Forums
Shkodra -Lajme - Forum - Chat - Muzik - Radio -Video - TV :: Forums :: Temat Shoqërore - Shkencat :: Histori
 
<< Previous thread | Next thread >>
Historia e Shqiptarve ne Arkivat e Vatikanit
Moderators: :::ShkoderZemer, SuperGirl, babo, ⓐ-ⓒⓐⓣ, Edmond-Cela, ::bud::, ~*Christel*~, Al Bundy, :IROLF:, ::albweb::, OLIVE OYL
Author Post
L - N
Tue Mar 30 2010, 10:51am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Shqipëria etnike që në 1600-ën, zbulohen 11 dokumente në Vatikan





Dërguar më: 28/03/2010 - 14:09

Dr. Etleva Lala Dr. Musa Ahmeti

Që nga themelimi i Kongregatës për Ungjillizimin e Popujve në vitin 1622 në Vatikan, janë ruajtur dokumente origjinale për trojet etnike shqiptare, në fonde të ndryshme, në shumë vëllime, të cilat përmbajnë të dhëna me interes të jashtëzakonshëm për të gjitha aspektet e jetës së popujve të gadishullit Ballkanik në përgjithësi, ndërsa në veçanti për popullin shqiptar. Kësaj radhe, botojmë në mënyrë përmbledhëse përmbajtjen e 11 dokumenteve të cilat paraqesin segmente të ndryshme të aspekteve të jetës së shqiptarëve. Botimi i këtyre njëmbëdhjetë dokumenteve nga Arkivi i Kongregatës për Ungjillizimin e Popujve, e njohur ndryshe edhe si “de Propaganda Fide,” për periudhën kohore prej 7 janarit 1645 – 2 janar 1653, [nga këto vite, ne kemi edhe 398 dokumente tjerë të nxjerrë po nga ky arkiv, të cilat nuk janë botuar deri me sot] është vetëm një dëshirë për të tërhequr vëmendjen e institucioneve dhe studiuesve shqiptarë për numrin e madh dhe rëndësinë e jashtëzakonshme që ka ky arkiv, jo vetëm për shekullin XVII, por edhe për shekujt në vijim.

Është e vërtetë se janë botuar seri dokumentesh e dorëshkrimesh nga ky arkiv, por, në fakt, kanë mbetur edhe shumë të tjerë, me vlera të paçmuara, të pabotuara dhe të panjohura. Studimet sistematike në këtë arkiv janë më se të domosdoshme. Përgatitja e një apo disa katalogjeve paraprake për lehtësim të punëve të studiuesve është një domosdoshmëri urgjente.

[Në këtë drejtim ka punuar deri diku don Gjergj Gjergji – Gashi, por, katalogu që ne kemi konsultuar në: Archivio de Propaganda Fide, në sallën e studimeve, është mjaft i komplikuar dhe nuk u përmbahet metodave kritike bashkëkohore të punëve të tilla të specializuara. Megjithatë, si punë fillestare është për t’u lavdëruar].

Shtrirja kohore dhe territoriale, ka qenë pikënisje për ne për të botuar këto dokumente, duke përfshirë disa ipeshkvi, famulli dhe territore mjaft aktuale për kohën. Regestat që shoqërojnë çdo dokument veç e veç, paraqesin idenë themelore, përkatësisht qëllimin e shkrimit të dokumentit duke dhënë një ide për përmbajtjen e tij. Toponimet dhe mikro-toponimet i kemi shqipëruar kur kemi qenë të sigurt, në raste të tjera i kemi lënë në origjinal. Kemi ndjekur kriterin kronologjik të dokumenteve, pa marrë parasysh se ato ndodhen në fonde të ndryshme dhe vëllime të ndryshme. Për të gjithë kryeipeshkvët dhe ipeshkvët kemi shënuar vitet e emërimit të tyre dhe kohën kur janë transferuar në detyrë tjetër apo kanë vdekur. Përveç literaturës brenda studimit, kemi konsultuar edhe një literaturë mjaft të gjerë, duke krahasuar ngjarjet, personat për të cilët bën fjalë dokumenti si dhe besueshmërinë e dokumentit.

Shpresojmë që në një të ardhme të afërt, të editojmë vëllimin e parë me dokumente të nxjerra nga Achivio de Propaganda Fide, [gjatë kërkimeve tona disa-vjeçare, kemi vjelë material dokumentar burimor për disa vëllime në vijim, që do të ishte mjaft e dobishme të botoheshin si një seri e veçantë!] kështu që këtu nuk po bëjmë një paraqitje, analizë historike – sintezë të gjithë historisë së shekullit XVII, duke u mbështetur në këto burime të pabotuara.

Dokumenti i parë është lëshuar në Pashtorviq, më 7 janar 1645, origjinali ndodhet në: APF. SOCG, vëll. 172, f. 310r, 317v).

Përmbatja e tij është: At Gioseppe Maria Buonaldi i shkruan Kolegjit për Ungjillizimin e Popujve [Collegium de Propaganda Fide] në emër të banorëve të Pashtrikut dhe të Shkodrës. Ata janë të shqetësuar nga propozimi që është bërë për të bashkuar ipeshkvinë e Shkodrës [ipeshkv i Shkodrës ishte Françesk Kruta, 10. IX. 1640-10. III. 1645] me kryeipeshkvinë e Tivarit.

Zëdhënësi i tyre, dhe shkruesi i kësaj letre, at Gioseppe Maria Buonaldi, shprehet se nëse ipeshkvia e Shkodrës bashkohet me kryipeshkvinë e Tivarit, ata nuk do të kenë një bari të tyrin për të përballuar luftën e rrezikshme dhe vështirësitë e tjera të shkaktuara nga turqit.

Nëse do të ndodhë kështu, d.m.th. ipeshkvia e Shkodrës do të bashkohet me kryeipeshkvinë e Tivarit, [kryeipeshkv i Tivarit ishte Franciscus de Leonardis, nga Trogiri i Kroacisë, më 28. XI. 1644-1. XII. 1646] ata më mirë do të pranojnë që të vihen nën ipeshkvin /Vlladikën/ skizmatik, sepse kryeipeshkvia e Tivarit, me jurisdiksionin e saj shumë të gjerë, nuk do të mund të kujdeset për kishën e Pashtroviqit.

Ata propozojnë që për ipeshkvinë e Drishtit [ipeshkv i Drishtit ishte Hieronymus Lucichius më 3. III. 1636-2. I. 1648] që ka 30 shtëpi,

për ipeshkvinë e Shasit [ipeshkv i Shasit dhe i Shkodrës ishte Gregorius Frasina de Novarra më 10. IX. 1646-6. III. 1656] me 12 shtëpi,

për ipeshkvinë e Ulqinit [ipeshkv i Ulqinit ishte Gregorius Frasina de Novarra më 10. IX. 1646-6. III. 1656]

dhe për ipeshkvinë e Budvës, duke përfshirë edhe atë të Shkodrës, të kenë një ipeshkv të veçantë, të tyrin, që të kujdeset për ta.

Dokumenti i dytë është lëshuar në Zarë, 15 janar 1645.

Origjinali ruhet në: APF. SOCG, vëll. 126, f. 100r, 106v). Përmbajtja e shkurtër është: don Girolamo Mengo, dikur kapelan i “kombit shqiptar” i lutet Kolegjit për Ungjillizimin e Popujve për një benefic apostolik në kanonikatin e Zarës. Në këtë kërkesë, ai përmend vlerat e punës së tij si kapelan, dhe krenohet me rezultatet e punës së tij duke theksuar që gjatë shërbimit të tij, janë kthyer nga feja myslimane dhe ortodokse-greke në fenë katolike pesëdhjetë e gjashtë persona.

Dokumenti i tretë është shkruar diku në Shqipëri e Veriut, pa saktësuar vendin e saktë, më 10 korrik 1645.

Origjinali ruhet në: APF. SOCG, vëll. 410, f. 162v, 173v). Përmbajtja e tij është: Në Shqipërinë e “poshtme,”

popullsitë e quajtura Kuçi, Kelmendi, Gruda, Hoti, Kastrati, Shkreli, Pulti, Vilëza, të ndara në shumë famulli, kanë vetëm një prift të ri dhe shumë të paditur, i cili nuk dinte të shpengonte dhe mendohej se nuk dinte as të pagëzonte. Për këtë arsye, në këto territore të Shqipërisë shumë persona kanë rënë në skizmën serbe për shkak të mangësisë së priftërinjve katolikë.

Shumica e katolikëve nuk ka se ku të rrëfehet, dhe as kush t’i pagëzojë fëmijët e tyre, kështu që ekziston rreziku që shumë të bien në skizmën e përmendur.

Është e rëndësishme që të dërgohen priftërinj dhe mundësisht të dërgohet don Marku, prift shqiptar, nxënës i Kolegjit Ilirik, që tani ndodhet në Romë.

Meqenëse Shqipëria është vend i varfër, është e rëndësishme që priftit t’i jepen me vete ndihma të mjaftueshme. Është mirë që të pajiset edhe me gjërat e e nevojshme si me kaliçe, rroba priftërie, si dhe me librat e domosdoshëm.

Popullsia e atjeshme ka shumë nevojë për priftërinj, por për priftërinj të talentuar dhe të ndërgjegjshëm.[/b]

Don Pietro di Marcigna, i cili ka qenë atje për ca kohë, mund të japë një ndihmë të mirë. Për gjërat e tjera kolegji mund të informohet nga ata që kanë qenë atje për një kohë të gjatë dhe e njohin mirë vendin.

Dokumenti i katërt është lëshuar në vitin 1646.

Në këtë dokument nuk është shënuar vendi e as data e muaji i lëshimit. Origjinali ruhet në: APF. SOCG, vëll. 414, f. 227r). Në të bëhet fjalë për:

Ndihmë financiare nga Propaganda Fide për katolikët e Trepçës që janë nën jurisdiksionin e dioqezës së Tivarit. Në vazhdim flitet për varfëri të madhe të të krishterëve në këto zona si dhe për vuajtjet e shumta të tyre.

Dokumenti i pestë është lëshuar më 26 nëntor 1647.

As në këtë dokument nuk është shënuar vendi i lëshimit. Origjinali ruhet në: APF. SOCG, vëll. 415, f. 77r, 86v).

Në këtë dokument shkruhet për persekutimet që u bëhen të krishterëve nga turqit, dhe marrja e djemve për të të mbushur sarajet e turqve, sidomos nga Bosnja dhe Shqipëria. Vetëm nga Mostari, ku ka lindur Veziri i Madh, janë marrë 500 djem.

Kongregatës për Ungjillizimin e Popujve i kërkohet që të mundësojë shkollimin e të rinjve në kolegjet e saj për të përgaditur priftërinj të rinj, me anë të të cilëve mendohet se është më lehtë t’u përballohej mizorive turke.


Dokumenti i gjashtë është lëshuar më 1647.


As në këtë dokument nuk është shënuar vendi, data e muaji i lëshimit të tij. Origjinali ruhet në: APF. SOCG, vëll. 220, f. 368r-373r [olim 204r-209r (344r-349r).

Ky dokument është një relacion shumë i detajuar në të cilin don Gegë Mazreku, nipi i kryeipeshkvit të Tivarit [kryeipeshkv i Tivarit ishte Joseph Maria Bonaldus, nga Zara e Kroacisë, më 10. IX. 1646-14. VII. 1655] i shkruan Kongregatës për Ungjillizimin e Popujve për aktivitetin e tij.

Ka mbaruar doktoratën për filozofi dhe për teologji dhe në vitin 1647 u dërgua si misionar në qytetin e Prizrenit, “kufijtë e të cilit arrijnë deri në kufi me Maqedoninë dhe me Shqipërinë”. Në relacionin e tij, Gegë Mazreku shkruan për gjendjen e kishës katolike në këtë qytet dhe në rrethinat e tij.

Në qytet janë 24 shtëpi të krishtera. Nga rrethinat përmend Suharekën, e cila ka 100 shtëpi të krishtera; Studençanin që ka një shtëpi të krishterë; Mamushën, ku gjenden vetëm dy gra të krishtera; Soçishtën, që ka vetëm dy shtëpi të krishtera; Ostrozhubin që ka pasur 200 shtëpi të krishtera, por që të gjithë janë kthyer në myslimanë; Landovicën me katër shtëpi të krishtera; dhe Veleshtën që ka 2 shtëpi të krishtera, njëra prej të cilave i ka të gjithë pjesëtarët të krishterë, ndërsa tjetra ka vetëm gratë të krishtera, sepse burrat janë bërë myslimanë. Në shtëpitë me pjesëtarë të përzier, prifti thirret fshehtas për rrëfim, dhe për këtë shkak Gegë Mazreku kërkon leje që të mund të shërbejë në këtë mënyrë.

Gegë Mazreku tregon edhe për zakonet që hasen në vend, gjëra që janë me vlerë të jashtëzakonshme për antropologjinë historike.

Kështu ai tregon për zakonin që vajzat dhe gratë e reja shkojnë vetëm një herë në vit për meshë në kishë.

Një tjetër zakon është që kur dikush ka dhimbje (syri, koke, këmbe etj.) shkon tek një arixheshkë (zingare) ose tek një turke që hapin letrat e tyre dhe i fryjnë të sëmurit në vendin që i dhemb, duke thënë edhe disa fjalë.

Një tjetër zakon është që kur vdes dikush, ziejnë grurë me arra, [Mos vallë ky zakon ka diçka të ngjashme me “të shtunën e të vdekurve” që mbajnë sot e kësaj dite ortodoksët? Sipas Plasarit, gatuhet grurë i zier me arra e rrush të thatë. Shih Aurel Plasari. Rrëmbimi i Europës, Tri Esse. Tiranë: Shtëpia Botuese 55, 2005, f. 100] me piper dhe me gjëra të tjera dhe e sjellin te varri ku e mbajnë para altarit bashkë me verën derisa të varrosin të vdekurin. Pastaj ua japin atë atyre që kanë ndihmuar për të varrosur të vdekurin, grave skizmatike, dhe arixheshkave të cilat ulen sipas zakoneve të turqve në kishë. Së pari i jepet priftit që të bekojë ato shpirtra. Pasi kanë ngrënë e pirë e janë dehur, fillojnë të qajnë, kush të vdekurin e kush të afërmin, dhe në fund bëhet një “muzikë ferri”. Gegë Mazreku e ka hequr këtë zakon nga kishat katolike që ai mbikqyr.

Një tjetër zakon është që kur dikush është me ethe, ose me sëmundje toke, shkojnë për të gjetur një gur të madh mbi varrin e dikuj, dhe e ngrenë atë gur aq sa i sëmuri të mund të kalojë poshtë tij. Në këtë mënyrë i sëmuri shpreson se do të shërohet.

Pastaj Gegë Mazreku flet për martesat e të krishterëve me turqit, për festën e shën Anës, për problemet financiare të shkaktuara kryesisht nga pushtuesit turq, dhe së fundi kërkon ndihmë nga Kongregata për Ungjillizimin e Popujve, për të mundur të vazhdojë aktivitetin e tij si misionar.

Dokumenti i shtatë është lëshuar në Budvë, 4. III. 1648.

Origjinali i ti ruhet në: APF. SOCG, vëll. 264, f. 65r-v, 72r-v). Në të këtë dokument Gjon Baptista, vikari apostolik për territoret e Shqipërisë, i shkruan kolegjit të kardinalëve nga Budva në prani të ipeshkvit të Sapës, [ipeshkv i Sapës ishte Simon Suma më 27. V. 1647-29. V. 1673] dhe të don Gjergj Bardhit, për të cilin thotë se është futur në mënyrë klandestine në Shqipëri.

Në qendër të letrës është plani për të rimarrë Shqipërinë e pushtuar nga turqit, mirëpo siç thotë ai, për shkak të mungesës së ndihmave nga Venedikasit, ata nuk arritën që ta çlirojnë atë nga turqit.

Plani kishte qenë që më 24 të muajit të kaluar, d.m.th. të janarit, kryeipeshkvi i Durrësit [ipeshkv i Durrësit ishte Marcus Scura, nga Kruja, më 10. IX. 1640-27. VIII. 1657] do të sulmonte Krujën dhe Lezhën me 6 mijë luftëtarë, në qoftë se do të ishte shfaqur armata venedikase, ose nëse Kelmendasit dhe popujt e tjerë në afërsi të Shkodrës do të kishin mbajtur premtimin për të sulmuar Shkodrën në të njejtën kohë. Si pasojë e tradhëtisë, fra Giacomo, dhe fra Ferdinando da Genova, të cilët u sollën para gjykatësit [kadiut], u dënuan me vdekje për rebelim dhe si autorë të lëvizjes së ushtrisë së Krishterë.

Ipeshkvi i Lezhës [ipeshkv i Lezhës ishte Benedictus Orsini (Ursinus) më 21. VI. 1621-6. III. 1656] u fut në burg, ndërkohë që murgjit e Shkodrës dhe të Sapës u larguan nga vendi.

Në Kotorr gjendet edhe komandanti i përgjithshëm me njëmijë këmbësorë, në pritje të gjeneralit të Dalmacisë dhe të disa galerave dhe anijeve të tjera për të shkuar në Shqipëri, dhe për të përkrahur popujt e Shkodrës, Tivarit, Ulqinit, Lezhës, Krujës etj. për t’u çliruar nga turqit.


Dokumenti i tetë është lëshuar në vitin 1650.

Në këtë dokument nuk është shënuar vendi, data e muaji i lëshimit të tij. Origjinali ruhet në: APF. SOCG, vëll. 220, f. 20r-21v). Përmbatja e shkurtër është: kryeipeshkvi i Ohrit, [ipeshkv i Ohrit ishte Raphael Levacovich /kroati Rafael Levakoviæ/, më 27. V. 1647-27. II. 1651] i përfaqësuar në Kongregatën e Shenjtë me anë të don Pietër Bogdanit, nipit të tij, paraqet nevojën e madhe shpirtërore të popullsisë së dioqezave të tij.

Në territoret e Prishtinës, Trepçës, Scegieci, [Shegjec! /Shën Gjergj (sic!)] Kratovës, Malit të Zi, ka shumë katolikë, por për shkak të mungesës së famullive, ekziston rreziku që të kthehen në skizmatikë (kupto: në fenë ortodokse serbe).

Personat që mund të vijnë në këto poste famullitarësh janë: për Prishtinën, don Gjin Bardhi, nxënës dhe prift, 40 vjeç, që për një kohë të gjatë i ka shërbyer kryeipeshkvit Bardhi të Tivarit; për Monteneron [Mali i Zi i Kosovës.] don Gjergj Mazreku, shqiptar, prift 35 vjeç, që ka shërbyer si famullitar në Sapë; për Scegieci don Gjon Damussi, shqiptar, prift 30, i cili ka shërbyer si famullitar në Segiecci dhe si përkthyes për misionarët françeskanë;

për Kratovën don Stefani nga Kratova, prift 40 vjeç, i ka shërbyer për shumë kohë kryeipeshkvit Bardhi dhe për Trepçën, at Bernardino da Montenero, françeskan 35 vjeç, që ka studiuar në Bari.

Dokumenti i nëntë është lëshuar në vitin 1650.

Në këtë dokument nuk është shënuar vendi e as data e muaji i lëshimit të tij. Origjinali ruhet në: APF. SOCG, vëll. 220, f. 19r-v, 22r, 25r, 26r).

Në këtë dokument flitet për “Mbretërinë e Serbisë”, për popullsinë e saj (të ndarë sipas feve), për territoret dhe për gjendjen e katolikëve në të. Popujt (kupto: të ndarë dhe të emëruar sipas përkatësisë fetare dhe jo etnike) që jetonin në mbretërinë e Serbisë ishin turqit, skizmatikët (ortodoksët serbë), hebrenjtë, katolikët dhe në disa vende edhe armenët.

Katolikët, megjithëse nuk dihet numri i saktë i tyre, ishin në numër shumë më të vogël se skizmatikët dhe turqit, - thuhet në dokument. Territoret kryesore ku jetojnë katolikët janë: Shkupi /Scopia/, Metropoli, Prizreni /Priseren/, Prokupla /Procopia/, Prishtina /Przstina/, Janjeva /Jagnevo/, Novo Brda /Montenovo/, Jagodina /Jagodna/, Vushtrria /Vuciter/, Nishi /Nissa/, Krushevci /Krusovaz/, Novi Pazari /Novopazar/, Leskovci /Lescovaz/, Kratova /Cratova/, Letnica /Letniza/, dhe rrethinat, sidomos në Ovçe Pole /Ovce Poglie/, Kosovë /Cossovo/, dhe Karadak /Montenero/.


Dokumenti i dhjetë është lëshuar në Kelmend, më 8. V. 1652.

Origjinali i tij ruhet në: APF. SOCG, vëll. 266, f. 39r-v, 55r-v). Ky dokument është një letër e shkruar nga Fra Benedetto Trivisano, misionar minorit, dhe zëvendësprefekt i misioneve të Shqipërisë.

Në Kelmend, nga ku shkruan letrën, ai gjendet së bashku me at Giacinto di Sezza dhe fra Francesco Maria di Urbania, për të vazhduar punën në misionin.

Ai flet për gjurmë të pakta të krishtërimit katolik ndër banorët e këtyre zonave. Janë të pagëzuar, shkruan ai, dhe tregojnë bindje dhe devotshmëri ndaj Kishës së Shenjtë Romane, por janë krejt të paditur për të gjitha sakramentet e tjera, dhe për të gjitha normat e ligjit, si të atij natyror ashtu edhe të atij hyjnor.

Magjitë, supersticioni, vëzhgimet e rreme, thirrjet e djajve, dhe gjëra të ngjashme nuk konsiderohen si mëkate nga popullsia kelmendase, të cilët nuk dinë të nderojnë as Zotin dhe as shenjtët.

Ata besonin që secili në fenë e vet mund të marrë shpëtimin hyjnor dhe nuk e konsideronin mëkat të bënin be të rreme për Zotin, apo për shenjtët: konsideronin mëkat vetëm benë e rreme të bërë në kishë, ose mbi djepin e një foshnjeje, që për ta përfaqsonte Gjon Pagëzorin, të cilin e nderonin më shumë madje se edhe vetë Zotin.

Festat i mbajnë sipas riti grek, shkruhet në letër, dhe në mënyrë shumë supersticioze.

Më tej jepen edhe shumë hollësi të tjera si p.sh. ata nuk presin shumë arsye për të ofenduar prindërit e tyre, nuk e konsiderojnë urrejtjen si mëkat, kur vritet dikush e paguajnë gjakun me gjak dhe këtë gjë nuk e konsiderojnë mëkat, marrëdhëniet intime të parregullta nuk konsiderohen mëkat e shumë të tjera.


Dokumenti i njëmbëdhjetë është lëshuar në Novo Bërdo, më 2 janar 1653.

Origjinali ruhet në: APF. SOCG, vëll. 220, f. 533r-v, 542r-v).

Në këtë dokument shkruhet ndër të tjera se duke parë që “Mbretëria e Serbisë”, e cila tashmë prej shumë vitesh nuk ka pasur një bari shpirtëror dhe për këtë shkak ka pësuar shumë dëme të shpirtrave katolike, kleri katolik ishtë mbledhur së bashku dhe kishte shkruar një letër të nënshkruar nga Pjetër Leçiqi.

Në emër të klerit dhe të popullit ishte kërkuar një prelat kombëtar, që flet një gjuhë që e respektojnë të gjithë, dhe që i nënshtrohet të gjithë bashkarisht, së pari vikari, së dyti Pjetër Leçiqi që ishte famullitar i Monte Novos, dhe don Andrea Bogdani që kishte qenë famullitar në Prishtinë, dhe që në kohën kur është shkruar letra e mëposhtme ishte kryeipeshkv i Ohrit [Andre Bogdani ishte ipeshkv i Ohrit më 27. II. 1651-20. III. 1656].

Kishin propozuar at Françesko Soimiroviqin nga Çiprovci, dhe ai ishte emëruar vërtetë.

Problemet kishin filluar kur at Françesko Soimiroviqi kishte ardhur në vend, në postin e tij: ishte pritur mirë si nga klerikët e lartpërmendur ashtu edhe nga katolikët e vendit, por ai kishte filluar grindjet me klerikët aty në lidhje me hapësirën e influencës. Kundër don Adrea Bogdanit p.sh. kishte thënë që atij i takonin të gjithë katolikët. Pjetër Leçiqi kërkon nga Kongregata për Ungjillizimin e Popujve të zgjidhet kjo situatë e pakëndshme e këtij krijuar nga sjellja e Françesko Soimiroviqit, sjellje që e ka cënuar edhe atë vetë personalisht në zbatimin e detyrës së tij si klerik.


Copyright 2007 Gazeta Shqiptare
trokit ketu


[ Edited Tue Apr 27 2010, 10:38am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
guest
Sat Apr 03 2010, 12:22am
Registered Member #1283
Joined: Fri Sep 28 2007, 12:35am

Posts: 4466
artikull shum interesant dhe pres me padurim qe te lexoj ma shum ne te ardhmen per ato kohe te zeza te kombit tone.


Back to top
L - N
Tue Apr 20 2010, 08:15am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Ndreu, ipeshkvi i Krujës në dokumentet papnore





(Dërguar më: 19/04/10) Dr. Etleva Lala Dr. Musa Ahmeti

Studimi i epokave të caktuara, e në kuadër të tyre edhe personaliteve
që vepruan e krijuan, luftuan dhe sfiduan jo vetëm karrierën por edhe
jetën e tyre, përbën një moment tepër të veçantë në historinë e popul
lit shqiptar. Në të shumtën e rasteve, për këto personalitete, veçanër
isht atyre nga mesjeta, të dhënat dhe informacionet janë të shpërndara në dorëshkrime, kronika dhe dokumente burimore që ruhen nëpër shumë arkiva e biblioteka të Evropës. Përkundër namit, respektit, nderit dhe veprës madhore që ata krijuan me mund dhe shumë vështirësi, ne ata sikur i kemi harruar, përkundër asaj se janë pjesa e ndritur e mendjes dhe kulturës sonë kombëtare. Një figurë e rëndësishme, por fare e pastudiuar e kësaj periudhe në territorin shqiptar është Ndreu, ipeshkvi i Krujës, që njihet si Andrea Croensi, në dokumentet papnore. Ndreu bëhet një njeri shumë i rëndësishëm, por që nuk është dokumentuar shumë mirë deri tani, prandaj dhe nuk ka tërhequr vëmendje të veçantë.

E filloi karrierën e tij duke u dëbuar. Nga një letër papnore, që është regjistruar dy herë edhe në regjistrat e Avinjionit edhe në regjistrat e Vatikanit, që sot ndodhen në Arkivin Sekret të Vatikanit, dhe pikërisht në regjistrin e Avinionit vëllim VIII, f. 70, si dhe në regjistrin e Vatikanit vëllim LXVII, f. 26, (Reg. Aven. v. VIII, fol. 70 ep. 96; Reg. Vat. LXVII, fol. 26, ep. 96), marrim vesh që më 17 shtator të vitit 1317, Ndreu dëbohet nga posti i tij si ipeshkv i Krujës.

Është pikërisht Uroshi (1282-1321) mbreti serb, ai që e detyron atë të largohet, sepse i martuar me Simonën në vitin 1299, vajzën e perandorit bizantin Andronik II, ai kërkon që të bëjë politikën bizantine, megjithëse është rritur nga një nënë katolike siç ishte Helena e Francës dhe bashkë me të kishte themeluar dhe ndihmuar shumë manastire katolike në veri të Shqipërisë dhe në Mal të Zi. Rëndësia që kanë lidhjet martesore, del qartë menjëherë kur vëmë përballë vëllanë e Uroshit, Stefan Dragutinin i cili ishte martuar me Katerinën, vajzën e Stefanit V, mbretit të Hungarisë, dhe motrën e Ladislaut IV, trashëgimtarit të fronit të Hungarisë, dhe ndiqte rigorozisht politikën e perëndimit.

Letra në të cilën bëhet e njohur dëbimi i Ndreut nga ipeshkvia e tij, u drejtohet ipeshkëve të Oristanit në Sardenjë, të Brindizit dhe të Tarentinos në Pulje të Italisë. Papa Gjoni XXII, pasi u tregon atyre se çfarë i ka ndodhur Ndreut (ab ecclesia sua, per Urosium regem Rasciae schismaticum occupata, exulare compellitur), u bën thirrje atyre që të ndihmojnë Ndrenë duke i siguruar atij një pension prej 50 florenos auri nga të ardhurat e 5 manastireve për 5 vjet (quinquennium). Mesa duket gjendja ekonomike e Ndreut ka vazhduar të jetë e keqe, sepse më 18 qershor të vitit 1320 papa Gjon XXII i dha atij, si dhe kryeipeshkvit të Ohrit, dhe ipeshkvit të Shasit, 100 florenos auri për shkak të gjendjes së mjerueshme të tyre, si rrjedhojë e shkatërrimeve të bëra nga mbreti serb.

Për shkak të vuajtjeve që Ndreu përjetoi nga mbreti serb Urosh, si dhe për shkak të përkushtimit të tij ndaj kauzës që mbronte, Ndreu fiton jo vetëm respekt, por edhe shumë besim nga ana e papës Gjoni XXII, aq sa atij i besohen detyra që normalisht i besohen vetëm një legati. Duke qenë se papët nuk mund të mbulonin me prezencën e tyre personale të gjitha vendet ku ata shtrinin autoritetin e tyre, sidomos jashtë Italisë, që prej kohërave të hershme ata kanë dërguar përfaqësuesit e tyre në ato vende. Në trojet shqiptare legatët e parë papnorë përmenden në vitin 519, dhe Farlati shkruan që legatët e papës Hormisdam priten jashtëzakonisht mirë nga ipeshkvi i Skampës, Trojus, si dhe nga banorët e Skampës që dalin nëpër rrugë dhe i përshëndesin ata në mënyrë të tillë saqë përshtypjet e tyre ata ia raportojnë papës kështu: kaq devocion, kaq falënderime Perëndisë, kaq lot, dhe kaq gëzim zor se kemi parë në ndonjë popull tjetër (tantam devotionem tantas Deos gratias, tantas lacrymas, tanta gaudia difficile in alio populo vidimus) (Farlati VII, fq. 433-434)

Deri në shek. XI më të rëndësishmit ndër përfaqësuesit papnorë, ose siç quhen ndryshe, legatët papnorë, ishin përfaqësuesit diplomatikë gjysëm-rezidentë në oborrin perandorak të Konstantinopojës, dhe vikarët apostolikë të cilët ushtronin pothuajse autoritet papnor shpirtëror në sferën kishtare. Edhe legatët që vepronin për çështje të caktuara, ose nën kapacitetin e legatus ad gentes (legat tek popujt) nuk ishin më pak të rëndësishëm. Duke filluar që nga shek. XI, dhe veçanërisht si rezultat i politikës së papëve të periudhës së reformës Gregoriane (me këtë emër njihen reformat e papës Gregori VII që pontifikoi në vitet 1073-1085), pozicioni i legatave ndryshoi: ata u bënë përfaqësuesit më të lartë në monarkinë e centralizuar papnore që po formohej mbi kishën.

Një veprimtari e tillë ishte kaq domethënëse për një legat saqë konkurrenca mes tyre zgjidhej me emërime. Deri më sot nuk është studiuar rasti i legatëve të dërguar kundër skizmatikëve dhe heretikëve në Serbi, Sllavoni dhe Shqipëri në shek. XIV, gjë që është me shumë interes për historinë e legaturës dhe nunciaturës në përgjithësi, sepse heretikët dhe skizmatikët në këto pjesë të botës kanë një kuptim disi të ndryshëm nga ai i njohur dhe përdorur gjerësisht në botën mesjetare. Studimi i kësaj teme është gjithashtu i rëndësishme për historinë e Shqipërisë, sepse hedh dritë mbi domethënien e këtyre territoreve për papatin, dhe për opinionin që papati, si pushtet qendror në mesjetë, kishte për këto vende.

Sipas të Drejtës Kanonike të shek. XIII legatët, sipas pushtetit që kanë, ndahen në tre kategori. Më pak të rëndësishmit ishin legati nati (legatë nga lindja), një prelat që kishte pushtet të plotë për të përfaqësuar papën në të gjithë mbretërinë apo territorin ku ai shkonte. Dalloheshin midis tyre legatus missus, dhe legatus a latere. Këta dërgoheshin me misione të veçanta nga papa dhe kishin një pushtet shumë të gjerë, ku përfshiheshin të gjithë autoritetet kishtare. Legati, qoftë si legatus missus, qoftë si legatus a latere konsiderohej në shumë aspekte si “papë lokal”. Kështu në funksion legati ishte më i lartë se ipeshkvi lokal dhe ishte i parë në Synodet vendore. Ai gjykonte ipeshkvët, bënte vizita kontrolluese, dhe kujdesej për reformat kishtare, dhe në përgjithësi ata kanë ndihmuar shumë për zbatimin lokal të rregullave të vendosura nga papati. Ata përfaqësonin papatin edhe duke përkrahur aktivitete diplomatike. Një ndër detyrat më të rëndësishme të tyre ishte përgatitja dhe udhëheqja e kryqëzatave, dhe mesa duket kjo është arsyeja se përse është trembur më shumë Stefan Dushani. Gjatë skizmës, legatët bënin propagandë për këtë apo atë papë, nisur nga kush ishin dërguar.

Dallimi midis legatus missus dhe legatus a latere ishte se legatus missus nuk ishte anëtar i kolegjit të kardinalëve, ndërkohë që legatus a latere ishte kardinal. Krahas këtyre tre kategorive, legatus natus, legatus missus dhe legatus a latere që u zhvilluan ngadalë, në shek. XII lindi edhe një kategori tjetër. Këtu futeshin disa princër laikë që filluan të pretendonin të kishin pushtetin e legatëve papnorë brenda për brenda zonës së tyre të influencës. Qëllimi i tyre ishte të kufizonin aktivitetin papnor dhe të rritnin kontrollin e tyre mbi kishën.

Legatët që dërgon papa Klement në trojet e mbretërive të Rashës, Sllavonisë dhe Shqipërisë, ishin mjaft të sukseshëm. Suksesi i tyre arrin deri aty sa në vitin 1354 u formua një legatë e përhershme apostolike në këto territore. Papati arrin që nëpërmjet këtyre legatëve t’i drejtohet edhe Stefan Dushanit që të heqë dorë nga herezia dhe skizma, dhe për çudinë e të gjithëve ai pranon, por me kusht që të zgjidhet kapiten gjeneral i ushtrisë së krishterë kundër turqve. Pozita e legatëve papnorë natyrisht që nuk ishte statike. Në shek. XIV dhe XV legatus missus u zhdukën për arsye të paqarta dhe roli i tyre u mor përsipër nga nuncios, pushteti i të cilëve u rrit në mënyrë të zhdrejtë. Edhe statusi i legatit a latere ndryshoi në shek. XV me ndryshimin e natyrës së kardinalatit, sidomos pasi u vendos që kardinalët të mos jetonin më në Romë. Në këtë mënyrë kardinalët filluan që të qëndrojnë në vendet e tyre dhe të marrin edhe pushtetin dhe titullin e legates a latere, të cilin ata e shfrytëzuan për qëllime personale. Rreth shek. XVI aktivitetet diplomatike të legatëve papnorë ishin zhdukur dhe ishin marrë plotësisht përsipër nga nuncët papnorë.

Një gjë të tillë e konfirmon letra e datës 6 qershor të vitit 1318, po e papës Gjoni XXII, i drejtohet Ndreut (që vazhdon të njihet si ipeshkvi i Krujës), si dhe Mihalit, ipeshkvit të Arbërit. Nuk e dimë nëse Ndreu është kthyer në ipeshkvinë e tij, sepse një gjë e tillë nuk përmendet në letër, por ajo që në radhë të parë tërheq vëmendjen në këtë letër është prezenca e dy ipeshkëve, d.m.th. dy ipeshkvive të ndryshme për një vend që ne deri tani i kemi identifikuar si një i vetëm: ipeshkvia e Krujës, dhe ipeshkvia e Arbërit. Në fakt një suprizë e tillë nuk është e veçuar. Në Hiearchia Catholica, të Eubelit, e cila mbahet si vepra më monumentale dhe më e saktë në të gjithë botën për sa i përket renditjes së ipeshkëve dhe ipeshkvive në botën katolike, Arbëria dhe Kruja konsiderohen si dy ipeshkvi krejt të ndryshme, nga njëra-tjetra, me ipeshkvë të ndryshëm. Ipeshkvi i parë i Krujës përmendet në vitin 1286, dhe pikërisht kur ipeshkv ishte Romani që gjendet edhe në librin e shenjtorëve. Pas Romanit kemi Ndreun, pastaj Gregorin, në vitin 1266, Ndreun e minoritëve, dhe pastaj Gjonin. Lista e ipeshkëve vazhdon edhe pas vitit 1400 me Gualterius dhe pas atij Silvesterin, Palin në vitin 1458, dhe Petrin në vitin 1468 etj. Në Arbëri, ipeshkvi i parë i njohur nga Eubeli është nga viti 1295, dhe është Mihali. Megjithatë në letrën e datës 28 shkurt të vitit 1208, të cilën papa Inocenti III ia drejton Dhimitër Progonit, princit të parë shqiptar, është përmendur një farë Pali, si ipeshkvi i Arbërisë. Kjo letër ruhet e regjistruar në regjistrin e Vatikanit vëllimi. VIIA, fq. 49v. Tani për tani nuk kemi indikacione për ipeshkvët e periudhës së ndërmjetme midis 1208 dhe 1295, por kërkimet e mëtejshme arkivore mund të na ofrojnë supriza të këndshme në lidhje me to. Lista e ipeshkëve të Arbërisë vazhdon pas Mihalit me Martinin (1306), Mihalin II (1307), Lazarin, Laurin (1350), Nikollën (1354), një të panjohur dhe pastaj me Dominikun në vitin 1372, Gjon Lurlin në vitin 1370, Gjon Tergesten në vitin 1391, Thomanë, Gjergjin, Ndreun, Vulkan Suintin, Ndre Sumën në vitin 1425 etj.

Për t’u kthyer sërish tek letra e papës Gjon XXII, drejtuar Ndreut, ipeshkvit të Krujës, dhe Mihalit, ipeshkvit të Arbërisë, mirëbesimi i papës vihet re në detyrën që u ngarkon këtyre dy ipeshkëve: të konfirmojnë zgjedhjen e Kostës si kryedhjak të Durrësit. Po të kësaj date janë edhe dy letra të tjera të papës Gjon XXII, në të cilat Ndreut i ngarkohen detyra të tjera si të konfirmojë zgjedhjen e Gjon Rubeut në famullinë e kishës së Shën Nikollës së Petrozës në dioqezën e Kunavisë, e cila sipas Shuflajt ishte një famulli shumë e pasur, dhe të konfirmojë emërimin e Gjon Barbucit në famullinë e dioqezës së Barit. Po të kemi parasysh që papa Gjoni XXII, gjatë pontifikatit të tij e përqëndroi të gjithë sistemin e zgjedhjes, të nominimeve dhe të konfirmimeve në duart e veta, mund të kuptojmë shumë mirë se çfarë besimi kishte fituar Ndreu tek papa Gjoni XXII: praktikisht ishte një ndër njerëzit më të besuar të tij.
Rrjedha e mëtejshme e ngjarjeve na bën të mos kemi asnjë dyshim për sa u tha më sipër në lidhje me famën e mirë të Ndreut, sepse në vitin 1319 ai ishte njëriu që përfaqësonte papatin dhe mendimet e tij në lëvizjen anti-serbe në Shqipëri. Më 17 qershor të vitit 1319, papa Gjoni XXII, fillon përpilimin e një plani për kryqëzatë kundër mbretit Serb. Në fakt përpilimi i këtij plani kishte filluar kur Filipi, princi i Tarentit, i kishte parashtruar gjendjen e keqe të katolikëve shqiptarë nën sundimin e mbretërve serbë, dhe i kërkonte papës që t’i mbronte ato me ndihmën e një koalicioni. Papa i kthen përgjigje Filipit më 12 maj të vitit 1319 duke e siguruar që është i gatshëm për çfarëdo lloj iniciative, dhe të tillë ishin edhe Karli I Roberti, mbreti i Hungarisë (1308-1342), si dhe Mladeni II, bani i Kroacisë dhe Bosnjës deri në vitin 1322. Në vazhdim papa Gjoni XXII më 17 qershor të vitit 1319 i dërgon letra Mentul Muzakës, kontit të Këlcyrës (pranë Beratit), Ndre Muzakës, marshallit të mbretërisë së Albanisë (regni Albaniae marescalco), Theodor Muzakës, protosevaston-it të mbretërisë së Albanisë, Guljelm Blenishtit, protosevaston, Guljelm Aranitit, protholegaturo, Kalogjoni (Calojohanni) Blenishtit, Pal Matrangës dhe baronëve të tjerë të mbretërisë së Albanisë (ceterisque baronibus regni Albaniae), si dhe Radislaut, (sic!) kontit të Albanisë, duke u treguar që ai e dinte se ata po vuanin nën tiraninë e rëndë të mbretit të Serbisë (sub gravi tirannide illius regis perfidi Rascie nedum scismatici et religionis christiane totaliter inimici), dhe duke i nxitur që t’i bëjnë rezistencë, si dhe duke i siguruar që ai do t’i ndihmojë me gjitha mundësitë. Në të gjitha këto letra të papës Gjon XXII, papa rekomandon Ndreun si njeriun e tij të besuar, i cili do t’u japë udhëzime me gojë dhe të cilit duhet t’i besojnë deri në fund (Super hiis autem venerabilis frater noster Andreas episcopus Croensis affectum nostrum oraculo vive vocis plenius vobis aperiet, cui exinde fidem poteritis credulam adhibere).

Letrat e papatit synonit që të arrinin të gjithë forcat politike shqiptare. Kjo për arsye se në fakt të gjitha ishin të interesuara për të mos vuajtur nën sundimin e mbretërve serbë, të cilët siç thotë medievisti shqiptar Pëllumb Xhufi, po përdornin politika të caktuara për shkatërrimin e strukturave sociale-politike të vendeve që kishin pushtuar, ndër ta edhe të Shqipërisë së asaj kohe, duke zhveshur së pari shtresat e larta nga pasuritë e tyre dhe duke zhvilluar një politikë serbizuese që fillonte me konvertimin e shqiptarëve në ortodoksë serbë. Asimilimi kishëtar, asimilimi kulturor dhe së fundi asimilimi etnik ishin shtresa të të njejtit proces serbizimi. Si reagim kundër shtypjes së serbëve dhe kësaj politike serbizuese, shqiptarët jo vetëm politikisht por edhe shpirtërisht përqafuan më fort katolicizmin, kështu që katolikët e mbretërisë serbe nga shek. XII deri në shek. XV ishin kryesisht etnikisht shqiptarë.

Duke u nisur nga këto letra papnore që kanë si qëllim që të arrijnë të gjithë forcat politike shqiptare, themeluesi i medievistikës shqiptare, studiuesi kroat Milan Shuflaj ka arritur të përcaktojë thelbin e Shqipërisë etnike të mesjetës. Si kufirin jugor ka marrë territoret që posedonte Mentul Muzaka në Këlcyrë, si lindorë ka marrë territoret e Ohrit dhe të Dibrës, ku shtrinin sundimin e tyre Matarangët, dhe si kufi verior ka marrë territoret e Blenishtëve që posedonin Mirëditën dhe deri në Ulqin dhe Danjë. Në fakt do të ishte më e saktë nëse këto territore do t’i konsideronim si territoret e mbretërisë së Albanisë si formacion politik dhe jo si territoret e Shqipërisë etnike që shtriheshin shumë më gjerë se kaq. Kjo kuptohet akoma më mirë po të kemi parasysh që papati në përgjithësi në mesjetë zhvillonte korrespondencë ose me vartësit e tij, (subjekte religjioze si kryeipeshkvë, ipeshkvë, kryedhjakë, dhjakë, abatë, etj), ose me pushtete politike të njohura prej tij si të tilla, dhe jo me kombe (koncept i cili nuk ishte i zhvilluar në atë masë në mesjetën e shek. XIV sa të kërkonte adresim si i tillë). Duke pasur parasysh këtë duhet tërhequr vëmendja tek fakti që Papa Gjoni XXII në letrat e tij i drejtohet formacionit politik të njohur prej tij dhe pikërisht mbretërisë së Albanisë, dhe kufijtë e këtij formacioni politik nuk duhen identifikuar me kufijtë etnikë të kombit shqiptar.

Fakti që Ndreu ishte zëri i gjallë i papatit, të cilin vetë papa e rekomandon për të intruktuar dhe për t’u dhënë udhëzime të gjitha forcave politike të mbretërisë së Shqipërisë në kryqëzatën që po përgatitej kundër sundimit serb në vitin 1319, tregon qartë për rëndësinë e këtij ipeshkvi. Normalisht, detyra të tilla kaq me rëndësi, u ngarkoheshin legatëve, që ishin ambasadorët e papës në botë, dhe madje jo legatëve normalë por legati a latere që ishin kardinalët ambasadorë, më të lartët dhe më të besuarit në këtë post. Vetëm të tillë kardinalë kishin lirinë të udhëhiqnin dhe të organizonin kryqëzata, ndërkohë që legati missi ishin përgjegjës vetëm për të çuar në destinacion një porosi të dhënë nga papa, porosi kjo që normalisht përshkruhej me detaje në letrat papnore që u jepeshin atyre si letra prezantimi ose rekomandimi për t’u mirëpritur në vendet ku shkonin. Mungesa e mikpritjes për njerëz të tillë të shoqëruar me këto letra papnore, dënohej deri me çkishërim. Në rastin në fjalë, nuk disponojmë letra me përshkrimin e misionit dërguar tek Ndreu, gjë që tregon se ai ishte i lirë të instruktonte dhe të udhëzonte sipas mendjes së tij, gjë që ishte një privilegj jashtëzakonisht i madh.

Një ipeshkv, i cili lejohet që të konfirmojë zgjedhjen e një tjetri (kjo bëhet me qëllim që ai të mos ketë nevojë të shkojë në Kurinë papnore për të marrë konfirmimin), duhet patjetër të jetë i pranishëm fizikisht në Kurinë papnore, për të marrë udhëzimet e duhura dhe për t’iu dhënë një përgjegjësi e tillë. Një procedurë e tillë është e pashmangëshme të paktën gjatë kohës së pontifikatit të Gjonit XXII, për shkak të mënyrës strikte të udhëheqjes së tij. Po të kemi parasysh këtë fakt, atëherë dalim në konkluzionin që Ndreu ishte në Avinion në qershor të vitit 1318, dhe u autorizua atje me autoritetin e plotë për të udhëhequr shpirtërisht dhe fetarisht çfarëdo lloj aktiviteti që do të organizohej për përhapjen e katoliçizmit dhe për rezistencën kundër skizmatikëve serbë që kishin pushtuar një pjesë të mirë të mbretërisë së Shqipërisë. Letra shoqëruese për konfirmimin e Kostës, kryedhjakut të Durrësit, dhe Gjon Rubeut, dhe Gjon Barbucit, janë letra që më shumë provë për këta njerëz dhe u vërteton atyre se konfirmimi po bëhet, dhe që ata nuk kanë nevojë të shkojnë në Avinion. Fakti që Ndreu duhet të konfirmojë edhe zgjedhjen e Gjon Barbucit në Bar të Italisë, që është faktikisht mjaft larg nga Kruja apo Kunavia e Shqipërisë, është një tjetër dëshmi që Ndreu po kthehej nga Avinioni, dhe meqenëse do të kalonte nga Bari për t’u kthyer në Shqipëri, mund të përfundonte edhe atë porosi në rrugë e sipër. Rruga nga Shqipëria në Avinion duhet të ketë zgjatur mesatarisht 20 ditë, sepse në një letër papnore të datës 18 maj të vitit 1317 Gulielm Montegrino, ipshkvi i Kunavisë, urdhërohet të paraqitet urgjentisht personalisht brenda 20 ditëve në Avinion (infra viginti dies se coram pontifice personaliter sistat), gjë që tregon se udhëtimi normal nuk mund të zgjasë më shumë se 20 ditë. Mesa duket gjithmonë kalonte nga Bari i Italisë.

Kryqëzata në fjalë, në fakt nuk u realizua kurrë për shkak të politikës diplomatike të Uroshit II, mbretit të Serbisë, që i premtoi papës që do të pranonte besimin katolik bashkë me popullin e tij, gjë që në fakt nuk ndodhi. Pas paqes me perëndimin, në vitin 1319, ai bashkë me gruan e tij Simonën, vajzën e perandorit bizantin Androniku II, dhe me djalin Konstantin, ndërtoi një altar prej argjendi për kishën e Shën Nikollës së Barit, me mbishkrime latine (për këtë shkruajnë: Orbini, Il Regno(1601) f. 255, Beatillo (1649), Kukuljeviq, Archiv jug. IV, 350, Makushev, Ital. Arkiv, III, f. 13 dhe Jireçek, Geschichte der Serben, I, f. 353). Një strategji i tillë e mbretërve Serbë do të përdorej vazhdimisht e vazhdimisht gjatë shek. XIV, kur shumë kryqëzata planifikoheshin kundër tyre, për shkak të politikave diskriminuese që ndiqnin ndaj katolikëve. Të tilla plane për kryqëzata ku në fakt forcat politike shqiptare vendosen në qendër të këtyre planeve, regjistrohen në vitin 1331, 1336 dhe në vitet ’50 të shek. XIV. Është gjithmonë e njejta strategji që i shpëton serbët në momentin e fundit kur fushatat e koalicioneve bëhen gati për të filluar. Emra të njerëzve të shquar shqiptarë si Andreas Croensis, do të ishin të njohur jo vetëm për ne por për të gjithë historiografinë botërore, nëse këto kryqëzata do të kishin vajtur deri në fund, sepse ata mbanin një barrë shumë të rëndë, atë të përgatitjes në detaje të tyre.

Copyright 2007 Gazeta Shqiptare
trokit ketu


[ Edited Tue Apr 27 2010, 10:39am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Tue Jun 01 2010, 02:46pm
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Skedari Garampi Në arkivin e Vatikanit aty ku zbërthehet historia e Shqipërisë.



» Dërguar më: 31/05/2010 - 08:30
Dr. Etleva Lala Dr. Musa Ahmeti

Arkivi Sekret i Vatikanit ka një lëndë burimore aq të vëllimshme saqë deri më sot, edhe pse është një ndër arkivat më të hershëm në botë, ka qenë i pamundur katalogizimi, sistemimi dhe skedimi i gjithë atij materiali dokumentar e arkivor. Që nga krijimi i këtij arkivi, punonjësit e tij dhe studiuesit janë përballur me problemin e renditjes, sistemimit dhe katalogizimin e materialit që ai përmban. Nuk kanë munguar përpjekjet shumëvjeçare të grupeve të arkivistëve dhe specialistëve për ta bërë një gjë të tillë. Megjithatë, jetët e punët e këtyre grupeve të arkivistëve dhe studiuesve, nuk kanë mjaftuar për të bërë një katalogizim të plotë e përfundimtar të dorëshkrimeve, dokumenteve dhe materialit të shumtë të këtij arkivi. Duke qenë se këto përpjekje janë bërë në periudha të ndryshme dhe nga grupe arkivistësh e specialistësh që gjithmonë përballeshin me probleme të ndryshme e të paimagjinueshme më parë për shkak të prurjes së jashtëzakonshme të dokumentacionit që hynte e dilte nga Selia e Shenjtë, rezultatet e punës kanë qenë katalogje të ndryshme për fonde të ndryshme, secili me sistem të veçantë deshifrimi të vendndodhjeve të dokumenteve. Ndër më kryesorët, që vazhdojnë të ruajnë funksionin e tyre origjinal mund të përmendim Skedarin Garampi, Martini, Montroy e shumë të tjerë



Skedari Garampi është përpjekja më e madhe e bërë ndonjëherë për katalogizimin e materjalit arkivor të Arkivit Sekret të Vatikanit. Ky skedar u hartua nga Giuseppe Garampi, me bashkëpunëtorë arkivistë dhe specialistë me përvojë ndërkombëtare. Skedat të cilat Garampi me bashkëpunëtorët e tij i hartoi sipas lëndës arkivore dhe asaj të botuar, gjatë periudhës 20 vjeçare të shërbimit si prefekt i Arkivit Sekret të Vatikanit, shërbejnë si inventar orientues në ASV që nga fillimi i shekullit të kaluar [XX-të], kur monsg. Pietro Ëenzel dhe don Gregorio Palimeri, bënë renditjen tematike të tyre, duke i ngjitur skedat në faqe formati folio, për të formuar kështu serinë prej 125 vëllimesh, me madhësi folio (pak më e madhe se A3) të njohura sot, për studiuesit, historianët dhe të tjerët me emrin Schedario Garampi.



Duke qenë këmbëngulës, me një kureshtje të fortë dhe i duruar në punë, Garampi, fillimisht përcaktoi temat kryesore të punës së tij nëpër fonde, për të vazhduar pastaj me imtësirat e shumta, të cilat me lehtësi të veçantë i sistemonte në fondet përkatëse. Një veprim i tillë, është shumë i arsyeshëm, kur kemi parasysh rrëmujën dhe gjendjen e keqe që mbretëronte në arkiv, morinë e dokumenteve, dorëshkrimeve dhe gjërave të tjera të cilat janë pasuri me vlera të rralla botërore.



Fondet të cilat janë futur dhe sot gjenden në skedar

Nga dokumenti i vitit 1756, kemi të dhëna të sakta për fondet të cilat Garampi zotëronte në atë kohë në Arkivin Sekeret të Vatikanit:
a) Të gjitha regjistrat e papëve avinjonezë, të cilët kanë shërbyer si themel për rregullat e kancelarisë. Me fjalë të tjera ky fond quhet Registri Vaticani. Ai përmbledh dokumente nga vitet 1305 deri në vitin 1423, që është koha e pontifikimit e papës Klementi V e deri te papa Gërguri XI.
b) Rreth dy mijë vëllime me bula nga Bonifaci IX deri te Shën Piu V, dhe të gjitha me përmbajtje të vëllimshme e të rëndësishme. Kjo pjesë është vazhdim i Registri Vaticani nga pontifikati i papës Bonifaci IX deri te papa Piu V (1572).
c) Të gjitha brevet e papëve, të cilat përmbajnë marrëveshje dhe komunikime me princët dhe të tjerët në lidhje me provizionet apostolike të beneficeve. Të gjitha këto vëllime ruhen në fondin: Arm. XXXIX-XLV; Epistulae ad principes.
d) Të gjithë Librat Kameralë, në të cilat janë të regjistruara provizionet dhe proceset për vlerën e beneficeve dhe të dënimeve për këto procese. Kjo seri ka më shumë se 1.300 vëllime dhe ndahet në tri nënseri: Introitus et exitus; Collectorie dhe Obligationes et solutiones.
e) Të gjithë regjistrat e Sekretarisë së Shtetit sipas nunciaturave përkatëse, në të cilat gjenden madje edhe të gjitha marrëveshjet me përmbajtje të ngjashme. Nga kjo seri, në skedarë kemi dokumente nga nunciatura të ndryshme nga e gjithë bota, ndër të tjera edhe nga Shqipëria.
Në skedarë nuk janë përfshirë fonde të shumta dhe tepër të rëndësishme, të cilat në atë kohë nuk ishin pronë e Arkivit Sekret të Vatikanit, p.sh. Registri Avinionesi, që në ASV kanë arritur në vitin 1783; ndërsa më vonë edhe fonde të tjera si: Brevi Lateranensi, Registri delle Suppliche, Fondo Borghese, Segreteria dei Brevi, etj; por edhe shumë fonde të tjera, të cilat ishin pronë e ASV kanë mbetur pa u futur në skedar, edhe pse Garampi i dispononte ato, sepse nuk inkorporoheshin në konceptin e punës së tij. Në skedarë, gjithashtu nuk gjenden të dhëna me rëndësi të jashtëzakonshme për gjendjen e ipeshkëvive (famullive, kishave, kaptoleve etj.) të cilat kanë të bëjnë me vizitat apostolike nga seria e njohur: Sacra Congregazione del Concilio e ashtuquajtur edhe: “Relationes ad limina”; [Janë të shumta relatat për vizitat e shpeshta që janë bërë në Shqipëri. Numri i tyre është tepër i madh dhe në to ka të dhëna me vlerë tepër të çmuar për të gjitha segmentet e jetës së popullit shqiptar gjatë shekujve. Pothuajse të gjitha relatat e vizitave apostolike, nga seria Sacra Congregazione del Concilio, janë bartur në serinë “Sacra Congregazione Vescovi e Regolari, Visite Apostoliche,” ku ndodhen edhe sot]; pastaj mungojnë shënimet edhe për serinë Processus Datariae, mbi bisedat dhe konsultimet informative që bëhen në Vatikan, me rastin e emërimit të kryeipeshkëve, ipeshkëve dhe prelatëve të tjerë krishtarë; po ashtu nuk gjendet të dhëna as nga seria: Sacra Congregazione dei Riti, që ka të bëjë me shenjtërimin dhe kanonizimin e shenjtorëve; pastaj mungojnë të dhënat për urdhërat e ndryshme, si për augustinët, celestinët, domenikanët, françeskanët, benediktinët, jezuitët, etj. të cilët kanë vepruar gjatë shekujve në territoret shqiptare.

Gjendja e sotme e skedarit

Nën drejtimin e Garampit, disa nga skedat janë grupëzuar, sistemuar dhe vendosur në kuti të veçanta. Nuk është shumë e vështirë të ndiqet sistematizimi dhe grupëzimi i bërë, ngase është ndjekur sistemi kronologjik i renditjes, p.sh. Kurinë Romane, grupet e vogla përbëjnë tërësinë e përgjithëshme prej më shumë se 120.000 skedash, duke përshfirë këtu renditjen kronologjike: papët, kardinalët, ipeshkvët, famullitë dhe zyrtarët, etj. Për pjesën tjetër prej 700.000 skedash, si duket Garampi ka përdorur të njëjtin kriter, duke vendosur, p.sh. skedat e ipeshkëve të ipeshkvisë së Durrësit, [Prizrenit, Ohrit, et], me materjalet e tjera të kësaj ipeshkvie, duke pasur për qëllim të paraqesë një pasqyrë sa më të saktë dhe shumë të hollësishme të jetës, zhvillimit dhe funksionimit të kësaj ipeshkvie.
Pas shumë zhvendosjeve, në vitin 1810 me urdhërin e Napoleonit, lënda arkivore nga ASV është bartur në Paris. Pas rënies së Napoleonit, aty në mes të viteve 1815-1817, lënda arkivore prapë është kthyer në Vatikan, duke pësuar kështu dëmtime shumë të mëdha. Krejtësisht e harruar, vetëm aty nga fillimi i viteve tetëdhjetë të shekullit XIX, është marrë vendim që dokumentet me shënime të ndryshme, të cilët nuk kanë qenë në vendin e duhur, përfundimisht të sistemohen dhe të renditen në fondet përkatëse, sipas propozimit që më parë kishte bërë Pistolesi. Skedat e shpërndara nëpër kuti dhe vende të ndryshme u sistemuan dhe u vendosën nëpër fletë të formatit folio, që më vonë u lidhën në vëllime përkatëse, që në këtë mënyrë të mund të ruheshin këto shënime me vlera të jashtëzakonshme, për t’ju lehtësuar punën arkivistëve, studiuesve dhe historianëve të shumtë që vijnë çdo vit në ASV. Dy arkivistët: Pietro Ëenzel dhe Gregorio Palmieri kanë punuar në këtë projekt me punë të pandërprerë për vite të tëra. Meqenëse nuk kishte asnjë mundësi që të realizohej projekti i parë që kishte menduar Garampi, Ëenzel dhe Palmieri vendosën që lëndën e mbledhur dhe të skeduar ta sistemojnë sipas renditjes alfabetike, gjithnjë duke ruajtur kategoritë: Ipeshkvët, priftërinjtë, favorizimet dhe miscellaneae, brenda një njësie territoriale.

Gjendja aktuale e Schedario Garampi

Nr. rendor i vëllimeve Kategoria Regjistri indeksor i serive Nr. i vëllimeve në një kategori
1-30 Benefici 445-474 30
31-67 Vecovi 475-511 37
68-91 Misecllanea – I.A 512-534.A 24 92-94 Abbates 535-537 3
95-106 Cronologico 538-549 12
107 Papi 550 1
108 Cardinali 551 1
109-111 Offici 552-554 3
112-113 Chiese di Roma 555-556
2
114-125 Miscellanea - II.A 670-681 12

Është shumë evidente se ndarja në këto kategori, është mundësuar, ngaqë autorët kishin parasysh gjendjen e përgjithëshme të kishës dhe atë në katër kategori: “Papi, Cardinali, Chiese di Roma dhe Offici”; ndërsa 6 kategoritë tjera, përfshinin të gjithë botën e krishterë. Brenda çdo kategorie kemi një renditje alfabetike; ndërsa brenda një ipeshkvie, kemi renditjen kronologjike.
Meqenëse puna me skedarin është mjaft e komplikuar dhe kërkon një kujdes të veçantë, do të zbërthejmë kategoritë kryesore, d.m.th. ato më të rëndësishmet, por gjithnjë duke pasur parasysh lidhjen e tyre direkte me Shqipërinë etnike dhe popullin shqiptar në përgjithësi.

1. Benefici
Vëllimet 1-30, [përkatësisht 30 vëllime], të skedarit me rreth 93.000 skeda. Të dhënat për këtë kategori janë kryesisht për shekullin e XVI-të dhe kanë fare pak skeda [disa dhjetra], për shekujt XIII-të, XIV-të dhe XV-të. Të dhënat janë marrë kryesisht nga: Registri Vaticani, Registri Laterani, Diversa Cameralia dhe Armadio XXIX-XXX. Të gjitha skedat i ka shkruar një dorë. Kanë të bëjnë kryesisht me beneficet kishtare; ndarjen e indulgjencave famullive dhe kishave, etj.

2. Vescovi
Vëllimet 31-67, [përkatësisht 37 vëllime], të skedarit Garampi me rreth 325.000 skeda, ruajnë të dhëna për ipeshkvët e ipeshkvive të të gjithë botës së krishterë; të renditur sipas renditjes alfabetike, gjithnjë sipas emrit e mbiemrit në formën e latinizuar. Për secilin ipeshkëv ka të dhëna të sakta për emërimin e tij; funksionet që kishte në Kurinë Romane; ka të dhëna për leterkëmbimin, etj.

3. Miscellanea I. A dhe Miscellanea II. A
Në këtë kategori janë vënë të dy këto seri, Miscellania I. A, vëllimet: 68-91 [përkatësisht 12 vëllime], të skedarit me rreth 238.000 skeda dhe Miscellanea II. A, vëllimet: 114-125 [përkatësisht 12 vëllime], të skedarit me rreth 46.000 skeda. Sipas madhësisë, kjo kategori është e dyta, menjëherë pas asaj Vescovi. Është njëra prej kategorive më të rëndisishme. Në të gjejmë të dhëna nga më të ndryshmet për institucionet lokale kishtare: famullitë, kishat, kaptolet, spitalet, sunduesit, mbretërit, pricërit, urdhërat, konfesionet e ndryshme... etj. Psh. ka të dhëna për Dukagjinin, Hasin, Himarën; pastaj për familjet e shumta fisnike feudale shqiptare, Kastritotët, Balshët, Muzakët, Topiajt, Matrangët... etj.

4. Abbates
Vëllimet 92-94 [3 vëllime] të skedarit me rreth 18.000 skeda. Skedat janë të renditura sipas rendit alfabetik të famullive përkatëse, numri i të cilave ishte rreth 1.500, nga viti 1295 e deri te pontifikati i papës Palit III-të [1534]. E veçanta e këtyre vëllimeve është se këtu janë të regjistruar emrat e të gjithë famullitarëve dhe diakonëve nga e gjithë bota.

5. Cronologico
Vëllimet 95-106 të skedarit [përkatësisht 12 vëllime] me rreth 54.000 skeda. Skedat janë të renditura kronologjikisht deri në vitin 1766. Në këto skeda ka të dhëna nga të gjitha kategoritë e mëparshme dhe janë të pjesësshme. Nuk janë të përfunduara, ngase nuk janë të renditura në kategoritë përkatëse, shkak ishte se nuk janë të kompletuara ose ka mbetur që të verifikohen edhe njëherë të dhënat përkatëse.

6. Papi
Vëllimi i 107 i skedarit. Përmban rreth 8.500 skeda, me emrat e papëve, të renditur sipas rendit alfabetik. Të dhënat kryesore janë nxjerrë nga fondet: Registri Vaticani dhe Registri Laterani.

7. Cardinali
Vëllimi i 108 i skedarit, përmban rreth 7.200 skeda, me emrat e të gjithë kardinalëve, të renditur sipas rendit alfabeti. Të dhënat janë nxjerrë nga fonde dhe seri të ndryshme.

8. Offici
Vëllimet 109-111 [3 vëllime] të skedarit Garampi, përmbajnë rreth 24.200 skeda, me emrat e shërbimeve, urdhërave... etj., të Kurisë Romane fillon me Abbreviator... dhe përfundon me zeça.

9. Chiese di Roma
Vëllimet 112-114 [3 vëllime] të skedarit me rreth 18.000 skeda, me të dhëna kryesisht për historinë kishtare të Romës, duke përfshirë edhe kardinalët, prelatët e ndryshëm, vendet e shenjta, kishat e famullitë e vogla, shumica e të cilave sot nuk ekzistojnë më. Këtu ka mjaft shënime për familjen Albani [papën Klementi i XI-të, kardinalët Albani, etj.]

Formati dhe kategoritë e skedave në Schedario Garampi

Formati i skedave është i ndyshëm, më të voglat janë ato nga 6 cm, ndërsa më të mëdhatë, zënë pothuajse tre të katërtat e faqes folio të një vëllimi. Skedat për kategoritë: Vescovi, Abbates, Offici, Cardinali, Miscellanea I, janë më të vogla për nga dimensionet, dhe formojnë dy shtylla në një faqe. Secila skedë ka të dhënat e saj të veçanta dhe tepër të rëndësishme për orientim si psh. datimi: është i shënuar në dy forma, me numra romakë dhe me numra arabë, e para: 10. kal. Apr. An VI; ndërsa e dyta: 1430, 5. qershor, anno IX, etj. Ka raste të shumta, kur janë të shënuara të gjitha të dhënat për datën, duke shënuar, ditën, muajin dhe vitin, si dhe vitin e pontifikatit, por ka edhe të atilla që kanë vetëm vitin, pra mungojnë muaji dhe dita. Datimi i është i saktë dhe sjell lehtësira të mëdha për studiuesit.
Secila skedë përmban të dhëna kryesore për dokumentin që përfaqëson. P.sh. emrin, vendin dhe shënime të tjera për personat të cilët përmenden aty. Skedat që janë më të gjata dhe më të detajuara, sjellin hollësi më të shumta rreth dokumentit përkatës.

Shumë e rëndësishme është edhe signatura e shënuar në fund të çdo skede në anën e djathtë poshtë, ndërsa data shënohet në fillim majtas, kurse objekti kryesor, shënohet në fillim fare. Signatura sjell të dhëna të sakta për vendndodhjen e dokumentit përkatës brenda vëllimit, fondit ose serisë së fondeve. Është e domosdoshme që për secilën signaturë të dhënë te skedari Garampi, të bëhet konkordanca me inventarët e rinj, për të mos u ngatërruar në gjetjen e dokumentit përkatës. Libri më i sigurt për një gjë të tillë është: “Sussidi per la consultazione dell’Archivio Vaticano”, Vatikan, 1989.

Kryeipeshkvitë dhe ipeshkvitë e shënuara në Schedario Garampi që kanë të bëjnë me Shqipërinë dhe shqiptarët si dhe me shtrirjen etnike e territoriale të tyre:

Ac(h)riden [Ochrida]
Agathopolitana [Ahathopolis]
Alexien [Alessio-Ljes-Lixien]
Antibaren
Apren [Apors]
Arbanen [Albanese]
Avelonen [Aulonen-Avlona]
Balle(a)cen [Balezo]
Buduen [Biduanen-Budua]
Catharen [Cattaro]
Cervicen
Citren [Cytrum]
Crayen
Crojen [Croja]
Cron(i)en
Cunavien [Co(g)navien]
Dagnen [Daynen-Dagne-Danj]
Drivasten [Drivasto-Drivost]
Dulcinen [Dulcigno-Olcini, Olgun]
Duracen [Dyrachien-Durazzo]
Lixien [Lissanen] – Albania
Maditen [Maditus-Matio]
Missien
Polaten major [Pulati, Pilot]
Polaten minor
Priscensis
Sappaten [Sappae-Zappaten-Nensiati]
Scopien [Üsküp-Skoplje]
Scutaren [Scutari]
Suacen [Soazzo, Svac, Sas]
Ëregensis


Copyright 2007 Gazeta Shqiptare
trokit ketu


Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Tue Jun 29 2010, 06:21am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Kur Helena e Francës kujdesej për Manastirin e Shën Sergjit




Dërguar më: 27/06/2010

Dr.Musa Ahmeti Dr. Etleva Lala

Manastiri i Shën Sergjit dhe Bakut, i njohur nga populli edhe si kisha e ShnaPrendes, është një ndër manastirët më të rëndësishëm benediktinë në Shqipëri dhe ndoshta ndër të parët. Së bashku me Shën Kollin në derdhje të Bunës dhe me manastirin e shën Mërisë së Rotecit afër Tivarit, ai formonte trekëndëshin e famshëm benediktin me ndikim shumë të madh në Shqipërinë Veriore.

Rëndësia e këtij manastiri mund të zbulohet lehtë si nga dokumentacioni historik i shkruar ashtu edhe nga vetë mbetjet e manastirit si monument arkitektonik. Ai është konsideruar si kisha me e bukur monastike e stilit romaniko-gotik (W. Kamsi, 1984) në Shqipëri: një bazilikë (30x10m) me shtresa të ndryshme prej gurësh muri dhe tjegullash, e ndërtuar në tre nisha të larta dhe të ngushta, të mbështetura mbi pilastra kuadrate, të cilat përfundonin në harqe me majë. Çdo nishë mbyllej me një aps; nisha e mesit ngrihej mbi dy nishat anësore. Portali ishte ndërtuar në stilin romanesk me nje timpanon në formë harku. Në brendësi dukeshin mure të pikturuar dhe një mozaik në dysheme. Në hyrjen kryesore vizitori mund të dallonte dy mbishkrime latine, të cilat flisnin për rindërtimet zemërgjera mbi truallin më të vjetër, që qenë ngritur me urdhër të mbretëreshës serbe Helena dhe mbretit Milutin në vitet 1290-1293. Përsa i përket madhësisë së kishës së manastirit, një të dhënë interesante na e jep Marin Bici, i cili shkruan në fillim të shekullit të 17-të (1611) që ajo duhet të ketë ofruar rreth 3000 vende për besimtarët (Zamputi, Relacione, I, 103).

Sot nga gjithë ndërtesa ka mbetur vetëm një pjesë e murit jugor të manastirit dhe një gur i gjatë “nefsi jugor dhe një pilastër guri”, të cilat megjithatë flasin akoma për madhështinë e dikurshme të manastirit.

Manastiri i Shirgjit ndodhet në bregun e majtë të Bunës, 29 km larg nga gryka e Bunës, dhe rreth 9 km larg nga Shkodra. Në një rreze prej 20-30 km, afërsisht e barabartë me një marshim ditor nga Shkodra shtriheshin në formë rrethore rreth Shkodrës edhe qytetet e vjetra si Lezha, Ulqini dhe Tivari dhe ngulime të vogla qytetare si Baleci, Drishti, Shasi, Danja, Shurdhahu si dhe manastiri i Shën Nikollës së Bunës, por që shumicën prej tyre mund t’i arrije edhe më shpejt prej Shirgji sesa prej Shkodre. Buna është e lundrueshme deri në Shirgj, kështu që kur anija pas Samishtit drejtohej për në jug, kalonte Obotin dhe arrinte ndërtesën madhështore të manastirit të Shën Sergjit dhe Bakut, që në shekullin e XIII-XV ishte një nga sheshet më të rëndësishme tregtare të Ballkanit perëndimor (panairet).

Buna që ishte e lundrueshme edhe për anijet e mëdha, dhe për galerat deri në portin Shirgjit, nuk përshkohej vetëm nga tregtarët e largët nga Dubrovniku dhe Venediku, por shërbente edhe për qarkullimin rajonal, veçanërisht për transportin e mallrave nga Ulqini dhe Tivari.

Përsa i përket themelimit të manastirit të Shën Sergjit, mungesa e dokumentave të shkruara që i adresohen direkt aktit të themelimit, na bën që të operojmë fillimisht në bazë të hipotezave. Është pranuar tashmë gjerësisht nga studiuesit se kulti i Shën Sergjit dhe Bakut është përhapur rreth shekullit të pesë-gjashtë, dhe që kishat benediktine kushtuar këtyre shenjtorëve janë mjaft të hershme, kështu që ky manastir duhet të ketë ekzistuar shumë më parë se viti 1100. Sipas M. Zeqos, ekzistenca e një kolone prej graniti të zi me origjinë nga Siria, kolona këto të përdorura në bazilikat e shekullit VI në Shqipëri, vërteton që ky monument është ngritur që në shekullin VI. (M. Zeqo. “Kisha e Shirgjit dhe varri i Helenës së Francës”. Gazeta Shqiptare, 30 qershor 2000. fq. 12-13.) Përveç kësaj edhe emri tjetër me të cilin njihet ky manastir “Shna Prena” (Shën Premtja) tregon se para manastirit kushtuar shën Sergjit dhe Bakut, duhet të ketë ekzistuar një tjetër manastir me emrin e shën Premtes.

Duke mbajtur parasysh që vendet e kultit të krishterë ishin shpesh në vazhdimësi të vendeve të kultit pagan, ka shumë mundësi që Shën Premtja (këtë emër shumë hagjiografë e lidhin me një perëndi pagan para ardhjes së krishtërimit) ka ekzistuar menjëherë që pas krishtërimit të vendit.

Hipotezën e ekzistencës së një manastiri paraegzistues, por këtë radhë benediktin të themeluar nga perandori Justinian në shek. VI e japin edhe editorët e Acta et Diplomata Res Albaniae Mediae Aetate (AA. I, 76).

Kulti i martirëve Sergius dhe Bacchus, ushtarë romakë nga koha e perandorit Maksimus të cilët u masakruan për shkak të besimit të tyre të krishterë ne qytetin sirian Rozafa, ishte i përhapur jo vetëm në Siri Arabi, Irak, Konstandinopojë, por edhe në Peloponez, Maqedoni, Itali, Dalmaci dhe sigurisht edhe në zonën e Shkodrës në shekullin VI.

Edhe vetë emrin Rozafa të kështjellës së Shkodrës, Shuflai e lidh me legjendën e Shën Sergjit dhe Bakut. (Shuflay, f. 269). Nga burimet e shkruara të dhëna për përhapjen e këtij kulti në trojet shqiptare, kemi nga bula e papës Aleksander II (1067), si dhe ajo e papës Klement III për ipeshkvinë e Tivarit që vjen nga viti 1089 (AA. I: 63, 68: “1067… sic pro natalitiis quoque duodecim apostolorum, natali s. Georgii, et ss. Sergii et bachi et festivitate Omnium sanctorum atque natali tuo.” “1089 …” ).

Në kalendarin kishtar të Shkodrës, sipas statutit të Shkodrës, (Nadin, Statuti di Scutari, f. 103, 185) festa e Shën Sergjit dhe Bakut (“lo di de Sancto Sergi, fin de Septembrio”), ishte një ndër festat kryesore që festohej krahas Shën Markut (25 prill, njëkohësisht edhe dita e mbledhjes së popullit), Shën Pjetrit (29 qershor), Shën Elias (20 korrik), Shën Stefanit, Shën Engjëllit e Shën Ndreut.

Megjithatë, që manastiri ka qenë funksional që prej shekullit të dymbëdhjetë, ky është një fakt i pakontestueshëm dhe i dokumentuar. Dokumenti më i hershëm që e përmend manastirin e Shën Sergjit dhe Bakut i takon vitit 1100 (AA. I, 93). Dokumenti tjetër më i afërt i shkruar i takon datës 19 gusht 1166 dhe tregon për lidhjet e fuqishme që kishte abati i këtij manastiri me prelatët e lartë të Dalmacisë jugore. Në këtë datë ai merr pjesë në shugurimin e altarit të Shën Trifonit në Kotor.

Krahas emrit të abatit Pjetër me shkrim dore është mbishkruar titullin, archimandrita, titull ky që përdorej vetëm për superiorët e manastirëve me rëndësi të veçantë. Megjithatë, përderisa titulli archimadrinda është shkruar me dorë mbi titullin abat, gjë që të lë të kuptosh që ky mbishkrim është vënë më vonë, mund të supozojmë që rëndësia e veçantë i është atashuar pas vitit 1166 këtij manastiri.

Mbretëresha frënge, Helena

Nuk ishte vetëm pozicioni gjeografik, ai që e bëri Shirgjin që të marrë një rëndësi të veçantë si port lumor për Shkodrën si dhe si pikënisje për rrugët e karvanëve për në brendësi të vendit, por edhe vëmendja e Helenës së Francës, gruas së mbretit serb Uroshit I, që e drejtoi vemendjen e saj dhe të pasardhësve të saj tek ky manastir.

Dokumenti i parë që e lidh emrin e Helenës me këtë monument është ai i 23 gushtit 1280, por më tepër në lidhje me vëmendjen e veçantë të mbretëreshës që gëzonte ky manastir flasin më së miri dy mbishkrimet e gjetura në këtë manastir. Njëri prej tyre, ai që gjendet edhe sot e kësaj dite në Muzeun Historik Kombëtar në Tiranë, dhe që ka qenë në fasadën ballore të kishës, shkruhet: “Kujto o Zot Helenën, Mbretëreshën e Sërbisë, Dioklesë, Shqipërisë, Humit dhe krahinës detare, e cila bashkë me bijtë e vet, Uroshin, dhe Stefanin, e ndërtoi përsëri këtë kishë për nder të martirëve të bekuar Sergit dhe Bakut dhe e kreu plotësisht në vitin e Zotit 1290.

(MEMENTO DOMINE FAMULE TUE HELENE RE-/GINE SERVIE, DYOCLIE, ALBANIE, CHILMIE,/ DALMACIE ET MARITIME REGIONIS QUE/ UNA CUM FILIIS SUIS REGIBUS UROSIO ET STE-/PHANO EDIFICAVIT DE NOVO ISTAM ECCLESIAM/ AD HONOREM BEATORUM MARTIRUM SERGII ET/ BACHI ET AD FINE (sic!) USQUE/ CO[M] PLEVIT ANNO DOMINI M.CC.LXXXX).

Studiuesi M. Zeqo, madje pohon se duke u nisur nga formula e fillimit të mbishkrimit në latinisht “Momento Domine tue Helene,” e cila është formulë tipike e një monumenti mbivarror, varri i Helenës duhet të ketë qenë pikërisht në këtë manastir. Megjithatë kjo hipotezë duhet rishikuar, sepse sipas dokumentave dhe biografëve të Helenës, ajo ishte akoma gjallë në vitin 1290.

Origjina e vërtetë e princeshës frënge (domina regina mater), nuk është përcaktuar akoma me saktësi. Biografi i saj serb, kryepeshkopi Daniel II pohon që ajo ishte vajza e një mbretëreshe ose e një perandori. (Daniel, Biographien der serbischen Könige, f. 58.) Sipas Balan, ajo ishte bija e mbretit frëng, (Balan, Delle Relazioni, f. 135) dhe Fine hedh hipotezën që ndoshta ajo ishte nga familja Valois. (Fine, The Late Medieval Balkans, f. 220.) Disa historianë kanë mendimin që Helena ishte vajza e perandorit latin Balduin II, 1273.(V. Makuschew, Die geschichtlichen Untersuchungen über die Slaven in Albanien während des Mittelalters, f. 31. De Mas Latrie, Tresor de Chronologie d’histoire et de géographie, col. 1760; W. Norden, Das Papstum und Byzanz, f. 483.)

Jireçeku shpreh opinionin që Helena ishte vajza e një prej fisnikëve frëng që kishte ardhur nga dinastitë e Burgundisë dhe të Shampanjës që sundonin në Ballkan në atë kohë.( Jireèek, Geschichte der Serben I, f. 319.) Mbreti anxhuin, Karli I (1265-1285) dhe Karli II (1285-1309) e përshkruajnë mbretëreshën Helenë rreth vitit 1250, po ashtu edhe motrën e saj Marie Chaorce, si “kushurira” në korrespondencat e tyre.

Kur papa Nikolla IV i shkroi letrën e parë Helenës, në vitin 1288, në të cilën e kërkonte të përkrahte përpjekjet papnore për unionin me djemtë e saj, ajo ishte vejushë që prej 12 vjetësh. (D. Maritch. Papstbriefe an serbischen Fürsten im Mittelalter. Jugoslavien: Serbische Kloster Buchdruckerei Carlovci, 1933, f. 51).

Ajo kishte qenë e martuar me Uroshin I (vitin 1245: Æoroviæ, V, Die Königin Helena (Art). Volksenzyklopädie, vol. II, f. 148.) dhe kishte dy djem: Stefan Dragutin, dhe Stefan Urosh Milutinin si dhe një vajzë, emri i së cilës nuk dihet. Papa e rekomandoi mbretëreshën të forconte bijtë e saj në besimin katolik, (Theiner, Mon. Slav. f. 360, nr. 580.) gjë që në fakt nuk rezultoi punë e lehtë. Në fund të jetës së saj, ajo u bë murgeshë, dhe Maritch (Maritch, f. 52.) merr në konsideratë mendimin e kryepeshkopit Daniel, që emri

Helena është emri i saj monastik dhe jo ai i vërteti. Sipas biografit të saj, kryepeshkopit Daniel, këtë emër ajo e mori në Shkodër në vitin 1309 (Daniel, f. 84), por sipas mendimit tonë, ky mendim nuk ka baza të forta faktike, përderisa kemi dokumenta papnore që i drejtohen Helenës me këtë emër përpara se ajo të bëhej murgeshë. Kështu p.sh. në letrën e përmendur më sipër të papës Nikolla IV, ajo adresohet si: “Elenae, reginae Serviae.” (Mars 1291. Langlois, E. Les Registres de Nicolas IV, v. II, f. 892, no. 6707-6708, 1713-1714, etc.)

Stefan Dragutini që sundoi gjatë viteve 1276-1282, i dhuroi Helenës territoret bregdetare nga Raguza (Dubrovniku) deri në Shkodër, të cilat për një kohë të gjatë njiheshin si pronat e nënës mbretëreshë (domina regina mater), në brendësi të vendit Plavën (pranë Gucisë) në Limin verior dhe kështjellën Brnjaci në pjesën e sipërme të Ibarit. (Jirecek, I, f. 328.) Në vitin 1291, këto territore u morën nën patronazhin e Shën Pjetrit. (Langlois, v. II, p. 892, no. 6707-6708. Potthast, Reg. II, no. 23601.)

Me sa duket mbretëreshë Helena, arriti që zellin e saj fetar, dhe sidomos interesin ndaj manastirit të Shën Sergjit ta përcillte edhe tek djemtë e saj. Në një mbishkrim të dytë të gjetur njëkohësisht me të parin, flitet për vazhdimësisë e interesit të familjes mbretërore ndaj Shën Sergjit.

Mbishkrimi i dytë i gjetur po në këtë manastir vjen nga viti 1318 dhe është shkruar nga Uroshi II Milutin, biri i Uroshit I dhe Helenës: “Me emrin e Zotit Amin. Në vitin e të Birit të Virgjireshës së lartë 1318, Zoti i Madhërishëm Uroshi, për hir të Perëndisë, mbret i Rashës, djali i të madhërishmit dhe të shkëlqyeshmit mbret Uroshit dhe i zonjës Mbretëreshë Helenë, ndërtoi këtë kishë për nder të shenjtorëve martirë Sergit dhe Bakut që prej themelesh e deri në fund, me ndihmën e abatit Pjetër Dohne Shkodran.”

(IN NOMINE DOMINI AMEN.EXIMIE VIRGINIS FILII/ ANNO Mo* Xo VIII MAGNIFICUS DOMINUS DOMINUS UROSIUS/ DEI GRATIA RASIE REX ILLUSTRIS, MAGNIFICI REGI (sic!) UROSII NAT[US]A* [pro AC] DOMINE HELENE REGINE EDIFI-/CAVIT HANC ECCLESIAM IN ONORE (sic!) SANCTORUM MARTIRUM SERGII/ ET BACHI A FUNDAMENTIS USQUE AD FIN* [pro FINEM] [mungon EXIS]-/ TENTE ABBATE PETRO DOCHENE SCUTARENSI)


Sipas Koraçit, studiuesit që deri tani ka bërë studimin më të plotë të këtij monumenti, (V. Koraç. Sv. Sergiji (Srç) I Vakh na Bojani. Starinar, n, s, XII, Beograd, 1961, f. 42), të dy këta mbishkrime flasin për dy faza ndërtimi jo të largëta në kohë nga njëra-tjetra dhe që i takojnë të njëjtës epoke.

Sipas këtij interpretimi, del që kisha është ndërtuar dy herë që nga themelet brenda një periudhe prej 28 vjetësh. A. Meksi ndryshe nga Koraç mendon që ndërtesa i takon një dore ndërtimore, në periudhën e ndërtimeve romaniko-gotike të bregdetit Dalmatin dhe të Shqipërisë veriore. (A. Meksi, “Kisha mesjetare të Shqipërisë së Mesme e të Veriut.” Monumentet 2, 1983, f. 84-5.)
Manastiri si qendër tregtare


Duke pasur vëmendjen dhe përkujdesjen e veçantë të familjes mbretërore të Rashës, manastiri i Shën Sergjit e kapërcen statusin e manastirit të thjeshtë benediktin. Ai mund të futet në radhën e shtëpive monastike mbretërore, por kjo sigurisht jo vetëm për shkak të rëndësisë së tij si qendër fetare dhe për shkak të lidhjeve të tij me mbretërit serbë, që herë mendohet se janë varrosur atje, e herë që janë martuar atje, por më tepër për shkaqe ekonomike dhe gjeopolitike.

Me 48 shtëpi dhe rreth 200 banorë, Shirgji ishte më shumë i ngjashëm me një qytet të vogël se sa me një fshat. Ai ishte një vend i gjallë tregtie, një treg i vjetër kripe, limani i fundit i udhëtimit me anije në Bunë dhe vend-ngarkim për karvanët në rrugën e Zetës.

Përveç kësaj, manastiri benediktin, rreth të cilit grupoheshin shtëpitë, ishte një qendër e njohur e besimit katolik. Abati i tij ishte një njeri me shumë ndikim në Shqipëri.

Manastiri benediktin i shën Sergjit dhe Bakut pranë Bunës ishte padyshim tregu kryesor i ultësirës së Shqipërisë veriore. Argjendi dhe plumbi nga Kosova dhe Serbia shkëmbeheshin me pëlhurë italiane. Po kështu tregtarët dubrovnikas eksportonin dru nga pyjet e largëta bregdetare dhe drithin e ultësirës së Shkodrës. Megjithatë, më e rëndësishme se drithi ishte kripa shqiptare. Zakonisht ajo prodhohej në kriporet e Durrësit dhe sillej në Shirgj, nga ku nëpërmjet tregtisë me karvane përgjatë rrugës së Zetës shpërndahej në brendësinë e Ballkanit të varfër në kripë, në Fushë-Kosovë dhe në Serbi. Kripa përdorej si për ruajtjen e ushqimeve që prisheshin shpejt, ashtu edhe për tufat e mëdha të bagëtive në krahinat malore.

Meqë mbretëria e Serbisë njihte vetëm katër tregje kripe (Drijeva, Dubrovniku, Kotorri dhe Shirgji), mund të merret me mend transporti i madh i këtij malli në Shirgj. Kripa paguhej kryesisht me argjendin dhe plumbin e minierave kosovare, serbe dhe boshnjake.


Tregtia e kripës zotërohej nga dubrovnikasit deri në vendosjen e pushtetit venedikas në Shqipërinë veriore, pastaj u mor përsipër nga Venediku. Për Venedikun kripa nuk shërbente vetëm si mjet konservimi dhe ushqim për bagëtinë, por para së gjithash si monopol.

Duke qenë se përmendëm rëndësinë e madhe tregare që kishte Shirgji, sigurisht që nuk duhet të lëmë pa përmendur edhe doganën e fuqishme që ai përfaqësonte. Në fakt ai nuk ishte i vetmi stacion doganor.

Stacione doganash nga koha serbe kishte kudo përgjatë rrugëve tregtare, që nga Shirgji deri në Danjë dhe Spas si dhe kudo në portat e qytetit.

Tregtarët, sidomos ata dubrovnikas dhe kotorras, e më rrallë ulqinakët dhe tivarasit, u paguanin sunduesve, si pasardhës ligjorë të carëve, tatime të larta doganore. Për këtë shkak, doganat e ndryshme në Shqipërinë e veriut, para së gjithash pranë rrugës së Zetës në Dagno, në Shirgj dhe në portet e Lezhës dhe të Durrësit ishin shumë fitimprurëse. Në bazë të përshtatjes së tarifave doganore, venedikasit drejtonin në mënyrë efektive rrymat tregtare të këtyre porteve.

Manastiri i Shën Sergjit dhe Bakut kishte namin se gëzonte një lirim nga e dhjeta, prandaj ai ishte shumë i preferuar nga shtetas venedikas. Duke qenë se shtetasit venedikas ishin të detyruar t’i paguanin komunës venedikase shuma të ndryshme dhe te kryenin angari për krahinat, në të cilat ata kishin banuar, në verë 1414 u thirr një mbledhje e të shquarve, proniarëve, kryetarëve dhe pleqve të fshatit, e cila sipas raportimit të kontit shkodran, vendosi me shumicë të qartë votash heqjen e të dhjetës dhe zbatimin e përgjithshëm të një tarife taksash që varej deri diku nga pasuria.

Krahas taksave bazë shteti i ngarkoi fshatarëve taksa të tjera si Regalitë ndaj derrave, bleteve dhe kafshëve të tjera, të cilat rridhnin nga koha paravenedikase dhe ishin të njohura vetëm nga Shirgji. Gjithashtu u kërkuan sërish angaritë e vjetra, te cilat përfshinin ndërtimin e kështjellave, shërbimin e udhëtimit dhe transportin e mallrave nga qytetarët dhe banorët e fshatrave. Sipas kadastrës së vitit 1416, edhe pozicioni i klerikëve dhe kishës në sistemin vendas të taksave nuk ishte unik. Në fshatra prona e kishës ishte vashdimisht e lirë nga taksat, gjithashtu shpesh edhe prona e trashëguar e priftërinjve; por jo prona, të cilën priftërinjtë e kishin arritur nëpërmjet trashëgimisë.

Nëse e kontrollon kadastrën, konstaton, që shumica e priftërinjve katolikë dhe ortodoksë duhet të paguanin taksa.
Meqë shkëmbimi i mallrave në portet e mëdha të Shqipërisë së mesme dhe të jugut, sidomos në Durrës dhe Vlorë, cënohej shpesh nga konfliktet politike, Dubrovnikasit e bënin tregtinë e tyre kryesisht në manastiret pranë Bunës, në Shënkoll dhe Shirgjin me panairin e tij, megjithëse parapëlqenin tregtinë në derdhjet e lumenjve të mëdhenj të Shqipërisë së mesme.


Për Venedikun, manastriri i shën Sergjit dhe Bakut shërbente shpesh edhe si vend ku nënshkruheshin marrëveshjet, siç ishte ajo me despotin e Serbisë në gusht të vitit 1423, ku u vendos dorëzimi i Budvës, Tivarit, dhe Drishtit Serbisë, çmilitarizimi i Bunës dhe një tribut prej 1000 dukatësh për despotin. Venediku mbajti Shkodrën, qytetin e Ulqinit, Pashtroviqin dhe Kotorrin, dhe arriti lirinë e tregtisë dhe të lëvizjes së qytetarëve dhe nënshtetasve të tij në krahinën serbe.

Shën Sergji e Baku dhe shën Kolli në grykëderdhje të Bunës, ashtu si edhe shën Mëria e Rotecit të vjetër u zhdukën rreth mesit të shekullit të 15-të.

Pas ardhjes së turqve, Shirgji u shkatërrua në masë, si rezultat i strategjisë së tokës së djegur që përdornin ushtritë osmane për të dënuar sidomos ato qytete apo qendra që kishin bërë rezistencë të fortë, ku përveç Shirgjit futej edhe Drishti, Shkodra, Samrishti buzë Bunës, dhe Kakarriqi e Dajçi buzë Drinit.

Nga 116 fshatrat, të cilët ishin regjistruar në vitin 1417 në kadastrën e Shkodrës, vetëm 79 i mbijetuan sulmit të osmanëve. Më shumë u dëmtua rrethi i Shkodrës së poshtme, ku u shkatërruan më shume se gjysma e të gjitha ngulimeve. Në fakt, Shirgji dhe Shënkolli ishin dëmtuar shumë edhe nga luftërat e Balshajve, si rezultat i pozicionit të tyre të drejtpërdrejtë në front, dhe nga politika shpërndarëse e kripës që ndoqi Venediku.



Copyright 2007 Gazeta Shqiptare
trokit ketu


[ Edited Tue Jun 29 2010, 06:23am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Sun Aug 01 2010, 08:20am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Vatikani: “Mbretëria e Arbërit” është e shqiptarëve, jo e anzhuinëve





Dr. Etleva Lala /Dr. Musa Ahmeti
Dërguar më: 01/08/2010 - 08:18


Territoret dhe populli shqiptar ka pasur përherë rëndësinë e një istikami, të një kështjelle për interesat e papatit në Ballkan. Sa më i fortë të ishte identiteti dhe karakteri lokal i këtij istikami, aq më pozitiv ishte ky fakt për papatin, që duke ofruar mbrojtjen e aleatëve dhe udhëheqje shpirtërore të bazuar në vullnet të lirë, mund të ushtronte hegjemoni në Ballkan. Një ndërgjegjësim i tillë i papëve, vihet re më qartë se kudo nëpërmjet papës Klementi XI i cili në Kuvendin e Arbrit lejoi zyrtarisht përdorimin e gjuhës kombëtare, që është tipari thelbësor i një kombi. Një veprim i tillë sigurisht që nuk ka si shpjegohet ndryshe vetëm se si synim që të forcohet identiteti, dhe karakteri kombëtar. Vetëm në këtë mënyrë ata do të mund të luftonin për veten dhe për mbrojtjen e krishterimit kundër pushtuesve të huaj.

Papati njeh "Mbretërinë e Arbërit"

Veprimtari e papës Klementi XI nuk është pa precedencë. Për të ilustruar përpjekje të ngjashme të papatit dhe për politikë të ngjashme të tyre ndaj territoreve arbërore, në këtë shkrim do t'i referohemi shekullit XIV, të cilin jo rastësisht, themeluesi i medievistikës shqiptare, studiuesi kroat Milan Shuflaj, e quan si shekulli kur katoliçizmi arriti kulmin në territoret arbërore. Katoliçizmi arriti shtrirjen më të gjërë në këto territore, por gjithashtu edhe intensitetin më të madh. Do ta quanim këtë shekull si shekulli në të cilin papati njeh dhe konfirmon "Mbretërinë e Arbërit", dhe jo si mbretëri anzhuine, por si mbretëri kryesisht shqiptare. Në këtë shkrim do të argumentojmë që papati përpiqet me të gjitha format e mënyrat të konsolidojë këtë mbretëri istikam dhe të ndërgjegjësojë klasën politike shqiptare për identitetin e saj dhe karakterin e saj lokal. Vetëm në këtë mënyrë ajo do të ishte e gatshme për të udhëhequr popullin shqiptar në rezistencë ndaj heretikëve dhe skizmatikëve serbë, e ortodoksë, dhe në vetëqeverisje.

Sipas studimeve të deritanishme "Mbretëria e Arbrit" u krijua në vitin 1272, kur Kari I Anzhu ua serviri atë shqiptarëve si pasardhëse të natyrshme të Principatës së Arbërit që ekzistonte tashmë që nga fillimi i shek. XIII.

Anzhuinët e projektuan dhe e ndërtuan atë si një bërthamë të një perandorie të tërë ballkanike. Megjithëse fisnikëve shqiptarë u ishte premtuar që do t'u ruhej autonomia dhe do të luanin rol parësor, atyre iu shkelën pa mëshirë të gjitha aspiratat politike.

Për t'i detyruar krerët shqiptarë që t'i rrinin besnikë dhe të mos ngrinin krye, Karli i parë Anzhu filloi madje të marrë peng fëmijët e tyre, të cilët i çonte e i ruante në kështjellat e Italisë së Jugut, ku këta trajtoheshin si robër.


Në një situatë të tillë - këtu në fakt nuk kam përmendur aspektet e tjera të regjimit të rreptë shfrytëzues të Anzhuinëve, si taksat e detyrimet që i imponoheshin popullsisë vendase në mënyre arbitrare - popullsisë vendase dhe fisnikërisë vendase nuk i mbetej tjetër veçse t'i kundërvihej këtij sundimi.

Forcë tërheqëse e këtij orientimi të ri kundërvënës të aristokracisë shqiptare u bënë ata fisnikë që kishin mbajtur qëndrim të rezervuar ndaj anzhuinëve, e që nuk ishin përfshirë në "Mbretërinë e Arbrit" gjë që ata e kishin dëshiruar në fillim, me shpresën që do të mbroheshin nga mbretëria serbe që i kërcënonte vazhdimisht. Të tillë ishin Pal Gropa e Gjin Muzaka, zotër përkatësisht të zonës së Dibrës dhe asaj të Beratit. Me këta fisnikë qenë bashkuar edhe të tjerë, nga ata që ishin njohur si vasalë të mbretit Karl I, të cilët ky i fundit i quajti "tradhëtarët e mi" (preditores nostros). Të tillë fisnikë ishin Blinishtët, Skurrajt, Jonimët etj.

Duke qenë të sulmuar nga mbreti serb Stefan Uroshi II Milutini, që kishte ardhur deri në vijën Mat-Ohër, në vitet '90 të shek. XIII, shqiptarët filluan t'i rimarrin në konsideratë ndihmën që mund t'u ofronin anzhuinët në neutralizimin e tensioneve me fqinjët sulmues: serbët dhe bizantinët. Në këtë kuadër, në shtator të vitit 1304, bashkësia qytetare e Durrësit dhe krerët shqiptarë nga familjet Matranga, Arianiti, Skurra, Blinishti, Zenebishti, Shpata etj., njohën për kryezot princin Filip të Tarentit, djalin e mbretit Karl II Anzhu, i cili i ndihmoi shqiptarët në luftë kundër serbëve pushtues.

Qëndrimi i Selisë së Shenjtë ndaj shqiptarëve

Dokumenti i parë papnor që përmend "Mbretërinë e Arbrit" është nga viti 1317. Që nga viti 1272, kur kishte filluar të ekzistonte Mbretëria e Arbërit e deri në vitin 1317, papati nuk e kishte njohur atë si formacion politik. Arsyet nuk na janë treguar asgjëkundi në mënyrë ekplicite, por po të marrim në shqyrtim kohën dhe kontekstin kur papati filloi ta njohë atë si formacion politik, ndoshta mund t'i kuptojmë vetë këto arsye. Dokumenti i parë kur fillon të përdoret termi regnum Albaniae (Mbretëri e Arbrit) në kancelarinë papnore, është nga pontifikati i papës Gjoni XXII (1316-1334) i cili kërkon që Guljelm Montegrano, ipeshkvi i Kunavisë, në kryeipeshkvinë e Durrësit, në "Mbretërinë e Arbërit," të paraqitet në Avinion. Megjithatë kjo përmendje e Regnum Albaniae në dokumentet papnore nuk është as lapsus dhe as rastësi. Këtë e vërteton vargu i bulave papnore që ndjekin këtë dokument. Nga këto bula kuptojmë që Kuria Papnore, jo vetëm që njeh statusin e Mbretërisë së Arbërit si të tillë, por edhe di kufijtë e kësaj mbretërije, njeh mirë dhe klasën udhëheqëse të saj që në sytë e papatit është dhe duhet të jetë fisnikëria vendase, duke theksuar kështu karakterin kombëtar të kësaj mbretërie.

Le të analizojmë disa nga dokumentet papnore që përmendëm më lartë:

Kontët, marshalët dhe banorët shqiptarë në shek.IV
Më 17 qershor të vitit 1319 papa Gjoni XXII u dërgon letra Muzakajve: Mentul Muzakës, kontit të Këlcyrës, Ndre Muzakës, marshallit të mbretërisë së Arbërit, Theodor Muzakës, protosevastorit të mbretërisë së Arbërit, që i kishin pronat e tyre në jug të Shqipërisë së sotme; princërve të Shqipërisë së Mesme dhe të Veriut: Guljelm Blenishtit, protosevastor, Guljelm Aranitit, protholegaturor, Kalogjoni (Calojohanni) Blenishtit, Pal Matrangës dhe baronëve të tjerë të mbretërisë së Arbërit, si dhe Radislaut, kontit të Arbërit, duke u treguar që ai e dinte se ata po vuanin nën tiraninë e rëndë të mbretit të Serbisë, dhe duke i nxitur që t'i bëjnë rezistencë, si dhe duke i siguruar që ai do t'i ndihmojë me gjitha mundësitë.

Duke u nisur nga këto letra papnore që kanë si qëllim që të arrijnë të gjithë forcat politike shqiptare, Shuflaj ka arritur të përcaktojë thelbin e Shqipërisë etnike të mesjetës. Si kufirin jugor ka marrë territoret që posedonte Mentulo Muzaka në Këlcyrë, si lindorë ka marrë territoret e Ohrit dhe të Dibrës, ku shtrinin sundimin e tyre Matrangët dhe si veriorë territoret e Blenishtëve që posedonin Mirditën deri në Ulqin dhe Danjë. Do të ishte më e saktë nëse këto territore do t'i konsideronim si territoret e mbretërisë së Arbërisë si formacion politik dhe jo si territoret e Shqipërisë etnike që shtriheshin shumë më gjerë se kaq. Kjo kuptohet akoma më mirë po të kemi parasysh që papati në përgjithësi në mesjetë zhvillonte korrespondencë ose me vartësit e tij: subjekte religjioze si kryeipeshkvë, ipeshkvë, kryedhjakë, dhjakë, abatë, etj), ose me pushtete politike të njohura prej tij si të tilla, dhe jo me kombe (koncept i cili nuk ishte i zhvilluar në atë masë në mesjetën e shek. XIV-të sa të kërkonte adresim si i tillë). Duke pasur parasysh këtë, duhet tërhequr vëmendja tek fakti që papa Gjoni XXII-të, në bulat e tij i drejtohet formacionit politik të njohur prej tij dhe pikërisht Mbretërisë së Arbërisë, prandaj dhe kufijtë e këtij formacioni politik nuk duhen identifikuar me kufijtë etnikë të kombit shqiptar.
Nuk ndodh shpesh që papati t'i drejtohet me emër dhe me titull secilit nga fisnikët e një mbretërie. Rasti më i zakonshëm është që papa i drejtohet mbretit me emër, dhe fisnikëve në përgjithësi. Me këtë përjashtim, papa Gjon XXII donte njëkohësisht të tregonte që ai njihte si forca udhëheqëse të mbretërisë së Arbërisë fisnikët në fjalë, dhe e njihte Mbretërinë e Arbrit me kufijtë e territoreve që ata posedonin. Konkluzioni i natyrshëm i gjithë kësaj është që papati njihte karakterin lokal të kësaj mbretërie.

Përkrahje për Mbretërinë e Shqipërisë

Arsyeja se përse papati e përkrahte karakterin lokal të kësaj mbretërie nuk është shumë e vështirë për t'u hamendësuar. Në mesjetë bashkimi i Evropës, të cilit sot i kushtohet kaq vëmendje dhe rëndësi, ishte realizuar nëpërmjet kishës katolike, në krye të të cilës ishte papa dhe kuria papnore. Kisha katolike nuk kishte ndikim të fuqishëm vetëm në jetën shpirtërore, por kishte një dorë shumë të fuqishme mbi të gjithë jetën politike, sociale, ekonomike, kulturor. të Evropës së asaj kohe, duke përfshirë këtu vendimet e princërve dhe mbretërve, të cilat në pjesën më të madhe nuk mund të hynin në fuqi pa miratimin e saj, deri tek shfrytëzimi i resourceve natyrore dhe njerëzore të të gjithë vendeve të Evropës perëndimore. Këtij bashkimi evropjan megjithatë, i mungonte pjesa lindore, e cila ishte kryesisht nën ndikimin skizmatik të Bizantit. Pas kryqëzatës së katërt kur Bizanti mori të tatëpjetën, shpresat e papatit për një bashkim evropjan u rritën së tepërmi. Nëse deri në fund të shek. XIII papati ishte përpjekur që këtë bashkim ta arrinte me luftë, me anën e kryqëzatave, karakteristike për shek. XIV është që ai i kushton rëndësi primare rrugëve diplomatike.

Duke parë që shqiptarët nuk mund të duronin sundimtarë të huaj, papati me siguri mendoi që të përdorte rrugën diplomatike për t'i arritur ata, d.m.th duke bërë kompromis dhe duke u dhuruar atyre atë që shqiptarët vetë kërkonin: mbretëri me karakter vendas, por që të ishte e ndihmuar për të përballuar rrezikun e jashtëm të pushteteve fqinjë. Gjatë historisë së tij, papati kishte mësuar që punët shekullore është më mirë t'i marrin përsipër pushtetet shekullore, d.m.th forcat politike, por me kusht që këta të njihnin autoritetin shpirtëror papnor, dhe dorën udhëheqëse të papatit. Shqiptarët kishin ardhur në një pikë kur kërkonin të njejtën gjë: vetëqeverisje, por edhe një ndihmë më të lartë si dhe aleancë me armiqtë e armiqve të tyre, që ishin forcat e bashkuara perëndimore kundër forcave skizmatike lindore.

Papati kërkonte bashkim evropian mes partnerësh, d.m.th. ku çdo formacion politik të kishte identitetin e tij, dhe nuk kërkonte të bënte vartës në kuptimin e mirëfilltë të fjalës. Kjo e shpjegon edhe faktin se përse sot e kësaj dite vendet e Evropës perëndimore, që kanë qenë pothuajse gjithmonë nën autoritetin shpirtëror të papati nuk kanë probleme shqetësuese me identitetin kombëtar, dhe me kulturën qeverisëse të shteteve të tyre, siç kanë vendet e Evropës lindore që pothuajse gjithmonë kanë qenë në skaj të ndikimit papnor. Franca, Italia, Gjermania etj. që kanë qenë vendet më katolike, ishin ato që u bënë djepi i nacionalizmit, humanizmit, lirisë së mendimit dhe zhvillimit të shkencave të ndryshme, thjesht sepse kishin një identitet të zhilluar mirë, dhe kulturë qeverisëse.

Në rastin e Mbretërisë së Arbërisë, papati ishte i interesuar që forca politike vendore të kishte hapësirë vetëvepruese, dhe të kishte identitetin e saj, sepse vetëm në këtë mënyrë ajo do të mund t'u rezistonte forcave pushtuese serbe dhe bizantine.

Nëse këto forca vendore nuk do të kishin karakter kombëtar dhe identitet të fortë si forcë politike, ato rrezikonin të shuheshin e të asimiloheshin nga pushtuesit serbë e bizantinë, dhe papati nuk do të kishte asnjë fitim nga kjo dhe asnjë shans tjetër për të vendosur hegjemoni në Ballkan.

Duke kuptuar këtë gjë papati vendosi që Mbretërisë së Arbërisë, t'i jepte njohje ndërkombëtare si e tillë, dhe të punonte për të forcuar karakterin dhe identitetin e saj vendas, nëse nuk duam ta quajmë këtë identitet kombëtar.

Për këtë ai e nxiti dhe përkrahu atë që të merrte iniciativa dhe për të treguar veten të pjekur dhe të pavarur, dhe për të luajtur rol si e tillë në arenën ndërkombëtare, siç ishte rasti i kryqëzatave të programuara kundër serbëve, në vitin 1319, 1334, 1354 e më vonë.

Ndërgjegjësim nga Selia e Shenjtë

Në këtë mënyrë kemi argumentuar edhe pohimin tjetër që bëmë në fillim të këtij shkrimi: që papati kërkon me të gjitha format e mënyrat të ndërgjegjësojë klasën politike shqiptare për karakterin e saj, dhe ta forcojë identitetin e saj si e pavarur. Për ta plotësuar këtë mund të themi që nga mënyra sesi papati u drejtohet forcave politike shqiptare, të bën të kuptosh që ai po nxit në radhë të parë bashkimin e këtyre forcave. Nuk është rastësi që papati u drejtohet atyre në grupe: në një letër Muzakajve, në një tjetër Blinishtëvë, Aranitëve, Matrangëve, dhe në një tjetër Ladislau Jonimës, kontit të Dioklesë dhe të Arbërit bregdetare. Në botimin e ri të "Historisë së Shqipërisë" disa nga këto dokumente interpretohen sikur ata donin të braktisnin ritin ortodoks dhe të përqafonin katoliçizmin, duke u ndarë edhe kishërisht nga pushtuesit serbë, por letrat origjinale nuk lënë të kuptosh një gjë të tillë, përkundrazi një gjë e tillë është e pasaktë dhe e pambështetur në argumente.

Papa Gjoni XXII u drejtohet atyre si "dilectis filiis" dhe një adresim i tillë nuk u bëhej kurrë atyre që nuk ishin tashmë katolikë të devotshëm. [Në bulat e përmendura më sipër kemi këto adresime: Dilectis filiis nobilibus viris Mentulo Musatio comiti Clissaniae Andreae Musatio regni Albaniae marescallo et Theodoro Musatio prothosevastori...; Dilectis filijs nobilib[us] viris Guil[e]lmo Bleniste prothosevastoni. Guil[e]lmo Aranite protholegaturo Caloiobani Bleniste comiti Paulo Materango ceterisq[ue] baronibus Regni Albanie...; Dilecto filio nobili viro Baldislao Conome Dioclee et maritime Albanie comiti...] Një adresim i tillë madje i bëhet edhe Ladislaut, i cili nga emri duket si sllav. Është pikërisht emri i tij ai që i ka ngatërruar shumë studies seriozë që ta quajnë atë katolik. Në Acta Albaniae në komentin onomastik të autorëve, ai është quajtur sllav dhe i ritit grek. Në fakt, pas një shqyrtimi të kujdesshëm të letrave origjinale që ruhen në ASV, del qartë që Ladislau adresohet si dilecto filio, d.m.th. konsiderohet si katolik i devotshëm. Kjo gjë nuk duhet të na çudisë në fakt, sepse dihet tashmë që Dioklea ishte nën ndikimin e princeshës katolike, gruas franceze të mbretit Stefan I Urosh, Helenës, dhe ajo vazhdonte një aktivitet të dendur katolik, dhe një korrespondencë mjaft të gjallë me papatin në lidhje me çështjet e besimit.

Pas vdekjes së burrit të saj, mbretit Stefan I Urosh, mbretëria serbe u nda në tre pjesë: midis dy djemve dhe nënës mbretëreshë. Kjo e fundit mori Dioklenë nën sundimin e saj të plotë, dhe sigurisht që vazhdoi aktivitetin e saj katolik.

Në këtë kuadër, nuk ka pse të jetë çudi që një sllav nga zona e Dioklesë të jetë katolik i devotshëm dhe një ndër forcat kryesore politike të Mbretërisë së Arbërit, që në thelb ishte katolike.

Fakti që ai ishte sllav nuk duhet të na lëkundë as në lidhje me atë që kemi pohuar, që papati dëshironte të forconte identitetin lokal të mbretërisë.

Duke pasur parasysh që në mesjetë nuk ekzistonte koncepti komb, pra as kriteret që përbëjnë një komb siç është gjuha, zakonet dhe kultura e përbashkët si mjet identiteti kombëtar, dhe hapësira e përbashkët gjeografike, mbretëritë nuk bazoheshin në të tilla kritere.

Duke qenë injoratë për kritere të tilla që janë moderne, mbreti dhe oborri i tij, nuk bënte diferencime të bazuara në bazë të tyre, të gjithë banorët e çfarëdo lloj gjuhe dhe kulture, që ishin në territorin e mbretërisë trajtoheshin njëlloj.

Po kështu edhe subjektet e mbretërisë zakonisht nuk ndiheshin të persekutuar përsa i përket këtyre tipareve dalluese që sot


Copyright 2007 Gazeta Shqiptare
trokit ketu


Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Sun Aug 22 2010, 10:28am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Balshajt Si u konvertuan nga Ortodoksë në Katolike





Dr. Etleva Lala Dr. Musa Ahmeti
Dërguar më: 22/08/2010


Dokumenti që po botojmë [bula papnore]është nga shek. XIV dhe vjen nga Arkivi Sekret i Vatikanit. Kemi zgjedhur shek. XIV, pasi Sufflay shkruan që në gjysmën e dytë të këtij shekulli pothuajse të gjitha trojet shqiptare, nga veriu deri në jug kaluan në besimin katolik, dhe me ardhjen e fesë së re myslimane ndodhi që qytetet e fundit që u konvertuan nga ortodoksë në katolikë, ishin të parat që përqafuan fenë myslimane. Procesi i këtij kalimi është akoma mister, por shpresojmë që pasi të kemi në dorë një arsenal të plotë dokumentash burimore nga kjo periudhë, të mos vazhdojë të jetë e tillë për një kohë të gjatë.


Ky dokument që botojmë sot gjendet në Arkivin Sekret të Vatikanit me signaturën Instrumenta Miscellanea 2526. Dokumenti është në pergamen dhe ka dimensione 43 x 47.8 cm, megjithëse nuk ka formë katrore të rregullt. Në pjesën e poshtme është rreth 4 cm më i gjërë sesa lart. Teksti arrin pak më poshtë se gjysma e pergamenit dhe ka dimensione 24 x 43 cm. Në pjesën e pasme ka këtë shënim: ‘Shpallje e besimit të krishterë dhe betim i burrave të pushtetshëm skizmatikë, zotërinjve Strazimir, Gjergj dhe Balshë, vëllezër të Zhupanit dhe të zotit të provincës së Zetës në mbretërinë e Rashës, që thuhet se është një standart i përgjithshëm. U ruajt në arkivin e kishës romane. Nr. 567 fjalë e shenjtë’ datën 29.01.1369.’

Analizë e dokumentit që po botojmë

Dokumenti është i përbërë nga disa pjesë, që janë riprodhuar nga periudha të ndryshme kohore, përkatësisht bula të ngjashme tëkohës. Në tekst mungon ndarja vizuale, kështu që mund të thuhet pa frikë që bula papnore është shkruar e tëra njëherësh dhe nga një skrib (scribes)i vetëm. Nga fillimi i dokumentit mësojmë që ai po i dërgohet papës Urban V, nga vëllezërit Strazimir, Gjergj, dhe Balshë Balsha. Po aty, nga vetë dokumenti, marrim vesh që ata edhe kanë marrë një bulë më parë nga papa Urban V, nëpërmjet Pjetrit, ipeshkvit të Shasit, përmbajtja e së cilës shkruhet fjalë për fjalë në “letrën” që ata i kthejnë papës, dhe që për interesat tona përbën një pjesë të dytë të rëndësishme të saj. Papa, sipas gjuhës zyrtare të kohës, e quan veten “ipeshkv, shërbëtor të shërbëtorëve të Zotit,” dhe u drejtohet atyre që nuk i quan akoma katolikë me “burra fisnikë” ndryshe nga ata që janë katolikë dhe që u drejtohet me “bij të dashur”, apo ipeshkvit që i drejtohet “vëlla i nderuar”. Vëllezërit Balsha ai i konsideron jo-katolikë dhe në fakt ky është edhe qëllimi i letrës: t’i konvertojë ata në katolikë. Me këtë mision të rëndësishëm papa ka ngarkuar Pjetrin, ipeshkvin e Shasit, i cili do të asistojë në konvertimin e Balshajve dhe do t’u përgjigjet pyetjeve që ata mund të kenë në lidhje me besimin, duke i mësuar dhe ushtruar ata në këtë çështje. Vëllezërit Balsha konsiderohen zotër të vendit nga ana e papatit, kështu që ata mbajnë përgjegjësi për ndjenjat e tyre fetare jo vetëm si individë, por si udhëheqës të vendeve që kanë nën zotërim. Në letrën e tij të shkruar më datë 25 maj të vitit 1368 në Montefiaskone, papa Urban V kishte dërguar edhe formulën e proklamimit të besimit katolik, për të qenë i sigurt, që ata e bëjnë konvertimin duke qenë të ndërgjegjshëm për të gjitha detajet. Rreshti i parë i kësaj formule do të ishte shokues për një besimtar të vërtetë të ritit lindor, pasi ai menjëherë hedh poshtë atë që përbën thelbin e këtij riti: formulën Filioque. Filioque ka të bëjë me prejardhjen e Frymës së Shenjtë “nga ati dhe nga Biri”, ndërkohë që teksti origjinal grek i doktrinës e përcakton Fymën si “të ardhur nga Ati”. Pasi i detyron “skizmatikët” të hedhin poshtë formulën qëndrore të besimit të tyre lindor, papa Urban kërkon në mënyrë eksplicite që ata të njohin supremacinë e kishës katolike të Romës, gjë që ishte gjithashtu një ndër shkaqet kryesore të skizmës. “Besojmë që Kisha e Shenjtë Katolike dhe Apostolike është një dhe e vërtetë” është fjalia që shpall këtë supremaci. Pagëzimi është një pikëpyetje për të gjithë ata që konvertohen në katolikë duke qenë se janë pagëzuar një herë sipas ritit ortodoks. Kështu papa jep një udhëzim për këtë duke vendosur që të mos pagëzohen ata që janë tashmë të pagëzuar. Sakramentet e tjera numërohen në vazhdim, pasi kanë gjithashtu vendin dhe rëndësinë e tyre, por për detajet në lidhje me to, një përgjegjësi e madhe i lihet shpjegimit gojor të ipeshkvit që asiston në konvertim. Në pjesën e fundit të tekstit lexojmë për vendimin e marrë personalisht nga Strazimiri, nga Gjergji dhe nga Balsha, për betimin e tyre dhe për përgjegjësitë që marrin mbi vete në lidhje me rregullat e kishës katolike. Përveç pohimit të besimit të ri perëndimor, zhupanët janë të detyruar që të shpallin hapur edhe mohimin ndaj kishës së cilës i përkisnin dhe e gjithë kjo u bë më 29 janar të vitit 1369. Nga ky dokument vihet re qartë që interesi për pushtet është në plan të parë dhe interesat religjioze shërbejnë si mjet për arritjen e qëllimit. Megjithatë Balshajt nuk bëjnë përjashtim këtu nga të gjithë princët apo mbretërit e tjerë evropianë, pasi kjo gjë, vënia e interesave për pushtet në plan të parë, ishte një fenomen i njohur dhe i përhapur kudo në Europën e asaj kohe. E rëndësishme megjithatë është hapësira që krijohet për ndjenja religjioze brenda zonës së influencës si dhe vlerësimi dhe përkrahja nga ana e autoritetit qendror, e institucioneve ose elementeve që përhapin apo konsolidojnë me zell ndjenjat fetare brenda komunitetit, kaq të rëndësishme për ndikimin mbi një vijë të qëndrueshme politike.

Teksti i dokumentit i përkthyer shqip

(I drejtohen) Shumë të shenjtit në atin dhe zotin Krisht, zotit Urban, pontifit më të lartë të kishës së shenjtë dhe universale, vëllezërit Strazimiri dhe Gjergj dhe Balsha, Zhupanë të Zetës, vetë ata duke puthur këmbën e shenjtorit. Ndërsa marrim letrën nga shenjtëria juaj nëpërmjet të nderuarit Pjetër, ipeshkv të Shasit, iu detyrohemi respekt për bulën tuaj të vërtetë të vulosër nga jashtë e cila përmban si shkruhet më poshtë shpalljen e besimit të drejtë: “Ipeshkvi Urban, shërbëtor i shërbëtorëve të Zotit, (u drejtohet) burrave fisnikë vëllezërve Strazimir dhe Gjergj dhe Balshë, Zhupanë të Zetës, me mëshirën për të tashmen me anë të së cilës do të fitojnë lavdinë në të ardhmen. Shpirti ynë lartësohet në Zotin, si edhe nga lajmi i vëllait tonë të nderuar Pjetër, ipeshkv i Shasit, i prezantuar nga lajmëtari, nëpërmjet jush për këtë i porositur (për të qenë] në praninë tonë, dëgjojmë, me bujari është mirëbesuar për të na dhënë mençurinë tuaj, me qëllim që mbeturinat e skizmatikëve, dhe errësira e gabimeve, dhe hijet e vdekjes së përjetshme, në të cilat keni ndenjur deri në këtë kohë, të filloni të kujdeseni (me këshilla) për shpirtrat tuaj dhe për vartësit tuaj, që të njihni dritën e së vërtetës, duke synuar që t’i afroheni me respekt dhe me zemër të sinqertë bindjes dhe devocionit të Kishës së Shenjtë Romane, nënës dhe mësueses e të gjithë besnikëve, dhe të qëndroni me të përjetësisht dhe me Ne, të cilët lejohemi pafajësisht të jemi mëkëmbës të Krishtit, të pajisur gjithashtu duhet të ecni në udhën e urdhëruar nga Zoti. Në lidhje me ato principe të lavdërërueshme nga Zoti, mëshira e të cilëve shkon përpara jush, kur qëllimi i pastër lulëzon në mendjet tuaja, ndiqen pa dyshime, falenderojmë për devotshmërinë, dhe u mirëbesojmë më shumë, duke synuar që ju t’ia nënshtroni devocionin urdhërimeve të kishës së sipërpërmendur, duke marrë bij shpirtërorë dhe duke mbajtur mundësitë të shoqërohen me favore. Me qëllim që të fitoheni për mëshirën e pajtimit dhe të pranoheni për të fituar të mirat dhe favoret e Selisë Apostolike, nga pesha e kishës dhe e personave kishtarë si dhe bindja e katolikëve ndaj Kishës së përmendur Romane, veçanërisht të qytetit të Kotorrit, i cili prej një kohe të gjatë dëgjojmë se rëndohet armiqësisht nga ju, apo nga ti, Gjergj, duke i mbajtur krejtësisht larg nga kujdestaria jonë, me qëllim që në këto dhe në qëllime të tjera tuajat të dukeni të pastër nga jashtë. Duke vepruar për këto dhe për të tjera nëpërmjet jush në marrëveshjen e përmendur të shtendosjes (çlirimit) suaj, llogaritëm që të informojmë ipeshkvin e përmendur më lart, i cili për këtë do t’iu flasë juve nga ana jonë, duke dëshiruar që të tërhiqeni pa dyshime në besim. Dhënë në Montefiascone, në dioqezën Bagnoregio (në Viterbo të Italisë), indikcioni i VI.

Formula e betimit për rikthim në të krishterë

Besojmë trinitrinë e Shenjtë, Atin, dhe Birin dhe Shpirtin e Shenjtë, një Zot krejt të plotëfuqishëm në Trinitrinë hyjnore bashkëesenciale, bashkësubstanciale, bashkë-të-përjetshme, dhe bashkë-gjithpushtetshme, të një vullneti, pushteti dhe madhështie, (besojmë) krijuesin e madhërishëm të të gjitha krijesave, nga i cili është gjithçka, nëpërmjet të cilit është gjithçka, në të cilin është gjithçka që është në qiell e në tokë, e dukshme dhe e padukshme, trupore dhe shpirtërore. Besojmë një person i cili është në Trininë e Shenjtë, një Zot të vërtetë të plotë dhe perfekt. Besojmë vetë birin e Zotit, fjalën e Zotit të lindur përjetësisht nga Ati, bashkësubstancial, bashkë-gjithpushtetshëm, dhe bashkëesencial nëpërmjet gjithçkaje të Atit në perëndishmëri, dhe i lindur përkohësisht nëpërmjet Shpirtit të Shenjtë dhe Marias akoma virgjëreshë me shpirt racional, duke pasur dy lindje, njërën nga ati i përjetshëm dhe tjetrën nga nëna e përkohshme, perëndi i vërtetë dhe njëri i vërtetë, pikërisht perfekt në secilën prej natyrave, i paadoptuar, dhe as sipas fantazisë, por i vërtetë dhe unik Bir i Perëndisë në të dyja dhe nga të dyja, si në natyrën hyjnore ashtu edhe në atë njerëzore, por në një person të vetëm, prej hyjnie të panënshtruar ndaj dhimbjes dhe i pavdekshëm, por në njërëzishmëri pranë nesh dhe që të mund të na mbrojë nga pasionet e vërteta të mishit, vdiq dhe u varros dhe u ngrit në qiell dhe ulet në të djathtën e Atit, deri sa të kthehet për të gjykuar të gjallët dhe të vdekurit dhe të kthehet i vetëm për veprën e tij të dytë si për ata që do të bëjnë mirë ashtu dhe për ata që do të bëjnë keq. Besojmë kështu në Frymën e Shenjtë, Zotin e plotë dhe të përsosur dhe të vërtetë, që rrjedh nga Ati dhe nga Biri, e bashkë-barabartë, dhe bashkë-esenciale, dhe bashkë-gjithpushtetshme, dhe bashkë-e-përjetshme, nëpërmjet gjithçkaje nga Ati dhe nga Biri. Besojmë këtë Triniti të Shenjtë, jo tre Perëndi, por një Perëndi të gjithpushtetshëm, të përjetshëm, të padukshëm, dhe të pandryshueshëm. Besojmë që Kisha e Shenjtë Katolike dhe Apostolike është një dhe e vërtetë. Në të jepet vetëm një pagëzim dhe çlirim i vërtetë i të gjitha mëkateve. Besojmë kështu ringjalljen e vërtetë të mishit të Tij të cilin e mbajmë tani; (besojmë) jetën e përjetshme. Besojmë kështu që autori i Testamentit të Ri dhe të Vjetër, d.m.th. i ligjeve dhe profetëve dhe apostujve është një, Perëndia dhe zoti i gjithëpushtetshëm. Ky është besimi i vërtetë katolik dhe kisha e Shenjtë Romane mban dhe predikon këto rregulla të sipërpërmendura. Për shkak të gabimeve të ndryshme të prezantuara nga disa nga padija ose nga të tjerë nga ligësia, ajo u thotë dhe u predikon atyre të cilëve u janë larë mëkatet pas pagëzimit, të mos ripagëzohen. Por për faljen e vërtetë të tyre, mund të merren indulgjencat e mëkateve; Por n.q.s. dënimet falen me mëshirë përpara se të jenë të denjë [për falje], do të mjaftohen me dhënien e fryteve të faljes dhe me heqjen dorë (nga mëkati), që të pastrohen shpirtrat e tyre nga dënimet e purgatorit pas vdekjes, dhe me qëllim që të jenë të gatshëm për t’u çliruar nga dënimi atyre u dërgohet miratimet e të gjallëve besnikë që i bëjnë ata sipas udhëzimeve të kishës, d.m.th. sakrificat, lutjet dhe lëmoshat dhe të tjera detyra të mëshirës, të cilat bëhet nga besnikët për besnikë të tjerë. Kështu shpirtërat e atyre, të cilët pas pagëzimit të shenjtë pranuan të mos njollosen nga asnjë lloj mëkati, ata të cilët pas njollës së mëkatit si ato të mbetura në trupat e tyre ashtu edhe ato të larguara, sipas asaj që thuhet, u janë marrë mëkatet duke u fshirë tashmë në qiell. Shpirtrat e atyre të cilët lëshohen në mëkatet e të vdekshmëve, edhe nëse sapo kanë filluar, zbresin në ferr, si dënim për gabimet që largojnë. Kisha Romane beson këtë dhe e mbron me këmbëngulje dhe megjithatë ditën e gjykimit të gjithë njerëzit do të jenë të pranishëm para tribunës së Krishtit me trupat e tyre, dhe do t’u jepet ajo që u takon. Kështu kisha Romane mban dhe mëson që shtatë janë sakramentet kishëtare si p.sh. njëri është pagëzimi për të cilin u fol më sipër. Një tjetër është sakramenti i konfirmimit, të cilin të rilindurit e marrin nga dora e ipeshkvit të emëruar. Tjetra është penitencia (dënimi i mëkatit dhe marrja e faljes). Një tjetër është eukaristia. Tjetra është sakramenti i Urdhërit. Tjetra është martesa, tjetra është vajosja e jashtme, e cila sipas doktrinës prezantohet nga i shenjti Jakob në dobësinë e tij. Sakramentin e Eukaristis, nga buka pa tharm, kisha Romane e realizon duke zbatuar dhe mësuar që në këtë sakrament buka e vërtetë transformohet në trupin dhe vera në gjakun e zotit tonë Jezu Krisht. Për martesën e vërtetë mendon që një burrë nuk lejohet të ketë shumë gra, dhe një grua nuk lejohet të ketë shumë burra në të njejtën kohë; sipas ligjit në të vërtetë pasi prishet martesa me vdekje, thuhet që tjetri lejohet të bëjë martesën e dytë dhe e tretë etj., në vijimësi, nëse nuk e ndalon zakoni dhe nuk e pengojnë shkaqe të tjera. Vetë Kisha e Shenjtë Romane, fiton primatin e lartë dhe të plotë dhe vendin e parë mbi universin e kishës katolike, të cilën e njohim me të vërtetë dhe përulësi duke e marrë të gjihë pushtetin nga vetë Zoti me anë të Pjetrit, më të parin e apostujve, pasardhës i të cilit është pontifi roman, dhe duke mbrojtur të vërtetën e besimit që mbahet para disave, d.m.th. nëse do të lindin pyetje për besimin, definicionet duhet të bëhen sipas gjykimit të saj. Për këtë mund t’i referoheni plotësisht në çfarëdo marrëveshje atyre që i përkasin forumit të kishës, por në të gjitha çështjet mund të bëni ekzaminimin me pritjet kishëtare të gjykuara, dhe të gjitha këto i nënshtrohen kishës, dhe po kështu prelatët e saj duhet t’i binden dhe ta respektojnë atë, pranë të cilës është pushteti i plotë, i cili u dërgohet kishave të tjera në pjesët e vetmuara, nga e cila shumë patriarkalë marrin privilegje të ndryshme dhe kisha Romane nderon prerogativat gjithmonë në mënyrë të shëndoshë si në concilet e përgjithshme ashtu edhe në ato të tjerat.

Formula e betimit të Balshajve

Unë Strazimiri, zhupan, e njoh të vërtetën e mësipërme të besimit, pasi u lexua plotësisht dhe shpall me besnikëri që është besimi i vërtetë i shenjtë dhe i drejtë; e pranoj atë dhe e shpall atë me zemër dhe me lutje, ashtu si e mban me vërtetësi, e mëson me besnikëri, dhe e predikon Kisha e Shenjtë Romane; premtoj që do t’i shërbej në mënyrë të padëmshme dhe do ta ruaj atë në çdo kohë dhe as nuk do të tërhiqem prej tij në çfarëdo kohe në asnjë lloj mënyre, as nuk do t’i devijoj e as nuk do ta kundërshtoj. Shpall dhe njoh primatin (përparësinë) e Kishës së Shenjtë Romane, që gjithashtu ruhet me seriozitetin e sipërpërmendur, duke ardhur në mënyrë spontane (pa nxitje nga jashtë) tek bindja (nënshtrimi) e asaj Kishe, e pranoj dhe e mbroj në mënyrë të vetvetijshme (pa nxitje nga jashtë), dhe garantoj me trupin tim, betohem, premtoj dhe konfirmoj që të mbaj të gjitha sa janë përmendur më sipër, si rreth të vërtetës së besimit, ashtu edhe rreth primatit të vetë Kishës Romane, si dhe njohjen, pranimin, mbrojtjen, vrojtimin, dhe ruajtjen (e tyre). Më ndihmoftë Zoti për këtë, dhe ky ungjill i shenjtë i Zotit. Nëse diçka do të mendohet kundër kësaj, do të rrëfej dhe për më tepër shpresoj që të veproj, duke njohur në të vetë skizmatiken dhe anathematizmën për t’ia nënshtruar ashpërsisë së kanonit të shenjtë. Pra, e shkruaj këtë nga njohja ime, pranimi, shpallja, mbrojtja, premtimi, dhe dhurimi i betimit të bërë spontanisht (pa nxitje nga jashtë) nga unë, pasi kam lexuar dhe rilexuar dhe pasi kam nënshkruar pa nxitje të jashtme, dhe vulosur (me vulën) tonë të përbashkët të të tre vëllezëve, pasi nuk kam një të veçantë, e kam dorëzuar.

Forma e mohimit të skizmës nga Balshajt

“Unë, Strazimiri, zhupan i Zetës, mohoj plotësisht të gjithë skizmën, dhe e njoh të vërtetën e mësipërme të besimit, pasi u lexua plotësisht dhe shpall me besnikëri që është besimi i vërtetë i shenjtë dhe i drejtë; e pranoj atë dhe e shpall atë me zemër dhe me lutje, ashtu si e mban me vërtetësi, e mëson me besnikëri, dhe e predikon Kisha e Shenjtë Romane; premtoj që do t’i shërbej në mënyrë të padëmshme dhe do ta ruaj atë në çdo kohë dhe as nuk do të tërhiqem prej tij në çfarëdo kohe në asnjë lloj mënyre, as nuk do t’i devijoj e as nuk do ta kundërshtoj. Shpall dhe njoh primatin (përparësinë) e Kishës së Shenjtë Romane, që gjithashtu ruhet me seriozitetin e sipërpërmendur, duke ardhur në mënyrë spontane (pa nxitje nga jashtë) tek bindja (nënshtrimi) e asaj Kishe, e pranoj dhe e mbroj në mënyrë të vetvetijshme (pa nxitje nga jashtë), dhe garantoj me trupin tim, betohem, premtoj dhe konfirmoj që të mbaj të gjitha sa janë përmendur më sipër, si rreth të vërtetës së besimit, ashtu edhe rreth primatit të vetë Kishës Romane, si dhe njohjen, pranimin, mbrojtjen, vrojtimin, dhe ruajtjen (e tyre). Më ndihmoftë Zoti për këtë, dhe ky ungjill i shenjtë i Zotit. Një shpallje të ngjashme, betim dhe mohim bëjmë ne: Gjergj dhe Balshë, vëllezër të sipërpërmendurit Strazimir, në prezencën e ipeshkvit të nderuar Pjetër të Shasit dhe Gjon të Drishtit si dhe vëllait fetar Pjetër të Urdhërit të Predikuesve, dhe burrit fisnik, Pernosi, qytetar të Ulqinit, të thirrur nga i sipërpërmenduri Strazimir dhe vëllezërit e tij për të dëshmuar shpalljen e premtimit, betimin dhe mohimin, të bërë nëpërmjet shpesh të përmendurve vëllezër, dhe me qëllimin e një force më të madhe ngulmimi bëjnë të shkruhet dhe të dhurohet me vulën e tyre të përbashkët, pasi gjykohet, pikërisht nga dora e të përmendurit Gjon, i cili me mëshirën e Zotit dhe të Selisë Apostolike (është) ipeshkv i Drishtit. Bërë dhe shkruar pranë Shkodrës, residencë kryesor e tyre, në vitin e Zotit, një mijë e treqind e gjashtëdhjetë e nëntë, ditën e njëzetë e nëntë të muajit janar, pontificati shumë i shenjtë në Atin dhe Zotin Krisht, zoti ynë, Urban, i vendosur në mënyrë hyjnore papë i pestë, që prej shtatë vjetësh. Ai u paraqit pas veprave dhe pyesin ipeshkvët e përmendur të Shasit dhe të Drishtit dhe për pyetjet e tyre pontifiku u jep vulën e tij të pranishmëve.

Copyright 2007 Gazeta Shqiptare
trokit ketu


[ Edited Sun Aug 22 2010, 10:33am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
 

Jump:     Back to top

Syndicate this thread: rss 0.92 Syndicate this thread: rss 2.0 Syndicate this thread: RDF
Powered by e107 Forum System
Kerko ne Google dhe ShkodraOnline.Com
Custom Search
Mire se Vini
Emri i Identifikimit:

Fjalkalimi:




Me Kujto

[ ]
[ ]
Muzik Shkodrane - Sagllam


 
Chat Box
You must be logged in to post comments on this site - please either log in or if you are not registered click here to signup

Shkodra ne Youtube
Any use of the name and content of this website without the explicit written consent of the owners is strictly prohibited and it is protected under law. Email:webmaster@shkodraonline.com Per cdo ankese ju lutem mos hezitoni te na shkruani Flm. info@shkodraonline.com
Theme created by Free-Source.net
Render time: 0.3874 sec, 0.0722 of that for queries. DB queries: 40. Memory Usage: 3,071kB