Go to page  1 2 3 4 5 6
Moderators: :::ShkoderZemer, SuperGirl, babo, ⓐ-ⓒⓐⓣ, Edmond-Cela, ::bud::, ~*Christel*~, Al Bundy, :IROLF:, ::albweb::, OLIVE OYL
Author Post
L - N
Tue Apr 20 2010, 09:24am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Frederik Rreshpja

Translated from the Albanian by Robert Elsie and Janice Mathie-Heck

Frederik Rreshpja, also spelled Reshpja, was born in Shkodra where he attended school. He later studied law at the University of Tirana. Rreshpja was early to devote himself to literature, his first verse being published when he was nine years old. He was the author of verse for adults and children, and of short stories and novels. In later years, suffering from a mental disorder which isolated him from society, he was not to be convinced that the Communist dictatorship was over and that its secret service, the notorious Sigurimi, was no longer pursuing him relentlessly. With no home or family, he lived on the streets of Shkodra as a beggar and bohemian until his death on 17 February 2006.

Despite his marginal existence, Frederik Rreshpja is a major figure of Albanian poetry. His verse was published in the following collections: Rapsodi shqiptare (Albanian Rhapsody), Tirana 1968; Në këtë qytet (In this City), Tirana 1973; Erdhi ora të vdes përsëri (The Time has Come to Die Again), Tirana 1994; Lirika të zgjedhura (Selected Lyrics), Tirana 1996; Rri sonte te unë (Stay with me Tonight), Skopje 1998; and Vetmi (Solitude), Tirana 2004.

15 poems

The Eagle

The supreme bird stares as the airplane flies
Regards that hard aluminum being with disdain
Taking note as it moans in its metallic pain

Relax, ancient plane of rhapsodies!
It is human separation which cries to the skies
Chased by a cavalry of rain.

[Shqiponja, from the volume Lirika të zgjedhura, Tirana: Albin 1994, p.10]


The moon slides through the fog
Like the skiff of my agony.
My dreams of azure isles drift
Through pain, through the moon!

I carved my sorrow on the seashore,
Waves tumbled in and turned it to tears,
Like the salty myths 'round my statue,
Yet no death comes to wash me away.

Downfall, a thug, knife in hand, glides
Through pain, through the moon.
My whole life has been like knife-slashed water,
Yet no death comes to wash me away.

[Det, from the volume Lirika të zgjedhura, Tirana: Albin 1994, p.70]

The Tiny Bird

Now you will soar to the heavens.
But your flight still hovers in my grasp.
Pray, do not forget these hands!
You will nevermore find rest
emptyemptyin such a human nest.

Be off now, the skies await you!
Many things have slipped from my fingers,
Many loves have fallen through one by one...

And this, too, my final joy has fluttered.
Its shadow became moonlight and sank beneath the sea.

[Zog i vogël, from the volume Lirika të zgjedhura, Tirana: Albin 1994, p.18]

The Garden

The broken lions of childhood
Lap water from an ancient well;
Saadi warms his hands atop a rosewood fire,
With his turban of dew.

Often from myths leap satyrs
Who open the gates of shadows.
Jasmine observes the paths of night
And light flows from her fingers.

In love with his own beauty,
Narcissus raises his shoulders from the buds.
On my brow I sense the chisels of spring
Carving me eyes of grass.

[Kopshti, from the volume Lirika të zgjedhura, Tirana: Albin 1994, p. 68]

Moon Rain

Like Harlequin off on a stroll
In childhood's forgotten garden,
The lamenting moon in the clouds
Treads lightly on rainstorm branches.

The lonely lake clutches night's bank,
Writhes restless in the wild wind's embrace
And the siren of deep azure waves
Weeps o'er weary legends' tired face.

The star-shattered pavement like ruins,
And aspens like black-hooded priests,
Near his refuge somewhere in the trees
Lurks sorrow: that ancient assassin.

Oh, if only the sharp sword of sorrow
Could cleave me clear to the ground,
Hidden 'neath star-shattered ruins,
Hidden 'neath moon-spattered rain ...

[Shi hëne, from the volume Lirika të zgjedhura, Tirana: Albin 1994, p.72]

Shiroka in the Winter

No more birds. Their flights have been cancelled.
Naught remains but rain's primitive canvas.

At the waters' feet lies the bank, pensive,
As it dreams of the summer just past.
In the sands of oblivion I gather
Your portrait's fragmented ceramics.

How short was this summer, oh Lord!
Just a handful of sand and of sun.
The calendar had but one Saturday,
And all of that day but one .

[Shiroka në dimër, from the volume Lirika të zgjedhura, Tirana: Albin 1994, p.13]

Stay with Me Tonight

On the river the moon's fingers trace
A bridge for the dreams of the stars,
The grey cloud, like a forgotten longing,
Leans its head in the forest's green hands.

You arrived on the rays from the moon's palm
And the bare doorway broke into blossom.

I beg you, stay with me tonight
'til the branches of dead trees are blooming.

[Rri sonte tek unë, from the volume Lirika të zgjedhura, Tirana: Albin 1994, p.35]


Emerge from the kingdom of stone!
I've been knocking on marble so long,
For one thousand, two thousand years.

We ed in the ancient Iliads
When Homers were strumming their lyres.

Oh rainy moon,
Won't you play one Iliad for me
When that final prize, Troy will be taken?

My heart, you've been buried by stone,
For one thousand, two thousand years.

[Tors, from the volume Lirika të zgjedhura, Tirana: Albin 1994, p.45]

The False Prophets

And we were terribly persecuted,
And we were Biblical with an immaculate reputation.

Poor you, who had faith in Everyman crucified.

And only we can transport you to paradise.
If you believe us, we will take the proper steps.
Damn fools.

[Profetët e rremë, from the volume Lirika të zgjedhura, Tirana: Albin 1994, p.94]

When Crescents Perish

The tiny jinn of tales
Casts stars o'er the shadows' realm.
At the leafy window I glimpse
The moon wiped out by the rain.

When crescents fail, when stars go out,
I am, as once, a pitiful child,
And I may wail in my solitude
At the light in the hands of the moon.

And I may weep for the birds,
Knocking at the ruins of their homes,
To explain to them that I, too,
In this world am bereft of a nest.

[Kur vdesin hënëzat, from the volume Lirika të zgjedhura, Tirana: Albin 1994, p.28]


Longing creeps through the roots and turns to flower.
Oh cherry tree, which my mother once sowed,
I am your brother!
The two of us she rocked in her arms:
Grow up, grow up, little son!
Grow up, grow up, cherry tree!

Oh, mother, from one school class to another:
- Son, the gods are angry.
How nice it was when you were both small
And prayed to the Virgin Mary.

The wind rocks the sorrow of the flowers
And maybe, too, mother's arms cradled the breeze.
Grow up, grow up, cherry tree!
For I shall bloom no more ...

[Dhembje, from the volume Lirika të zgjedhura, Tirana: Albin 1994, p.63]

The Gypsies are Coming

The Gypsies are coming with drums and the moon,
Oh, how they can weep and wail.
Swiftly now do they raise their tents
Around my watery soul.

I was young and I was handsome,
And an ardent lover, too.
Many things have I now forgotten
About both magic and moon ...

The Gypsies are wailing with their drums,
From the pain of deserts afar.
I sit wide awake on the riverbank,
Damned by love and by the moon's lore.

The choir of roses pours out its tears
For the drums and the moon, in sorrow.
Oh, how young and handsome I used to be
Once, in a March long ago.

[Vijnë ciganët, from the volume Lirika të zgjedhura, Tirana: Albin 1994, p. 27]

Let Me Come with You

Through the fields weave the gypsies and drums
Like corpses flung over their shoulders
When the spirits and shades of the wastelands
Can no longer be roused or awakened.

From the nest of cold rain flew the song
Of the clouds, heavy-laden with mourning:

"Let me come with you!
This is my last twilight.
I'm coming to die, don't you know?

I must repose and must sprinkle
My blood o'er the roses
Beneath a Jerusalem moon."

[Lermë të vij me ty, from the volume Lirika të zgjedhura, Tirana: Albin 1994, p. 40]


I intend to lament my own fate
Let no one else do it but me,
I'm pursued by the God of Privation
With marble shards' meaningless wars.

But I am an old seasoned pagan
I must have misfortune to thrive,
Every man has a word where he must lay his head,
Therefore, mine I will lay in my pain.

What would I prefer, naught but war,
Pursued by my senseless fate?
Little have I truly gained from this world,
As for losses, my own have been great.

Let no one else groan when I'm gone,
For I will bemoan my own fate,
The God of Privation's sharp splinters of marble,
They'll be what remains of my fame!

[Fat, from the volume Lirika të zgjedhura, Tirana: Albin 1994, p.95]

The Poppies

Are they wounds among the wheat?
Or some unfathomable pain of the planet,
Arising from time to time in the fields of grain?

For the day will come
When flowers, too, gape like wounds in the wind.

[Lulkuqet, from the volume Në vetmi, Tirana: Arbëria 2004, p.97]

Source of the poems: trokit ketu

Source: of the trokit ketu

[ Edited Tue Apr 20 2010, 09:25am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Tue Apr 20 2010, 09:39am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Frederik Rreshpja

Niemand soll sich um mein Schicksal grämen.
Hans - Joachim Lanksch

Frederik Rreshpja

Der Lyriker, Erzähler und Essayist Frederik Rreshpja

Frederik Rreshpja (oder Reshpja, die Schreibweise schwankt), 1941 oder 1940 (die Angaben schwanken) in Shkodër geboren, ist eine lebende Legende. Albanische Lyrikkenner geraten bei der Nennung seines Namens ins Schwärmen. Im öffentlichen Leben und in der Literaturszene Albaniens ist er nicht präsent. Seine Lyrikbände sind vergriffen. Die albanische Literaturkritik, soweit vorhanden, nimmt nicht mehr Notiz von ihm. Über sein Leben ist wenig zu erfahren; Hasan Hasanis ”Leksikoni i shkrimtarëve shqiptarë 1501-2001” (Prishtinë, 2003) nennt sein Geburtsjahr, den Schul- und Studienort sowie die Erscheinungsjahre seiner Bücher und verschweigt, daß Frederik Rreshpja im produktivsten Lebensalter eines Schriftstellers, zwischen dem 30. und 50. Lebensjahr, als politischer Häftling 17 Jahre lang eingesperrt war, was wir erst aus Robert Elsies ”Histori e Letërsisë Shqiptare” (Tiranë - Pejë, 2003) erfahren. Ein Liebling der Verleger und Übersetzer ist Rreshpja auch nicht. Viele seiner Werke sind dem Vernehmen nach nicht publiziert und fristen ihr Dasein in Plastiktüten, die der Autor in Hotels und bei Freunden deponiert hat. Immerhin ist er in Alexandre Zotos' ”Anthologie de la poésie albanaise” (Chambéry, 1998) und in Ali Alius ”Antologji e poezisë shqipe. Gjysmëshekulli i artë” (Tetovë, 2000) mit einigen wenigen Gedichten vertreten und beschließt Gazmend Krasniqis hervorragend gelungenen Anthologieversuch ”Poezi. Sprovë antologjike” (2003). Frederik Rreshpja zu begegnen ist fast nicht möglich, da er seit längerem keinen festen Wohnsitz mehr hat.

Einem Interview, das er 1992 der Zeitschrift ”Zëri i Rinisë” gab, entnehmen wir seine Äußerung: ”Ich weiß nicht, ob noch irgendetwas auf der Welt geblieben ist, was mich erfreuen kann. Alles, was ich geliebt habe, habe ich verloren. Wenn ich traurig bin, schreibe ich. Also schreibe ich viel.” Damals kündigte er an, er wolle eine unabhängige Zeitung für Intellektuelle herausbringen, über Kultur und Kunst, abseits der Politik, und er wolle auch Bücher verlegen.

Was danach geschah, erfährt man aus einem Artikel des Archäologen und Lyrikers Moikom Zeqo in der Zeitung ”Koha Jonë” vom 15. Dezember 2003: Frederik Rreshpja arbeitete und schrieb als Chefredakteur der Zeitung ”Ora”. Er erwarb eine Druckerei, gründete einen Verlag ”Evropa”, gab ebenso aufsehenerregende wie kurzlebige Zeitungen und Zeitschriften heraus, wurde reich, konnte mit dem vielen Geld nicht umgehen und verlor den Reichtum schnell wieder. Wieder einmal hatte er (fast) alles verloren. Er begann, ein unstetes Leben zu führen, das seiner Gesundheit zunehmend zusetzte. 2001 erlitt er eine Gehirnblutung, die ihn fast das Leben gekostet hätte. Er hatte nun keine feste Bleibe mehr. Oft stand er ohne einen einzigen Lek da. Moikom Zeqo und ein anderer Schriftstellerfreund brachten Rreshpja in einem ruhigen, von Grün umgebenen privaten Altersheim unter. Rreshpja erholte sich, schrieb und schrieb – und hielt die Vereinsamung nicht länger als sechs Monate aus, ließ sich zu seiner Familie nach Shkodër bringen, schrieb Gedichte und veröffentlichte sie in Periodika, bis es ihn auch dort nicht mehr hielt und er wieder nach Tirana ging. Er zog von Hotel zu Hotel, warf sein weniges Geld zum Fenster hinaus und verarmte zusehends.

Moikom Zeqo wurde einige Tage vor Erscheinen des zitierten Artikels angerufen, Frederik Rreshpja sei schwerkrank in einem Lokal zusammengebrochen. Zeqo fand ihn dort nicht mehr vor.

Eine mir befreundete Kulturjournalistin, Admirina Peçi, machte sich auf die Suche und stöberte Rreshpja nach längerer Suche in einem Lokal auf. Er war bei einem Freund untergekommen. Zuvor hatte er sich überzeugen lassen, wieder ins Altenheim zu gehen, und hatte nach wenigen Tagen wiederum das Weite gesucht. Warum? ”Ich bin es gewohnt, wegzulaufen – aus dem Gefängnis, vor Kummer und Langeweile, vor unerwünschten Menschen, aus dem Altenheim, vor schönen Mädchen wie Da Vincis Mona Lisa", sagte er Admirina Peçi.

Bei seinem Freund hielt es Frederik Rreshpja auch nur kurze Zeit aus, dann war er schon wieder auf der Straße. Mittlerweile ist er wieder bei der Familie in Shkodër gelandet.

Man könnte Frederik Rreshpja als einen Lebenskünstler bezeichnen, der an der Kunst des Lebens und Fußfassens in der trivialen und grotesken Realität des Alltags scheitert, die Kunst des Schreibens dagegen beherrscht wie wenige. Er kommt mit einem erstaunlich kleinen Inventar von Motiven und Schlüsselwörtern aus. Vogel, Jahreszeit, Mond, Meer, Regen, Trauer, Herz, Ufer, Sand, Himmel ... Diese und einige wenige andere lexikalische Säulen seiner dichterischen Welt kombiniert er zu immer wieder neuen, frischen poetischen Bildern von großer Intensität und Schönheit. Sprachliche Fügungen und poetische Bilder scheinen ihm zuzufliegen wie Mozart Harmonien und melodische Wendungen zugeflogen sind. Gewollte und gekünstelte Metaphern und Bilder wird man bei ihm, im Gegensatz zu so manchem anderen Lyriker, vergeblich suchen. Bei aller Originalität wirken seine Gedichte stets wie ein natürlicher und stringenter Ausdruck seiner seelischen Befindlichkeit.

Seine Gedichte kennen keinen Ballast, keine Worthülsen. Jedes Textelement hat seine Funktion, und doch wirken die Texte nicht gedrechselt oder leblos, sondern sind erfüllt von Leben und Wärme. So unstet und von Ruhelosigkeit umtrieben sich das äußere Leben Frederik Rreshpjas auch darstellt – seine Gedichte werden von einem ruhigen, gleichmäßigen Atem getragen. Diese Ruhe wirkt keineswegs wie ein künstlicher Deckel auf einem brodelnden Vulkan.

Frederik Rreshpja ist kein Dichter hymnischen Jubels oder gar nationaler Exaltation. Seine Themen sind Verlust, Schmerz, Einsamkeit, gegossen in Verse von anrührender Schönheit und Individualität. Fern aller Topoi drehleierartig wiederholter und wiedergekäuter Albanozentrik ist Frederik Rreshpjas Lyrik hochrangige Literatur europäischen Kalibers.

2.3.2004, Hans-Joachim Lanksch

trokit ketu

[ Edited Fri Apr 23 2010, 09:08am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Tue Apr 20 2010, 10:18am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Frederik Rreshpja

Frederik Rreshpja lindi në Shkodër më 1940.

Disa biograf ditëlindje të tij marrin vitin 1941. Shkollimin fillor dhe të mesëm e kreu në Shkodër.

Për shkollimin e tij të mëtejm nuk ka të dhëna të mjaftueshme, por dihet se në vitin 1967 iu botua vepra e parë letrare, përmbledhja me poezi „Rapsodi shqiptare“. Kjo vepër dhe punimet e tij të botuara në gazetat e përditëshme dhe revistat e kohës u pritën mirë nga kritika e avancuar, por u morën edhe si shembull për ta ndëshkuar.

Frederik Rreshpja u burgos dhe vuajti 17 vjet burg. Ai, herët ishte kualifikuar si armik i vendit, që kur ishte nxënës i fillores, kur një fqinj i tij, puntor i Shërbimit informativ, nuk e la vajzën e vet të shoqërohet me Rikun.

Opusi krjiues i Frederik Rreshpjes nuk dihet në saktësi, por, thuhet se ka thasë përplot me dorëshkrime. Pasi doli nga burgu, botoj vëllimet “Erdhi ora të vdes përseri“ - 1994, „Lirika të zgjedhura“ - 1996, përmbledhje kjo që u shpall më e mira për vitin përkatës, si dhe vëllimin me poezi “Në vetmi“ që u botua në vitin 2004, i cili ia solli titullin –poet i vitit 2004.

Në një intervistë të botuar në vitin 1992 Frederik Rreshpja pat thënë: „…Gjithë ç’kam pasur e kam humbur. Nuk ankohem nga fati im…Nëse rri me njerëz, këtë e bëj vetëm për edukatë…Kohën e kaloj në dhomën time, i vetmuar…“.

Megjithëkëtë, Riku, siç e quanin shokët, të cilët i kishte të paktë pasi doli nga burgu, jetonte në Tiranë, por shpesh ndodhej edhe në Shkodër në ndonjë promovim apo manifestim kulturor. Nuk ishte i interesuar që të përcaktohet politikisht, sepse thoshte, “… mua nuk më intereson politika. Arti është më i gjërë…“, andaj Frederiko Rreshpja iu përkushtua punës letrare. Ai ishte kryeredaktor i gazetës „Ora“, udhëheqës i një shtypshkronje dhe pronar i Shtëpisë Botuese „Evropa“, veprimtari këto që nuk i sollën përfitime të mëdha, por kishte pasuri të madhe bujarinë e tij, sepse, edhepse e dinte se kush ishte denoncuesi që e rraskapiti nëpër burgje, ai nuk u hakmor.

Poezitë Frederik Rreshpjen e bënë të famshëm që herët, sepse u përfaqësua në antologji të ndryshme e në literaturën shkollore, por, pasi e denoncuan, ato ia hoqen. Mirëpo, për të edhe më tej shkruhet në superlativ.

Ja çka thonë disa njohës të letërsisë, e posaçërisht të poezisë: Hans Joacim Lanksch „… vepra e Frederik Rreshpes është poezi e dorës së parë e kalibrit europian“, Robert Elsie :“… që në rininë e tij Rreshpja ka qenë një poet tronditës“, Henri Izrael, botues amerikan: “… është një poezi tronditëse dhe me një mjeshtëri që ne amerikanëve na mungon“, Ivanov, kritik rus: „… ne kemi Pushkinin, Jeseninin, dhe shqiptarët duhet të jenë krenarë që kanë një poet të tillë“. Leo dë Rua, kritik francez: “… u trondita nga ky njeri që përmban një gjenialitet ballkanik, që është vendi i lindjes së artit,“ Ismail Kadare: “… Frederik Rreshpja është ndër poetët më të mirë të Shqipërisë“.

Rreshpja edhe pse një shkrimtar tepër i talentuar, pikërisht për shkak të talentit do të vuante indiferencën dhe moskujdesjen e një jetimi social.I burgosur politik për 17 vjet, pikërisht në moshën më produktive të çdo shkrimtari, mes moshës 30 deri 50 vjeç Reshpja nuk ishte i përkëdheluri i regjimit të asaj kohe, por as i botuesve dhe përkthyesve edhe në vitet e mëvonshme. "Nuk kam qenë kurrë në parti, se partitë janë alternativa qeverisjeje. Mua nuk më intereson politika. Arti është më i gjerë. Do desha të shkruaja romane e poezi, por nuk kam asnjë të ardhur. Nga ky shtet nuk pres asgjë. Në Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve po dihet, tërë kuadrot dhe ato që paguhen si shkrimtarë profesionistë janë ata që la monizmi. Po të mos flasim për LSHA-në, unë dua që të ekzistojë si organizatë, kjo është arsyeja që deri më sot nuk kam dalë publikisht nga kryesia e saj. Merreni me mend: dikur veprat e mia janë grisur nga tekstet shkollore me vendim të KQ të PPSH-së. Sot, në asnjë tekst a projekt s'është emri im. Pra komunistët s'ma falin dot", është shprehur në një intervistë të vitit 1994, Rreshpja. Por megjithëse jo pak vepra të tij nuk janë botuar, ai vjen para lexuesve shqiptarë me disa poezi në "Anthologie de la poésie albanaise" të Aleksandër Zotos (Chambéry, 1998), në "Antologjinë e poezisë shqipe", "Gjysmëshekulli i artë" të Ali Aliut (Tetovë, 2000), si dhe punimin e Gazmend Krasniqit "Poezi-Sprovë antologjike" (Tiranë, 2003). Disa nga poezitë e tij janë përzgjedhur për t'u botuar në dy vëllime të mëdha poetike, më 1994 dhe më 2003. Vëllimi i fundit me poezi "Vetmi", i botuar më 2003 shënon një ndër vlerësimet e pakta, që shteti shqiptar i ka bërë Rreshpjes, pasi me të ai ka fituar një çmim kombëtar nga Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sporteve. Poeti i madh nderroi jete me 17 shkurt ne Shkodër, nga një sëmundje e zemrës, i rrethuar nga vëllëzërit dhe familja e gjërë, dhe u varros më 18 shkurt 2006, në varrezat „Rrëmaj“ të kishës katolike në Shkodër.

Simas biografise te ndertume prej Albanologut shume te nderuem Robert Elsie :

"Koht e fundit Frederik Rreshpja ka vujtun prej smunjeve mendore, e cila e ka izolu prej shoqnise. Atij s'ju mush kurr mendja se diktatura komuniste she sigurimi shtetit asht rrxu ne Shqipni, dhe po ashtu kurr su bind se sigurimi i tmerrshem i diktaturs nuk asht ala ne ndjekje te tij. Pa Shpi e pa familje, ai jetoj ne rrugt e Shkodres si lyps e i si ends deri ne vdekjen e tij me 17 Shkurt 2006"

Tituj të veprave

Rapsodi shqiptare - 1967

Erdhi koha të vdes pësëri - 1994

Lirika të zgjedhura - 1996

Në vetmi - 2004

Citate dhe Kritika

Kanë thënë për Frederik Rreshpajn:

Hans Joacim Lanksch;
„… vepra e Frederik Rreshpes është poezi e dorës së parë e kalibrit europian“,

Robert Elsie:
“… që në rininë e tij Rreshpja ka qenë një poet tronditës“,

Henri Izrael, botues amerikan:
“… është një poezi tronditëse dhe me një mjeshtëri që ne amerikanëve na mungon“,

Ivanov, kritik rus:
„… ne kemi Pushkinin, Jeseninin, dhe shqiptarët duhet të jenë krenarë që kanë një poet të tillë“,

Leo dë Rua, kritik francez:
“… u trondita nga ky njeri që përmban një gjenialitet ballkanik, që është vendi i lindjes së artit“,

Ismail Kadare:
“… Frederik Rreshpja është ndër poetët më të mirë të Shqipërisë“.
Marrë nga ""


Vëllimi më i mirë me poezi (Lirika të zgjedhura)-1996

Poeti i vitit 2004-për vëllimin me poezi "Në vetmi"

Marre prej Wikipedia trokit ketu

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Tue Apr 20 2010, 10:40am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623


Nga Dr. Moikom Zeqo

Frederik Rreshpja eshte nje miku im i vjeter, por jo si te gjithe miqte e tjere, qe une kam patur ne jete. Nje mik pak i veshtire, teper i cuditshem dhe megjithate nje mik i vertete deri ne fund.

Frederik Rreshpen e kam njohur ne mesin e viteve 60 te shekullit XX. Qeme te dy te njekohshem ne botimin e poezive dhe te librave te pare poetike. Mbaj mend diskutimin e librit te tij "Rapsodi shqiptare", liber, qe mua me beri nje pershtypje te vecante. Keshtu nisi rrugetimi imazhinist i poetit Frederik Rreshpja ne letrat shqipe.

Qe ne zanafille ai spikati per artin e tij delikat dhe intim. Sa here qe une shkoja ne Shkoder, takohesha me Frederik Rreshpen te Kafja e Madhe, apo ne mjediset ekzotike, gati veneciane te Turizmit te Vjeter, qe sot eshte rrenuar dhe nuk eshte me.

Gjithnje pas mesnate rrinim duke diskutuar per poezine dhe artet. Ahere Frederiku qe i ri, qe energjik ne te folur dhe jashtezakonisht interesant.

Ne veren e vitit 1971, pas mbarimit te Universitetit, une shkova ne Shkoder per te bere 5 muaj stazh ne ushtri ne Koorparmaten e Veriut. Qe nje kohe e arte per mua per te njohur me mire Shkodren, monumentet e kulturen e saj emancipuese. Shkodra, ky kryeqytet i Ilirise se Motshme, ka patur nje force terheqese magnetike te pashembullt per mua ne te gjitha moshat. Padyshim qe kam patur edhe nje arsye substanciale, vetiake. Ne Luften e Recit, me 1943 im ate Zihniu (ndjese paste!) u plagos per vdekje. Nuk mund ta harroj kurre qe tim ate partizan e mori dhe e mjekoi ilegalisht, duke i shpetuar jeten pikerisht nje familje nga Shkodra. Im ate u plagos perseri ne luften e Tiranes dhe u be perfundimisht invalid i luftes. Vdiq me 1960, ne moshen e kerthneset 40 vjecare, si pasoje e plageve te luftes. Une isha 10 vjec, kurse 2 vellezerit e tjere qene me te vegjel se sa une. La nenen time vejushe 33 vjec. Gjithcka qe vazhdoi me pas qe nje rikujtim i perhershem i imazhit te babait tim. Pikerisht ne Shkoder une kam njohur njerez te mrekullueshem, intelektuale te ndritur. Nuk mund te harroj kurre dijetarin filolog Kole Ashta, dijetarin tjeter Jup Kastrati, perkthyesin e mrekullueshem, helenistin e paperseritshem Gjon Shllaku, piktorin Ismail Lulani, dijetarin e bujqesise Ahmet Osja, spelologun pasionant Gezim Uruci (i vetmi shqiptar qe ka shkuar deri ne Polin e Veriut), shkrimtaret Skender Drini, Nikolla Spathari, etj.

Te gjithe emrat e lartpermendur jane te rendesishem per mua, e keshtu do te mbeten pergjithnje. Te tere keto figura te kultures kombetare riperterinin traditen polifonike te penave te medha te shekujve: te Gjon Buzukut, Pjeter Bogdanit, Marin Barletit, Ndre Mjedes, Gjergj Fishtes, dhe sidomos gjeniut me te madh konceptual te letersise sone Migjenit te pavdekshem. Ne kete bashkesi emrash une nuk kam pare shkelqime te fishekzjarshme por kam ndjere agime te medha te kultures.

Shkoj shpesh ne Shkoder ne kete "Dashnore te shekujve" sipas klithmes dritheruese migjeniane. Por nga te gjithe miqte e mij te gjalle e te vdekur, padyshim me i cuditshmi, me enigmatiku dhe me fatkeqi ka qene dhe eshte Frederik Rreshpja.

Miqesia ime 30-vjecare me te, ka qene e paster dhe pa kontradikta. Kjo gje eshte vertet rekord dhe duket si e pabesueshme, sepse tipi dhe karakteri i Frederikut nuk eshte pa paradokse. Njeri me bote tmerresisht te ndjeshme dhe delikate, ai shpesh ne jete duket krejt ndryshe. E nenvizoj "duket", sepse ne vetvete ai eshte i njejti njeri.

Ai eshte krijues e njekohesisht vetvetja ne formen e nje sinteze te pazakonte prej mishi, gjaku dhe imagjinate. E njoh mire Frederik Rreshpen, ashtu sic njoh mire vellezerit dhe motrat e tij. Ashtu sic kam njohur per nje kohe te gjate edhe babane dhe nenen e tij.

Nese kane rendesi biografite e shkrimtareve, ne nuk mund te rrime pa patur nje vemendje dhe dashamiresi per keto jete. Jetet njerezore jane nga me te paparashikueshmet, kurse jetet e talenteve jane akoma nga me te paparashikueshmet.

Frederik Rreshpja ka patur nje jete paradoksale dhe tragjike. Rebel dhe krenar ai nuk mund te pajtohej brenda ideve te shtrenguara te kohes. Keshtu jeta e tij u rrokullis neper burgje gjate regjimti komunist per gati 17 vjet. Ndryshe nga te burgosurit e tjere politike, ai kurre nuk e ka perdorur kete certifikate as per t'u hakmarre dhe as per te kerkuar dicka, qe ne fund te fundit i takon. Ka qene teper i shkujdesur ne kete pike.

Me 1991, kur une isha Kryetar i Komitetit te Kultures dhe te Arteve te Shqiperise me vjen nje leter nga Frederik Rreshpja, qe me kerkonte takim. E prita menjehere. Ishte si gjithmone ai miku i vjeter, qe une njihja pa medyshje. Perseri rebel dhe i papritur. Ate kohe ai nisi te punonte si kryeredaktor i gazetes "Ora" ne Shkoder, madje pranoi te ishte edhe kandidat per deputet i Partise Socialiste. Ai fare mire nga te gjitha pikepamjet mund te anonte nga e djathta. Tragjedia qe i kish ndodhur atij ne komunizem, megjithate nuk e kish bere "te djathte", sepse ai shpresonte tek nje e ardhme e politikes shqiptare, ai ngulmonte me bindje ne ndryshimin e koherave. Shkrimet e tij, te botuara ne gazeten "Ora" spikasin per nje talent te madh, sidomos ne rrafshin eseistik dhe ne skicat dhe tregimet humoristike nga me te bukurat qe une kam lexuar ne letrat shqipe. Perseri i zhgenjyer dhe harrakat, Frederik Rreshpja qe nder te paret, qe mori ne pronesi nje shtypshkronje dhe krijoi nje shtepi botuese te quajtur "Evropa". Befas Rreshpja u be pronar dhe u pasurua. E mbaj mend kur drejtonte shtypshkronjen, njerezit e pafund qe hynin e dilnin tek ai. Perseri paradoksal dhe i cuditshem. Milionat e tij u treten dhe humben. Ai nuk pati fatin e nje veprimtarie te vazhdueshme, perhere i pakujdesshem dhe shperfilles, ai gati i humbi te gjitha. Shpenzonte shume dhe kot, ndermerrte botime gazetash dhe revistash te bujshme, por qe paten nje jete shume te shkurter.

Ne vitin 1994 une mblodha poezite e tij ne doreshkrim dhe pergatita librin poetik "Erdhi ora te vdes perseri." Ky liber beri pershtypje te madhe tek te gjithe. Por shendeti i Frederikut qe renduar, jeta e c'rregullt dhe jo familjare ndikuan keq per ta shkaterruar ate. Disktimin e librit "Erdhi ora te vdes perseri" e beme ne Durres, darkuam deri naten vone buze Adriatikut ne Currila. Per fat te mire, e kam te filmuar ne video kete mbremje te paharruar. Para dy vjetesh Frederiku erdhi ne zyren time per t'i cituar ne kompjuter Tines, sekretares, nje esse qe kish shkruar per nje librin tim. Pas mbarimit te kompjuterizimit te tekstit te tij, te shkruar ne disa letra te zhubravitura me stilolaps, ai e ndjeu veten shume keq. Une mora ne telefon Dr. Pandeli Cinen dhe e shtruam urgjentisht ne spital. Frederiku qe goditur nga nje hemoragji cerebrale ne koke, pothuaj ishte ne cakun e vdekjes. Une i bera te tera perpjekjet e mia sebashku me mjeket dhe ai shpetoi nga vdekja. Por shendeti i tij kishte marre nje goditje gati te frikshme. Ai nuk ishte me si me pare. Kaq shume u rendua saqe nuk kishte ku te flinte dhe jeta iu be e veshtire, nje veshtiresi gati e pakonceptueshme. Me merrte vazhdimisht ne telefon kur nuk kishte pothuaj asnje lek. Sebashku me shokun tim, shkrimtarin Enver Kushi e ndihmonim ne cdo rast.

Me ne fund vendosem qe ta conim ne nje azil privat. Dokumentin e nenshkrova une. Meqenese sipas nje kontrate te noterizuar ata qe kishin marre ne perdorim shtypshkronjen e tij i paguanin nje sasi parash ne muaj, te mjaftueshme per te jetuar. Isha une qe vendosa per ta cuar ne kete azil. Azili ndodhej ne nje nga kodrat e Tiranes dhe qe nje vile e bukur plot gjelberim. Aty Frederiku ndenji ca kohe dhe e mori veten. Une shkoja vazhdimisht per ta takuar dhe per te biseduar me te. Por ai ndihej tragjikisht i vetmuar. Vazhdimisht shkruante, por tashme shkrimi i tij, dikur i kuptueshem, qe bere gati i palexueshem.

Pas disa muajsh ne azil, Frederiku perseri u rebelua. Me mori ne telefon dhe mu'u lut qe ta largoja perfundimisht nga azili. Ai kerkoi qe une ta coja tek familja e tij ne Shkoder, tek Pashka, e motra dhe tek Gjoni, vellai. Nuk do ta harroj diten kur une e cova ne Shkoder Frederikun. Para nisjes ne Shkoder, levizem me makine ne disa hotele te Tiranes, ku kishte buajtur dikur Frederiku, ku gjetem disa qese te pluhurosura me doreshkrime dhe sende te tij vetiake, qe ai i mori me vehte.

Pas kesaj ngjarje une mendova qe jeta e tij u be me e qete. Nderkohe une i dergova nje leter Kryeministrit te Shqiperise qe t'i jepej nje pension i posacem Frederik Reshpjes. Pergjigjja erdhi pozitive. Nderkohe shkoja perseri ne Shkoder duke u gezuar qe e shihja Frederikun ne familjen e tij. Shtepia e tij ne Shkoder eshte e mocme dhe ne oborr eshte nje shege e vjeter qe quhet e Hil Mosit, per shkak se aty prane ka qene shtepia e ketij poeti. Perseri ne Shkoder Frederiku shkruan. Botoi cikle poetike neper gazeta qe tregonin se talenti i tij nuk qe zbehur. Por perseri ai u rebelua, iku nga Shkodra dhe erdhi ne Tirane, duke u endur nga nje hotel ne tjetrin, i sterlodhur nga semundja dhe shpenzimet pa kuptim qe u bente parave, duke mbetur perfundimisht ne nje gjendje te pashprese.

Para disa ditesh me mori dikush ne telefon dhe me tha se Frederik Reshpja gjendej shume i semure, i rrezuar mbi nje tavoline te lokalit "Lux". Por nuk pranoi te vinte dhe kur u ktheva perseri nuk e gjeta me aty. Tani jam une i shqetesuar se ku ndodhet.

Nuk kam njohur kurre ne jeten time nje njeri kaq te talentuar dhe njekohesisht kaq fatkeq. Nuk dua t'i shtjelloj arsyet pse ka ndodhur kjo gje. Ndoshta kemi te bejme me tiranine e Rastit, ose me pashmangshmerine e Entropise. E them me plot gojen qe Frederik Reshpja eshte nje nga poetet me te mrekullueshem te letrave shqipe. Ai e shkruan prozen shkelqyeshem, eshte mjeshter i perrallave dhe i humorit. Duket sikur arti i tij fshihet nen masken e jetes se rende. Letersia dhe shoqeria shqiptare i detyrohen Frederik Reshpjes per ta ndihmuar. Atij i duhet dhene jo vetem pension i posacem por duhet cuar ne ndonje spital jashte shtetit per te realizuar nje operacion te kushtueshem ne zemer. Ai duhet te jetoje sepse e meriton pafundesisht jeten. Ai eshte nje personalitet i kultures, ndonese si rasti i Artur Remboit ne France, qe krejt i pakujdesshshem dhe nuk e cau koken fare per krijimtarine e tij. Per poezine e Frederik Reshpjes do te flitet gjithmone, ai eshte nje nga prijetaret e modernizimit te poezise dhe te lirikes shqipe, nje imazhinist delikat dhe i pashlyeshem.

Po jap per botim poezine e fundit qe me solli ne zyren time, ne Muzeun Historik Kombetar:


Ja u ktheva perseri ne Shkodren e mbreterve
ngritur gure-gure
mbi supet lakuriq te nje gruaje
nga vellezerit tradhetare.
Mbi deget e shirave kendojne zogjte
Nen pemen e madhe te mesdites
Gjethe te verdha bien mbi shpirtin tim.
une i hedh drejt qiellit per te bere nje vjeshte
Ah, kur ishim te rinj dhe te bukur
Nuk na vajti mendja kurre te benim nje vjeshte
Por ti tani nuk je me...
ti je ne fillim te stineve
Ndaj nuk me intereson loja e ajrit dhe e diellit
Qe ngrihet mbi re si mbi nje sofer paganesh.
ne muzg trendafilat e thurrur me diell
Ah tani edhe trendafilat na kujtojne kamionet me djemte e vrare
sa te bukur dhe te rinj ishin o Zot!
Mirupafshim o djem ne nje planet pa diktature
Ne ajer
shfaqen patriarket e poezise shqipe
Bogdani, Fishta, Mjeda dhe Migjeni
Eterit e mij sillen ne ajer se varret ua kane thyer.
edhe mermeri i zerit tim eshte i thyer
qe erdhi mbremja statuja e nates troket ne dritaren e vjeter xhamthyer.

Poezia e mesiperme nuk ka nevoje per koment. Ne Shkodren e mbreterve ilire, Frederiku eshte nje princ i poezise. Vetmia e ka rrethuar perhere jeten e tij, por jo emrin e tij.

Ne shoqerine tone te demonizuar nga politika, harrohen mjerueshem krijuesit me vlera te vecanta. Ndihma dhe perkujdesja ndaj tyre duhet te jene te institucionalizuara. Frederiku e meriton nderimin tone. Ai nuk e kerkon vete kete nderim. Duke qene i shqetesuar seriozisht per jeten e tij po i shkruaj keto rreshta per opinionin publik shqiptar. Ky shkrim nuk eshte thjesht nje apel, sepse dashuria njrezore nuk ka nevoje per asnje lloj apeli. Amen!

-- marrë nga Koha Jonë, 15.12.2003

Marre prej
trokit ketu

Frederik Rreshpja dhe e nesërmja e vonë

Publikuar më 16/03/2005

16/03/2005 Nji burrë shtatimët dhe i veshur me të zeza shfaqet e zhduket hapsirave gri të kryeqytetit ku dhimbshëm pulson ritmi fatkeq i botes sonë shqiptare. Një burrë i mplakur, ndonëse nuk është më shumë se gjashtëdhjetë e tre vjeç, me një çantë të zezë e të vjetër hedhur në supin e djathtë, me një kapelë republika të vendosur pa kujdes në krye. I shpërqëndruar, i pavënë re prej njerëzish që enden përreth tij. I huaj. Ky njeri i çuditshëm për të cilin nuk mund të thuhet me saktësi nëse bën pjesë në atë apo këtë shtresë shoqërore, nën një vështrim të vëmendshëm shfaqet si një zotëri që sapo e kanë plaçkitur dhe keqtrajtuar, si një njeri që kërkon adresën e dikujt, si një postier që nuk i kujtohen adresat, si një tip që a humbur rrugën, etj.

Mund ta krahasosh me gjithçka e me këdo, por nëse nuk e njeh, kurrsesi nuk do të të shkojë ndërmend se bëhet fjalë për një nga poetët lirikë më të mëdhenj shqiptarë të shekullit njëzet, Frederik Reshpjen, ose Fredin, siç i thërrasin miqtë e tij më të afërt. Fredi përpiqet me të vërtetë shumë për të gjetur tek të tjerët cilësitë e tyre të mira, po kur nuk i gjen bëhet njeri i drejtpërdrejtë dhe nuk përton ta thotë të vërtetën. Ironia e tij e përhershme, për të cilën kurrë nuk mund të thuhet me saktësi nëse është armë sulmi apo vetëmbrojtjeje, por që gjithsesi shkakton tek bashkëbiseduesi nji therje të ambël dhe aspak armiqësore, asht nji nga mënyrat e shfaqjes së shijes e të hajnisë në të cilat lundron ky kapiten i vjetër. Thotë gjëra të çuditshme mbi filozofinë, politikën, retorikën, historinë, fëmijninë, e ndonjëherë edhe për letërsinë. Për këtë të fundit flet pa ndonjë pasion të veçantë, gati me indiference, a thue se bahet fjalë për diçka që nuk i intereson dhe të cilën e kundron prej së jashtmi. Kur e pyes nëse ka shkruar ndonji gjë të re, më përgjigjet se ka shkruar vazhdimisht, por meqë është përherë në lëvizje, mjaft prej poezive i humbasin. Këtë e thotë pa dhimbje.

Për të, e rëndësishme është që i ka shkruar, pra ia ka shlyer borxhin vetes, të tjerat nuk kanë rëndësi. Gjithsesi nxjerr ca fletushka të zhubravitura që s‘bëjnë as për atje (në rastin më të mirë bëhet fjalë për ndonjë fletore të shkatërruar ku vargjet e tij përzihen me ca llogari të thjeshta shpenzimesh ushqimore apo me ca shkarravina pa kuptim) dhe m‘i jep t‘i lexoj. Nuk merret vesh pothuajse asgjë. Një shkrim i çatrafiluar dhe i çoroditur.

Duket si shkrimi i një gjuhe të vdekur. Atëherë Fredi është i detyruar të lexojë vetë.

Se ç‘ka njëfarë dridhjeje zëri i tij që vjen prej së thelli. Dridhje tragjike. Lexon ngadalë, por bukur.

Në ndonjë rast-siç është ai i poezisë –së shkruar ditëve të fundit „Kthim në vendlindje“ që ia kushton Shkodrës, i mbushen sytë me lotë.

Nuk i fshin. Ngaqë i vjen turp, ngaqë nuk do t‘ia dijë, apo thjesht përton. Qau pikërisht në vargjet (s‘di a më kujtohen mirë): „Kur ishim të ri ëndërronim të bënim një vjeshtë…/ Tashti ti ke vdekur…/dhe je shtrirë në të gjitha stinët… I them se është një lirikë shumë e bukur dhe ai përpiqet me gjithë zemër të ndjehet i kënaqur. I them se përmbledhja e lirikave të tij asht diçka e veçantë, por ai thjesht përpiqet t‘a ndjejë së brendshmi rëndësinë e këtij komplimenti. Në të vërtetë nuk i intereson. Tjera gjëra ka ndërmend. I duhet të vazhdojë medoemos luftën për mbijetesë.

Poezia e tij i intereson vetëm kur e shkruan, sepse vetëm në atë çast ajo i shërben me të vërtetë. Flasim mbi këtë argument e ai shton se ja! ky është qëllimi i poezisë. Kurrë nuk e mora vesh se cili është qëndrimi i tij i vërtetë dhe cila maska. Gjithsesi nuk e kam ndigjue ndonjiherë të lavdërojë ndonjë poet shqiptar, përjashto De Radën, Mjedën, Lasgushin e disa herë Ali Asllanin. Përmendja e ndonjë tjetri në ndonjë rast të veçantë, ndodh vetëm për arsye interesi apo ndonji gulshi emocional të çastit.

Nën vizionin e tij që herë asht haluçinant, herë surreal, herë absurd, herë onirik, herë romantik, herë futurist apo modernist, asnjë nga burrat e mëdhenj të Shqipërisë nuk janë gjallë. Flet për botën e të vdekurve të gjallë… mandej thjesht për botën e të vdekurve flet për Osirisin, Hadin, Zotin, duke shtuar, se do të vdesë së shpejti. E pyes se pse mendon kështu e më përgjigjet se nuk ka frikë nga vdekja, mbasiqë është katolik i mirë.

Asnjë pyetjeje nuk i përgjigjet në mënyrë të drejtpërdrejtë. Ai hidhet nga një argument në tjetrin me një lehtësi të mahnitshme. Është njeri i lirë. I lirë në përgjigje e në heshtje. S‘e ku i gjen ca bare të çuditshme periferike, me njerëz të ulur aty këtu që flasin për sportin, politikën apo për kurvat. Ndjehet mirë. Kamerieret nuk e njohin dhe e vështrojnë si një burrë të gjorë që thjesht ka nevojë për ndihmë. Aq sa shpeshherë nuk i afrohen as për porosinë.

Askush nuk e di se kush asht. Edhe po ta dinë, asgjë nuk ndryshon. Askush nuk ka nevojë për një artist, qoftë ky edhe Frederik Rreshpja, i vetmi poet i mbijetuem i Realizmit Socialist, ai që ia riktheu pranverën e humbun lirikës shqiptare, për t‘u radhitur qysh ne gjallje në Panteonin e poetëve të mëdhenj të traditës kombëtare. Dhe është ende gjallë, aq sa mund të thuhet. Është i vetmuar, gjë të cilën, në një farë mënyre, edhe e ka kërkuar.

Është i varfër.

Nuk ka as edhe një banesë ku mund të strehohet ku të mund t‘i sistemojë me nge shkrimet e tij, që tashpërtash i ka hedhur kuturu në trajtën e një shuku fletushkash në çantën e vet të zezë e të vjetër, të cilën e mbart me vete si ndërgjegjen tonë të humbur.

Është i sëmurë, një koleksion i tërë sëmundjesh, dhe në stomakun e tij të lodhur hedh më shumë ilaçe sesa ushqim. Trupin e pakët dhe të kërrusur kanë filluar t‘ ia pushtojnë paralizat e pjeshme.

Gjithë ç‘mund të përshkojë më këmbë, është vetëm një distancë prej njëzet hapash. Mandej i duhet taksia. Nuk ka ndihmë. Asnjë ndihmë. Shteti shpërndan gjithandej pensione honorifike e në ndonjë rast edhe për individë që e kanë dëmtuar me zell të admirueshëm artin shqiptar, por jo për Frederik Rreshpjen, që mund të thuhet me plot gojën se në një farë mënyre është sakrifikuar për poezinë shqipe.

Sa herë përmendet emri i tij, më kujtohet njeriu i lirë.

Krejtësisht i lirë. I lirë në fjalë, në mendim, në veprim, në marrëdhënie me njerëzit, i lirë ndaj poezisë, ndaj jetës, ndaj respektit që ndokush mund të ketë për të, ndaj urrejtjes, ndaj indiferencës, heshtjes, deklaratave boshe, i lirë nga pasuria, nga rrojtja normale, nga mirënjohja dhe kujdesi i të tjerëve, nga dashunia dhe nga respekti ynë për punën e tij. Shumë njerëz nuk e dinë në është gjallë, disa të tjerë shfryjnë se ai e meriton fatin që ka, po për një gjë të gjithë janë të detyruar të bien dakord: që ai është një nga poetët më të mëdhenj të poezisë shqipe. Fredi po shmanget pak e nga pak, ashtu si dielli që prihet kah perendimi pa i interesuar nëse ndokush asht i kënaqun apo mirënjohës për ngrohtësinë e tij. Po perendon. Dalëngadalë po hyn në legjendë. Pa zhurmë, pa tërsëllimë, pa bujë, pa lavde. Thjesht po shkon në periferi të vëmendjes sonë të ngarkuar me gjëra të rëndësishme, ashtu siç shkoi De Rada, Serembe, Mjeda, Lasgushi, Asllani. Nesër do ta kujtojmë me respekt. Do t‘ia festojmë praninë e tij të dikurshme midis nesh. Nesër do shfaqet e do zhduket lirisht nëpër kujtesat tona. Nesër…

Vdekja e Lorës

Rri në muzg sikur të janë rrëzuar kohërat përsipër,

gati për përjetësi.

Nuk më flet. I ke premtuar vdekjes , e kuptoj.

Por ti në këtë botë erdhe për mua, jo për qiejt.

Kemi qenë përherë bashkë, që të rinj,

Dhe tani më le!

Mua më trishtojnë stinët. Ti e ke ditur,

dhe me botën më ndan një udhë me kilometra vetmi

Kemi thënë gjëra që s’kanë për t’u kuptuar kurrë.

Kemi ecur në tërë shekujt, para piramidave,

emrat tanë kanë qenë gdhendur

edhe kur nuk kishim shkëmbinj.

Por këto s’kanë për t’u kuptuar kurrë.

Si ungjijtë.

Të dy kemi qenë gjithmonë të bukur, por ti tani

Je akoma më e bukur, kështu me pak vdekje në sy

Hans Joachim Lanksch thotë se vepra e Frederik Rreshpes është poezi e
dorës së parë të kalibrit Europian.

Robert Elsie pohon se që në rininë e tij Rreshpja ka qenë një poet tronditës.

Botuesi amerikan Henri Izrael shënon se poezia e Rreshpes “është një poezi tronditëse dhe me një mjeshtëri që amerikanëve iu mungon.

Kritiku rus Ivanov shkruan: ne kemi Pushkinin, Eseninin, dhe shqiptarët duhet të jenë krenarë që kanë një poet të tillë

Kritiku Frances Leo dë Rua thotë se është tronditur nga ky njeri që përmban një gjenialitet Ballkanik

Ismail Kadare thotë se Frederik Rreshpja është ndër poetët më të mirë të Shqipërisë Rreshpja del nga vetmia

Kur poezia e tij publikohet shokimi vjen i natyrshëm së pari, prej atyre që njohin poezinë e Frederik Rreshpes, dhe së dyti, prej atyre që nuk u ka rënë rasti ta shohin në dendësinë e kopertinave të librarisë.

Veç kohët e fundit ka munguar ky zë i poezisë lirike shqiptare, i cili ka qenë i ndarë nga një hendek heshtjeje të gjatë. Pikërisht dje, në mjediset e Muzeut Historik Kombëtar, është bërë promovimi i lirikave të Rreshpes, me poezi të pabotuara më parë. “Në vetmi”, botuar nga “Arbëri”, është lastari i vazhdës së lirizmit të autorit që dje u cilësua si ndër botimet më të bukura të krijimtarisë së Rreshpes.

Marre prej: trokit ketu

[ Edited Fri Apr 23 2010, 09:09am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Tue Apr 20 2010, 10:48am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623

E Shtune, 18 Shkurt 2006

Nga Maikom Zeqo

"Abiit, excessit, evasit, erupit" - (Doli, iku, u largua, u zhduk). Ky lokucion latin mbahet i famshem per gradacionin e sinonimeve. Keshtu ndodhi me jeten e njeriut dhe poetit Frederik Rreshpja. Atij i mungonte "amor sui" - (dashuria e vetvetes). Si askush, Frederik Rreshpja nuk cau koken dhe e trajtoi me mosperfillje jeten e tij. Nje shperdorim i dhimbshem, nje mosperfillje mbreselenese.

Frederik Rreshpja, lindi per te qene nje perjashtim. Substanca e jetes se tij, nuk percaktohej nga frymemarrja, as nga veprimet e marrezishme, as nga normaliteti i zakonshem. Ai ishte njeriu me nje aparat ndjesish te pazakonte, ai dinte te krijonte nje poezi te pazakonte. Nga kjo pikepamje, ai eshte shume here me i rendesishem dhe shume here me i pazevendesueshem se te gjithe vdeketaret e zakonshem normale.

Para dy ditesh, ne muzg me mori nje njeri i panjohur ne telefonin celular. "Jeni Moikom Zeqo?". Po, -iu pergjigja. "Eshte nje njeri i rrezuar perdhe ne asfalt, eshte duke vdekur. Me permendi emrin tend dhe numrin e celularit". "Ku ndodheni tani?". "Nje kafene prane kulles se Sahatit, ne qender". "Po vij, menjehere".

U nisa me ngut, ne nje kafene e gjeta ate qytetarin i cili me telefonoi dhe prane tij Frederik Rreshpen te sfilitur, me nje zbehtesi te frikshme. Mesa duket, kishte pesuar nje atak, merrte fryme me veshtiresi, megjithate fliste ne menyre aq halucinative, me fraza shpesh pa lidhje, si ne jerm mitologjik. Kishte ardhur fill i vetem nga Shkodra ne Tirane ne mengjes. Mbante ne qafe te lidhur nje cante te vogel, ishte i perhumbur, vetem syte i shkelqenin. "Une kam gjetur stemen e arte te Princit te Spanave, Moikom - me tha". "Ti e di, qe kam patur dikur nje djale, nuk e kam marre vesh se ku eshte asnjehere. Edhe Loren, te vetmen femer qe kam dashur ne jete, ma kane rrembyer. Patjeter, qe kane vdekur. Nuk kam absolutisht asnje njeri. Cudi si nuk vdes edhe une. Do te shpetoja njehere e pergjithmone". I tronditur, e shihja mikun tim qe e njihja kaq mire. Hija e tij, levizte tani vetem ne viset e miteve, ku kinse kishte gjetur stemen e arte, fliste per nje femije qe s'e kishte patur kurre dhe per nje te dashur qe s'e kishte patur kurre. Vitet e fundit, vetedija e tij ishte e dyzuar, nuk orientohej me ne realitetin e perditshem, hynte dhe dilte nga mbreteria e fantazise, thoshte gjerat me te cuditshme dhe me te pabesueshme, me nje pikellim biblik, ngaterronte koherat, shpikte subjekte dhe ngjarje qe nuk kishin ndodhur, fliste per persona dhe personazhe te krijuar nga lenda e poezise, permendte cironken proverbiale te De Rades se vdekur, mendja e mjegulluar e tij megjithate ishte plot drit`. Nuk i sherbenin me fjalet me kuptimet e tyre te drejtperdrejta, bente nje metaforizim te skajshem te sendeve dhe universit. "Si mendon ti Moikom, jam gazetar apo poet?" - "Pa dyshim qe je poet". "Pse valle u largove nga Shkodra?" - "Une vete u nisa, para disa ditesh ne Shkoder" - "Pse u ktheve? Ku do te rrish ketu ne Tirane? Duhet patjeter te kthehesh ne Shkoder". Se bashku me qytetarin e panjohur (nuk e mesova emrin e tij), duke e mbajtur nga krahet gati pezull, ishte krejt i pafuqishem per te ecur, e cova ne nje hotel, i cili ishte i ngrohte, pagova hotelin dhe mora ne telefon nipin e tij Dashin, djalin e motres, Ciates. I thashe nipit qe te vinte ta merrte te nesermen ne mengjes sepse ishte ne nje gjendje kritike si asnjehere. Gjate ketyre viteve, e kam cuar Frederikun ne spital disa here, duke e shpetuar nga vdekja e sigurte. I kam bere te gjitha perpjekjet per ta ndihmuar, disa here e kam cuar ne azile, kam shkruar letra per kryeministrat, per Presidentet, per ministrat e Kultures qe t'i nxirrnin nje pension te vecante, gje qe ai e meritonte plotesisht. I rrenuar, pa para, tejet i semure, ai perjetoi ditet dhe netet e veshtira, per te vdekur ne mjerim.

Ne mengjesin e 17 shkurtit, me merr Dashi, nipi i Frederikut dhe me thote: "Xhaxhi Moikom, Frederiku, daja, vdiq". Telefoni celular m'u duk si nje zog makaber. Befas, tere bota m'u duk si nje peme vigane me miliona zogj te tille celulare. Me ne fund, pasi kerkoi kaq me ngulm vdekjen, qe ishte paqja e vertete per te, Frederik Rreshpja, i mbylli syte, por jo qepallat e tij ne poezite e mrekullueshme qe ka per te gjithe ne.

"Abiit, excessit, evasit, erupit" - (Doli, iku, u largua, u zhduk). Ky lokucion latin mbahet i famshem per gradacionin e sinonimeve. Keshtu ndodhi me jeten e njeriut dhe poetit Frederik Rreshpja. Atij i mungonte "amor sui" - (dashuria e vetvetes). Si askush, Frederik Rreshpja nuk cau koken dhe e trajtoi me mosperfillje jeten e tij. Nje shperdorim i dhimbshem, nje mosperfillje mbreselenese. Jeta e tij e ngaterruar dhe e trazuar, gati nuk mund te pershkruhet. Megjithate, ai lindi krejt ndryshe nga te tjeret, sepse ai ishte krejt ndryshe nga te tjeret. Te gjithe shkruajne poezi, por ai ishte Poet.

Bota eshte e mbushur me "actia mortalia" - (veprime, pune te njerezve te vdekshem). Miliona njerez nuk e kane shperdoruar jeten e tyre, nuk jane mberthyer nga kotesia, pra kane qene normale. Frederik Rreshpja, lindi per te qene nje perjashtim. Substanca e jetes se tij, nuk percaktohej nga frymemarrja, as nga veprimet e marrezishme, as nga normaliteti i zakonshem. Ai ishte njeriu me nje aparat ndjesish te pazakonte, ai dinte te krijonte nje poezi te pazakonte. Nga kjo pikepamje, ai ehste shume here me i rendesishem dhe shume here me i pazevendesueshem se te gjithe vdeketaret e zakonshem normale.

Poezia e Frederik Rreshpes eshte skema e tij nevralgjike e pashlyeshme, qe dimensionohet ne heshtje, delikate dhe e sigurte, ne hapesiten panteonike te poezise dhe te artit shqiptar. Rreshpja ehste nje poet i lindur dhe jo nje poet i bere. Eshte shume e veshtire ta perkufizosh nje nje formulekete gje. Eshte e veshtire te flasesh dy fjale per njeriun dhe per poetin, per te cilin masmedia ka qene nje mit i paperfillshem dhe aspak miqesor, (jo per fajin e tij), sepse krijimi i vertete nuk kufizohet kurre "in medias res" dhe lavdia e rreme, eshte perhere periferike, ose alibia e mediokritetit. Ne kete kohe te sodomizuar nga politika, Rreshpja beri nje sfide elegante, duke hedhur bumeranget e tij magjike ne horizontet e figurave te kujteses, te anticipuar si metafore universale, per te na shpalosur ne kaleoidoskop imazhesh dhe plot ngrohtesi njerezore. Libri i tij poetik me i famshem "Erdhi ora te vdes perseri", nuk eshte aspak nje mall nekrofilik.

Ai ne te vertete nuk ka patur asnjehere ndermend te vdese asnjehere seriozisht, por te ringjallet poetikisht dhe 1000 vdekjet e tij, te vulgaritetit te jetes se perditshme, t'i konvertoje ne nje kohe mitike, ne nje deshmi origjinale dhe te paimitueshme. Ai ka mundur ta realizoje kete thjeshtesisht, ndonese permes nje drame te brendshme perveluese, paradoksale te pafund. Kjo tregon kurajon e tij te madhe dhe nje dinjitet te vecante. Kjo te con tek ideja e patjetersueshme se ai nuk ka jetuar kot, se nuk mund te flitet per nje shperdorim te llahtarshem te jetes, ajo qe ishte e jashtme tek ai, nuk ishte asnjehere e brendshme.

Frederik Rreshpja ka lindur ne 19 korrik 1940 ne Shkoder. Ne vendlindje ka kryer arsimin e mesem, pastaj ka punuar arsimtar ne fshatrat e Shkodres, pastaj nepunes, pergjegjes kulture etj. Poezite e para i ka botuar ne fillim te viteve '60 te shekullit te kaluar. Ne vitin 1967, pati sukses te vecante me vellimin poetik "Rapsodi shqiptare". Eshte marre me publicistike dhe ese letrare. Per shume vjet, ka qene i burgosur per bindjet politike dhe jeta e tij ka qene shume e trazuar. Ne vitin 1991, ishte kryeredaktor i gazetes "ORA" si edhe kandidat per deputet. Nga viti 1992, ai ishte president i shtypshkronjes "Europa". Ka qene edhe drejtor i revistes kulturore-letrare "Europa" dhe i gazetes "Lajmi i mbremjes". Ne vitin 2000, ai ishte i rrenuar ekonomikisht. Nuk dihet se c'u be me pronesine e shtypshkronjes qe posedonte, ai fliste per mashtrime qe i kishin bere, ndonese une e kam ruajtur nje kopje te nje dokumenti te noterizuar qe ai ia jepte shtypshkronjen ne perdorim Sadat Brahjas, dhe ky i fundit ishte e detyruar t'i jepte 700 mije leke te vjetra ne muaj. Nuk di perse nuk funksionoi kjo marreveshje, Frederiku perjetoi Odisene e nje varferie te skajshme te mbetjes neper rruge, kjo pike duhet sqaruar mire, duhet te dale pergjegjesia e njerezve te cilet e cuan ne kete gjendje apokaliptike.

Me Frederik Rreshpen jam njohur afro 40 vjet me pare. E kam ruajtur perhere miqesine me te, ndersa shume te tjere, nuk e ruajten dot kete miqesi. Rreshpja spikati qe ne fillim si nje poet me nje talent te cuditshem, enuin, krejtesisht modern. Pervec poezive, ai shkroi peralla te denja per vete penen e Oskar Uajldit. Kishte energji te medha, ndonese nuk ishte asnjehere ambicioz, teper i shkujdesur, moskokecares. I lire ne mendime, rebel i pandreqshem dhe i pathyeshem ne cdo kohe, aventuren e artit e plazmoi ne dizonance me aventuren e jetes, pikerisht si shprehje te lirise ekzistenciale. Kundeshtar i diktatures, ai perjetoi gati 20vjet si i burgosur politik, i harruar dhe i pabotuar, perhere me nje identitet te spikatur antikonformist, sfidant i llojit rembojan. Jo rastesisht i lindur ne Shkoder, e cila mund te quhet nje kryeqytet letrar i Barletit dhe i Bogdanit, i Fishtes dhe i Mjedes etj, pas vdekjes se Migjenit te madh,, Frederik Rreshpja eshte talenti me i shquar qe ka dale nga kjo treve - miter e poezise se shqetesuar te kombit. Pervecse poet, Frederik Rreshpja ishte edhe nje publicist i mprehte - esseja e tij e gjate "Marrezia e Itakes", eshte nga me te bukurat dhe interesantet ne letrat shqipe. Ai ishte edhe prozator humorist i rralle i tradites koniciane.

Poezia e Frederik Rreshpja eshte me nje kod dhe nje apel simbolesh dhe nenkuptimesh. Ne poezine e tij, eshte nje finese teper e holle, nje delikatese e brendshme qe te habit. Te duket se trilli i metafores de Radiane hedh argjendin e vet te kalter tek peisazhet e ashpra alpine, onirike, ne agloshet e shpellave, ku mbijetojne perendite ilire, tek kasollja e vjeshtes me zogj mitesh, ku fluturojne kometat dhe alekinet, ne horizonte me gruntin primitiv te shiut, tek rete dhe tek plazhet, ku Frederik Rreshpja ka mbledhur qeramikat e thyera te dashurive te lashta, aty ku, udha e vjeter rri si patkoi i fatit tek porta e shekujve. Epika nuk mungon:

Koka e trimit, ne dhembet e eres,

Shpata, ne duart e shiut.

Duket se sozia e Milosoas, futet tek emri i Medaut ilir, per te gjetur dallendyshen e humbur pas 7 bjeshkeve te Filip Shirokes, apo xhindin e vogel te perallave dhe te rrefimtarise popullore, nen nje qiell te trishtuar qe gjemon nga kavaleria e shirave te Eposit Verior.

Per te, femijeria eshte nje perralle e shumefishte, atdheu i imazheve:

Luanet e thyer te femijerise,

Pune uje te pusi i vjeter,

Mbi zjarret e trendafilave ngroh duart Saadiu,

Me turbanin prej vese.

Frederik Rreshpja pikturon si nje varg Van Gog. Per te krijuar ne fakt nje kozmogoni ngjyrash dhe ndijimesh, ku panteizmi eshte edhe impresionizem, ku ka perhere shume fanitje fosforeshente, fantazma te shenjta te kujteses kombetare, kalores anonime te imagjinates, detare te qiellit, imazhe arketipale te pashperbershem, ose metafora te antropomorfizuara. Poeti eshte perhere nje lloj Princ i Vogel ekzyperian, por i veshur me tirqe dukagjinase, binjak i Omerit te vajtuar nga Ajkuna, per te kerkuar pa pushim "detet e rrezikshem te pafundesise perrallore", sic eshte shprehur dikur Kitsi i madh. Por asnjehere ne kete clirim kufijsh dhe dimensionesh, ne kete transparence te materies se gurtezuar, Frederik Rreshpja nuk e humb sensin e dashurise, sepse per te arti nuk eshte "nje kopesht i trilluar ku kercejne bretkosa te verteta" (Mariana Mur). Dhe ja, qe qeniet mitike, nuk i shpetojne dot ironise paresore si nje biresim, si nje katharsis.

Homeri, stergjyshi yne antropoid, eshte nje lajtmotiv, po edhe nje sinkope. Sipas Rreshpes, Homerin e bene heronjte me shume sesa talenti. Nga Eposi i Trojes, deri te Hollivudi, paradoksi te con edhe tek Homeret e industrializuar. Ndaj Frederik Rreshpja thote me nje qetesi olimpike, bashkekohore, te ndryshme nga tradita:

E verbeta ime madheshtore me syze Hong-Kong -u,

Beje nje Iliadeper mua!

Ky konceptim te kujton Bertold Brehtin e mencur. Frederik Rreshpja tenton te beje te lexueshem nje "Index exportagorium". Ai paralajmeron per profetet e rreme:

Zeusi, Atena dhe tere zotat, duhen thyer,

Per te rindertuar duart e Fidias.

Ishuj te ndritshem i jane shfaqur poetit ne retine, nen qiej absurde. Ai ishte gjithmone nje pagan i vjeter qe deborerat i shnderronte ne mermere statujash ilire. Keshtu, ai shenohet per te tjeret si nje "homeo scriptor" dhe thote per poezite e tij delikate, plot fantazi frazen proverbiale "Madame Bovary c'est moi", aq me teper se sic eshte shprehur ai "Nen cdo molle, nje Eve e ka pritur". Kjo eshte dashuria ne tere kuptimin e mistershem dhe e pazevendesueshme. Do te shtoja se emri biblik i Eves eshte nje metaforizim i muzave te poetit, i oreve bjeshketare, qe ne shekullin e TV dhe Kibernetikes, prape nuk e kane humbur fuqine cudiberese te fatit dhe te artit.

Nese nga pikepamja okulare, poezite e Rreshpes te kujtojne mozaiket paleokristiane te Antikitetit te Vone plot peisazhe baritore dhe kafshe alegorike, nga pikepamja e sonoritetit ato jane plot harmoni.

Sipas teorise se bihevioristeve, cdo lexim ne heshtje percillet edhe nga levizjet e pezave zanore. Ne kete kuptim, leximi i poezise rreshpiane eshte nje muzike e rrezikshme, se te zoteron, por teresisht e shendeteshme dhe frymezueshme.

Tani "ante mortem" (pas vdekjes), ne mund te arsyetojme dhimbjen per te. Te poezia e tij, eshte qartesia, delikatja, jo demoniakia. as vulgarja. Dykuptimesia e natyres dhe simboleve, eshte kudo. Ne kishen e fjales, Frederik Rreshpja eshte nje drite altari. Ai nuk pati ne perditshmerine e tij te nemur ankesa lotmbushura. Ai e dinte sekretin e plastikes se peisazheve te detit dhe te henes. Ai e dinte sekretin edhe te bukurise se paracaktuar te vdekjes. Lirika per te, ishte si nje fe estetike. Frederik Rreshpja eshte nje nga poetet lirike me te medhenj te poezise shqipe te koherave. Shpresoj se keshtu do te cmohet edhe me vone.

E pamundur, e pamundur, e pamundur te rikujtoj te tera hollesirat. Koha eshte rrafshuese. Megjithate, me kujtohet babai i Frederikut, te cilit ai i ngjante, me floke dhe mustaqe te thinjura, me kujtohet nena e tij te cilin ai e adhuronte "Eshte Perendia ime", me kujtohen motrat e Frederikut qe kane vdekur, Neta, Pashka, Ciata. Cuditerisht, ne shtepine e tij, ne oborr lulezon akoma edhe sot, nje shege e vjeter e mbjelle nga dora e Hile Mosit. Familja e Rreshpajve eshte me origjine nga Dukagjini legjendar. Kam qene me qindra here ne shtepine e tij ne Shkoder, vellezerit e tij Keli dhe Gjoni, per nje cudi qe nuk e kam kuptuar kurre asnjehere, perhere me kane thirrur "Xhaxhi Moikom". Ne rinine e tij, Frederik Rreshpja kishte talent edhe per pikture. Ne 1970, me ka bere edhe mua nje portret vizatimi, si edhe me ka kushtuar nje poezi. Me vone, m- beri nje portret te nenes. Ky njeri, kishte kultin e nenes, nuk ma merr mendja qe ne jeten e tij - dhe kete, nuk di ta shpjegoj, te kete patur ndonje femer tjeter. Pervec personazhit beatrician, te shpikur prej tij dhe te quajtur Lora. Sa pikellim, sa mungese dashurie ka patur ne jeten e ketij njeriu! Por tani, ai eshte i qete. Hera e pare qe ai shijon paqen, ate paqe qe ai e metonte i etur. Biografia e tij e paqete u mbyll ne moshen 66-vjecare. Mund te rronte edhe me teper. Por ne vetem mund te shprehemi, ashtu sic thonte dikur Homeri, "se kjo gje, eshte ne duart e Zotave". Frederik Rreshpja eshte rikthyer ne femijerine e tij, kur mahnitej nga bjeshket, sepse ai nuk ka nevoje per purgator, as per hapesira te ndermjetme, plot gjemba dhe mosmirenjohje, ai shetit ne vise kinse te panjohura, por qe i kishte zbuluar shume kohe me pare, te fantazise dhe te vdekjes, ai la gjurme delikate si ato te kaprojve perrallore, ai artikuloi poezi dhe figura te cilat mund te vertiten sipas nje muzike pitagorike qiellore ne ameshim. AMEN!

Marre prej: trokit ketu

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Tue Apr 20 2010, 10:53am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Frederik Rreshpja

Çohu i vdekur të marrësh dekoratën

Një zog i shiut na detyron ta rishqyrtojmë çështjen

Dikush mund të hamendësojë se ky shkrim, që mund të mbante titullin e pazakontë “Nobel për së vdekuri”, i bën karshillëk dëshirës popullore për të parë nën triumfin e Nobelit një shkrimtar tjetër. Jo, kurrsesi. Për atë Zot, nuk është fjala t’u hiqen vlerat të gjallëve e t’u jepen të vdekurve, por të mos i mohohet krijuesit sadisfaksioni sa kohë që është gjallë. Dhënia e titujve të lartë të vdekurve është vetëm plotësim i egoizmit tonë, sarkazma e të gjallëve me të vdekurit, apo ndryshe, ta ngresh në qiell nga varri, pasi ta kesh pështyrë një jetë për së gjalli. Frederik Rreshpja ishte poet i madh. Ai e mbylli jetën në Shkodër (2006), e jo në azil, siç e dramatizojnë gazetat, kish pranë njerëzit e afërt të familjes shkodrane Rreshpja, e jo i braktisur dhe i harruar siç fantazojnë. Por veç në një gjë kanë të drejtë: vdiq pa një dyshek, vdiq në fatin e De Radës dhe Serembes, si njeriu më i varfër i kësaj toke, të cilën ai e veshi me ar, argjend e fildish metaforik prej shpirtit të tij. Poezisë shqipe i dha atë frymë e atë shkëlqim, që nuk e kishte të paktën prej një gjysmë shekulli. Frederik Rreshpja nuk ka nevojë për asgjë veç emrit të vet, shkruar mbi libra e skalitur mbi gurin e varrit, madje, edhe varri në humbtë nga mungesa e përkujdesjes njerëzore, kurrgjë nuk pëson shkëlqimi i atij, që në të gjallë shfaqej si një diell pikëllimi në perëndim, e në të vdekur si një diell në një rilindje të madhërishme. Sepse “Rri kyçur në gur zemra ime, një mijë vjet dhe dy mijë vjet...”, ka shkruar ai. Sepse, që nga Homeri e më pas, kurrë nuk ka vdekur poezia.

Është rastësi historike që Frederik Rreshpja ka kaluar fëmijërinë, rininë, pjesën më të madhe të jetës dhe ka vdekur aty në shtëpinë e Hil Mosit, fare pranë ndërtesës ku ka jetuar dhe ka vdekur edhe i madhi Kolë Idromeno, aty ku ka baritur Motra Tone, që para se të ishte pikturë, ishte njeri, çfarë ne shpesh e harrojmë. Në atë rrugë, pra, me emrin e vjetër “Gjuhadol”, që para të gjithëve ka krenarinë të shkruajë me gërma të arta emrat e tyre, sepse janë bijtë e saj, ajo i rriti e i mëkoi me dashurinë për tokën, për njerëzit. Ata janë kurora me luleshegë që kjo lagje ia vë në ballë Shkodrës, por edhe Shqipërisë, Kosovës e më gjerë.

Frederiku ka qenë e mbetet një poet i madh... por në jetë ka qenë plangprishës po aq i madh i vetvetes, veç kurrë i të tjerëve, sepse pavarësisht një nihilizmi të lehtë në të shprehur, ai kurrë nuk kishte zemërligësi. Ai të fliste siç flet pasqyra para portretit tënd... Qëkur e kam njohur në vitin 1969, ashtu ka qenë, një grusht njeri që jetonte i zhytur në fantazi dhe kurrë nuk arriti të orientohej në realitet. Një njeri me të cilin shëtisnim mbrëmjeve në Fushë Çelë bashkë me Tonin Shtjefnin, Alfred Çapalikun, Dodë Kaçajn e letrarë të tjerë të asaj kohe. Por Fredi me ne ishte edhe nuk ishte. Bariste mbrëmjeve në pjacë me shikim të përhumbur në fytyra njerëzish, ndoshta për të dalluar Lorën e tij inegzistente, që edhe ajo banonte nëpër fantazinë rreshpjane në rrugën “Gjuhadol”.

Frederiku hidhte ndonjë fjalë e gjendej diku tjetër. Shprehjet i kishte të mençura, por të ftohta si heje akulli me majë të mprehtë, që nuk të thernin, por të preknin ftohtë, në zero gradë, ku pikat e ngrije-shkrirjes afrohen deri në mosdukje.

Shkruanim edhe ne asokohe, po ku Fredi e ku ne. Që nga Dajçi i bregut të Bunës, ku punonte në një zyrë, kishin nisur të lulëzonin lirikat e para, krejt ndryshe prej poezive të kohës. Ato ishin plot figura e imagjinatë dhe, kur i lexoje, ndieje një pikëllim të lehtë në shpirt. Sikur të ishin parandjenja të zymtësive që do ta mbulonin qiellin rreshpjan me zogj shiu, zogj pa fole e që iknin të mardhur pa kahje.

Kur Tonin Shtjefni një mbrëmje i tha që të më uronte, se kisha botuar një tregim te “Zëri i rinisë”, Fredi u kthye nga ne të dy e tha: “Ju shkruani për t’u dukur, për t’u thënë të tjerëve se diç jeni...”

Ra heshtja, se nuk e prisnim këtë shpërthim të Fredit që, kur e ndjeu se e kishte shkelur disi, më pyeti me dashamirësi: “A e ke lexuar Ernest Koliqin?” I thashë që jo. Atëherë ngriti disi zërin, që ta dëgjonim të dy: “Kush nuk e ka lexuar Tregtar flamujsh, kot që shkruan tregime.” E tha prerë, pa kurrfarë hezitimi e kurrfarë droje. Si kaluan ca çaste, iu afrova e me zë të ulët i thashë se nuk kisha ku t’i gjeja tregimet e Koliqit. Ai më tha se e kishte atë libër e do t’ma jepte, por kur erdhi koha për t’u ndarë, aty nga ora dhjetë e natës, pranë shtëpisë së tij në “Gjuhadol”, më tha se nuk do t’ma jepte, se nuk e kishte, se... Edhe ndërhyrja e Toninit nuk bëri punë.

Guaska, që fshihte margaritarin e shpirtit të tij, papritur u mbyll. Seç ndjeu, seç mendoi, ndoshta se, të shpërndaje Koliqin në atë kohë, ishte rrezik, rrezik për atë që e jepte, por rrezik edhe për atë që e merrte. Me gjithë lutjen time se do ta lexoje tërë natën dhe të nesërmen në mëngjes (i kishim shtëpitë pranë) do t’ia sillja kur të shkoja në punë, nuk qe e mundur. U ndamë për t’u takuar në mbrëmjet e tjera, në ato ecejaket në pjacën e Shkodrës, ku gjithmonë imazhi i Frederik Rreshpes do të endet pafundësisht si ai i Kolë Idromenos, e gjithnjë nën shoqërinë e Lorës së tij, që herë-herë merr trajtat e fytyrës së Motrës Tone, e vdekur në moshë të re dhe e dënuar me pavdekësi edhe ajo.
Jo shumë kohë më pas, do ta sillte rasti të punonim në të njëjtën ndërmarrje. Frederikun e caktuan të punonte në Kombinatin e drurit në Shkodër, në vatrën e kulturës bashkë me Xhemal Uruçin, ndërsa unë në sheshin e stivimit në breg të lumit Kiri. Gjendesha shpesh te salla e tyre në ditët e ftohta të dimrit, sepse aty ishte vendosur një sobë ku ngroheshim, por edhe theknim bukën. Shoqëria me Frederikun ishte një mundësi për ta ndier letërsinë pranë, sepse vizionet e tij e tejkalonin literaturën e asaj kohe e për të cilën ai nuk ngurronte të shprehej skeptik.

Pastaj do të ikte në terren, në hidrocentralin që po ndërtohej fare pranë Shkodrës, ku shkroi një roman, i cili ishte ndryshe nga letërsia e kohës, por që nuk bëri jehonë. “Pompat” punonin për të tjerë e jo për Frederik Rreshpen, me gjithë suksesin që kishte patur vëllimi “Rapsodi shqiptare”, ndërsa poema e tij “Topi fushor” ishte futur në antologjinë e letërsisë për shkollat e mesme.

Ndërkohë, kishin nisur të shfaqeshin ambicie e ligësi nga një grup shkimtarësh në degën e Lidhjes në Shkodër. Ata do të dilnin hapur, kur në familjen Rreshpja ndodhi një fatkeqësi e rëndë. Mark Kovaçi, dhëndri i shtëpisë, që ishte martuar me motrën e Frederikut, punonte në Ministrinë e Mbrojtjes. Nën presion të jashtëzakonshëm, se kishte përkthyer literaturë ruse (pra, të armikut), nuk i lanë rrugëdalje tjetër, veç vetëvrasjes. E në vazhdën e kërkimeve në arkivat e ministrisë, u gjend emri i Fredit si përkthyes i një broshure ushtarake për përdorim të brendshëm. Kaq u desh. Frederik Rreshpja e pa veten nën gishtin tregues të shkrimtarëve të partishëm, të cilët e shënuan si një armik në një mbledhje të jashtëzakonshme, enkas për të. Ndonëse në rrethana të tjera, ai gjend në fatin tragjik të Bilal Xhaferrit, por disi ndryshe. Bilali gjeti një shteg për të shpëtuar jetën, ndërsa Fredi vazhdonte të jetonte ankthshëm në një mjedis ku e përgjonin në çdo hap.

Në Shkodër nuk patën mundësi të gjenin materiale akuzuese hafijet e Sugurimit, sepse shkodranët më së shumti kanë qenë gojëkyçur, madje edhe atëherë kur nuk e kanë dashur një njeri, rrallë kanë denoncuar... Por kësaj here, Frederik Rreshpja nuk kishte arritur të mbyllte guaskat, ku fshihej margaritari i shpirtit të tij. Si gjithmonë i pastër e i sinqertë, ndërkohë që tek ai lexohej gjithçka, vetë nuk arriti të lexonte çfarë fshihej në sytë e të tjerëve apo të atyre që e përgjonin në çdo skutë. Edhe pse poeti lezhjan, i thirrur si dëshmitar në gjyq, e mohoi t’i kishte dëgjuar nga goja e Frederik Rreshpes fjalët për të cilat akuzohej, trupi gjykues dha vendimin drastik në zbatim të nenit 55 të Kodit Penal komunist, agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor.
U përcaktua tragjikisht fati i poetit të talentuar Frederik Rreshpja. U shkërmoq e ardhmja e tij. Ishte koha kur realizmi socialist i kishte konsoliduar figurat e shahut e nuk lejonte kurrfarë autori jo më të dilte mbi to, por as t’u afrohej. Ndaj nuk i bënte më punë Frederik Rreshpes talenti, nuk i bënte punë as edhe fakti që vëllai i tij, Keli, ishte komunist dhe një nga drejtorët më të suksesshëm të ndërmarrjeve të Shkodrës, as fakti se ishte trupvogël e shëndetlig, i paktë e i brishtë për t’u mëshiruar e jo më për të bërë burg. U hap varri i jetës për poetin. Ai varr për së gjalli e kishte emrin Spaç.
Ia mohuan lapsin e letrën dhe i dhanë leje të kishte me vete veç një tas, që më pas do t’ia linte në burg Miho Gjinit, sepse i kishte ardhur dita të dilte e të merrte ajrin e burgut tjetër, që quhej jetë civile, ndaj mendonte se s’do t’i duhej më. Por poeti gaboi në atë gjykim. Nuk do të shkonte gjatë e sërish Fredin, me trupin e imët e të pafuqishëm, e nisën për burg. Kësaj radhe sebepi u gjet në Durrës, për t’ia shkatërruar kështu jetën përfundimisht, e ky kalvar derisa erdhi liria konfuze për të gjithë... që ngjalli sido-kudo shpresë edhe te Frederik Rreshpja.

Në lirinë që erdhi pas përmbysjes së diktaturës, e mori jetën me vrull e plot shpresa, si një zog që ka qenë i dënuar të rrojë në kafaz shumë gjatë e më pas, kur ia hapin kuvlinë, ai u jep krahëve, fluturon lart në qiell e bie pa frymë i vdekur... Kështu do të ndodhte edhe me poetin.

A ishte Frederiku një zog shiu? A ishte Frederik Rreshpja një metaforë marramendëse e braktisur? A ishte ai sinonim i poezisë që është lënë të vdesë? A ishte ai një bard që na kujtonte se shpirti ka diçka më të madhërishme se trupi? A ishte ai një bohem endacak, që endej në ndërgjegjen e pavrarë të këtij shteti, në mjerimin shpirtëror të këtij populli, i lënë në harresë prej vetvetes dhe prej të tjerëve?

Gjithçmos mund të ishte Frederik Rreshpja, ndaj kur e takova pas shumë vitesh, pas burgut të tij të gjatë, pas fatbiznesit të shkurtër që i solli një pasuri të madhe, që më shumë ia gërryen të tjerët sesa e shpërdoroi vetë, më erdhi turp nga vetja kur pashë të ishte katandisur mo zot ma keq. Një margaritar i mbuluar nga baltërat e kohës, një gjeni fatkeq si Prometeu. Njëri u kishte dhënë njerëzve zjarrin e vërtetë, ndërsa tjetri zjarrin e shpirtit e thellësinë e ndjenjave.

Me rroba të vjetra, me atë kapelën që kurrë nuk e hoqi nga koka (Moj kapelja ime e vjetër), sandale të shqyera, ku dilnin gishtërinjtë e enjtur e të nxirë nga plagët, një tmerr... “Ave, nëna ime!”, më dukej se dëgjoja në sheshin “Skënderbej”, në shkallët e gurta përskaj Bibliotekës Kombëtare. Isha me një grup shkimtarësh, të cilët e shihnin me bisht të syrit, për të mos thënë me bezdi. O Zot, e njëjta gjë, si këtu e 30 vjet më parë, kur e tregonin me gisht.

I thashë a më kujton. Po, tha. Kemi bërë një faqe në internet për ty, shtova plot admirim për poezitë e tij. E di, më tha, të faleminderit. E ka bërë Arben Çokaj, i thashë, shkodran edhe ky, që jeton në Gjermani. Po, ma ktheu, por ti i ke mbledhur dhe ia ke dërguar atij. Nuk mund të thoja kurrë se kishte probleme me kujtesën, përhumbjen apo mjegullsinë e tretjen në një botë irreale. Ishte krejt i kthjellët, veç fanietj si një diell i trishtë në një pikëllim kozmik.

E ftova për kafe, aq më tepër që ishim nisur për në kafenen aty në sheshin e pasmë të Pallatit të Kulturës me atë grup shkrimtarësh. Frederiku u mpi. Më pa me ata sytë e tij, krejt të pangjashëm me sy të tjerë, e që mua më bëheshin si sytë e një kaprolli, sy të lëngështuar nga lotët e heshtjes dhe mundimit për të mos folur me fjalë, por me vështrim.
E njihja Fredin që në rini të tij. E kuptoja çfarë do do të thoshte ai vështrim gjysmëlutës për të mos ardhur. Me sa duket, ai nuk dëshironte të rrinte në atë vathë, por as ata shkrimtarë nuk e deshën praninë e tij, një bohemi gjeni, lirikat e të cilit sfidonin pseudopoetiken e gjysmëshekullit që shkoi. Fredi, me sa dukej, e ndiente veten më lirshëm me njerëz të thjeshtë, që nuk e dinin se kush ishte e me të cilët rrëkëllente ndonjë gotë pa teklif. I kërkova adresën se ku flinte, në çfarë hoteli. Desha ta takoj në veçanti. U rrek duke thënë se nuk ka një hotel të caktuar, por... do shihemi.
E pashë të ikte ashtu, si dhembje e një shekulli, një shelg lotues në lëvizje, pashë të ikte me atë kostumin e vjetër prej endacaku lirikun më të madh të poezisë bashkëkohore shqipe... Të ikte pa kthim, sepse nuk do ta shihja më kurrë në këtë botë.
E më dukej si të ishte jo njeri, por metaforë, si të ishte vetë poezia shqipe e shqyer, e grisur prej kohës absurde në të cilën arti mbijeton si handikap e jo si dhunti njerëzore.

Dikush mund të hamendësojë se ky shkrim, që mund të mbante titullin e pazakontë “Nobel për së vdekuri”, i bën karshillëk dëshirës popullore për të parë nën triumfin e Nobelit një shkrimtar tjetër. Jo, kurrsesi. Për atë Zot, nuk është fjala t’u hiqen vlerat të gjallëve e t’u jepen të vdekurve (siç u bë me Koliqin, duke mohuar Rreshpen), por të mos i mohohet krijuesit sadisfaksioni sa kohë që është gjallë. Dhënia e titujve të lartë të vdekurve është vetëm plotësim i egoizmit tonë, sarkazma e të gjallëve me të vdekurit, a ndryshe, ta ngresh në qiell nga varri, pasi ta kesh pështyrë një jetë për së gjalli.
Rreshpja, poeti i madh, e mbylli jetën në Shkodër më 17 shkurt 2006, e jo në azil, siç e dramatizojnë gazetat, kish pranë njerëzit e afërt të familjes shkodrane Rreshpja, e jo i braktisur dhe i harruar siç fantazojnë. Por veç në një gjë kanë të drejtë: vdiq pa një dyshek, vdiq në fatin e De Radës dhe Serembes, si njeriu më i varfër i kësaj toke, të cilën ai e veshi me ar, argjend e fildish metaforik prej shpirtit të tij. Poezisë shqipe i dha atë frymë e atë shkëlqim që nuk e kishte, të paktën prej një gjysmë shekulli.
Frederik Rreshpja nuk ka nevojë për asgjë veç emrit të vet, shkruar mbi libra e skalitur mbi gurin e varrit, madje, edhe varri në humbtë nga mungesa e përkujdesjes njerëzore, kurrgjë nuk pëson shkëlqimi i atij, që në të gjallë shfaqej si një diell pikëllimi në perëndim, e në të vdekur si një diell në një rilindje të madhërishme. Sepse “Rri kyçur në gur zemra ime, një mijë vjet dhe dy mijë vjet...”, ka shkruar ai. Sepse, që nga Homeri e më pas, kurrë nuk ka vdekur poezia.

3 Gusht 2009

Marre prej Gazeta
trokit ketu

[ Edited Fri Apr 23 2010, 09:10am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Tue Apr 20 2010, 11:29am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Frederik Rreshpja

Poeti që nuk u thye

Sokol Zekaj | 20/04/2010

Në shtatëdhjetë vjetorin e lindjes / Poeti la pak poezi, gjithsej një libër prej më pak se dyqind faqesh.

Gjithsesi, kjo racë artistësh nuk është shquar ndonjëherë për sasi. Shtoji këtij fakti, faktin tjetër se për Fredin, drita jeshile u hap vonë, kur qe bërë mospërfillës ndaj disa gjërave si suksesi.

Sot kam shfletuar librat e Frederik Rreshpjes, një poet shkodran të cilin e lexoj herë pas here dhe asnjëherë nuk e mbyll me ndjesinë se e lexova. Kam shtatë libra të Frederikut. Libri i parë titullohet Rapsodi shqiptare dhe është botuar më 1968. Atëherë poeti ishte njëzetetetë vjeç. Më pas vjen romani Zëri i largët i kasolles botuar më 1972 ndërsa një vit më pas, më 1973 del në qarkullim vëllimi i dytë poetik i tij Në këtë qytet.

Në vazhdim një heshtje e gjatë derisa më 1994 shfaqet me Erdhi ora të vdes përsëri. Dy vjet më pas boton përmbledhjen Lirika të zgjedhura, ndërsa më 2004 dalin njëra pas tjetrës dy botime të poezive, Vetmi dhe Në vetmi. Më 17 shkurt 2006 vdes.

Miqtë që e kanë dashur dhe i kanë ndenjur pranë, e paraqesin si njeri fisnik veçse të vështirë. Dhe, është e besueshme.

Ai bënte pjesë te ata që quhen poetë të lindur. Nuk ka një poet të gjuhës shqipe që t'i qaset më bindshëm këtij përcaktimi. Ai ishte poet i gjinisë së William Blak-ut, Arthur Rimbaud-së, Sergej Eseninit etj, një racë që tek ne është disi në mungesë.

Jam lemerisur njëherë kur kam dëgjuar një shkrimtar por edhe poet (pretendimi i tij) shqiptar me gradë akademik të thoshte: unë mund të shkruaja si simbolistët francezë (Rimbaud, Verlain, Mallarme) por s'do më kuptonte lexuesi ynë!

Në fakt libri i parë i Frederikut, është i kopsitur mirë sipas kërkesave të asaj kohe. Ishte mesi i viteve '60. Shteti komunist përpunon ambiciet e veta për të kontrolluar dhe shtypur mendimin e lirë dhe ndërgjegjen e njerëzve, madje edhe vetë natyrën e lirisë, për ta kthyer individin në masë.

Në këto kushte që e rrethojnë nga jashtë, dhe kur energjia e brendshme krijuese kërkon terren, poeti bën lëshime në temat e tij. Nga ana artistike, ai është në kërkim të vetvetes, të zërit të vet të brendshëm, brenda atij pylli të vështirësive që ekzistonin, teksa ndihet i prirur kah tonet e larta, kah epika e gjërave.

Libri i dytë me poezi Në këtë qytet, është një kapërcim i ndjeshëm drejt cilësisë. Zëri është zbutur dhe ka marrë ngjyrime interesante, ndonjëherë uitmaniane. Dihet se arti në atë kohë duhej të pohonte lumturinë, një ndjenjë që siç thotë Valery-a "nuk është e prirur me u kthye në fjalë për shkak se është qëllim në vetvete".

Por poeti ia ka dalë të zotërojë një alkimi përmes së cilës përpunon lëndën e vet. Dhe megjithëse kjo lëndë është përgjithësisht e imponuar, ai arrin të japë efekte të vërteta artistike. Për të nuk është i rëndësishëm sinqeriteti por krijimi. "Anila, zog i lumtur që ikën mbi çatitë e ditëve / Rinia jote erdhi si një lajm i madh që i bie portës." shkruan poeti te poezia Letër Anilës.

Vetëm në një gjë kishte besim dhe bindje: poezia. Ai nuk ishte i varur as te një krah i politikës, as te një shkollë e artit, as te një mik i bardhë as te një mik i zi. Ai ishte një shpirt i pakufizuar dhe, si i tillë çmonte lirinë. Kaq. Unë me njerëzit rri për edukatë - do të shprehej në një intervistë. Njëherë, kishte udhëtuar nga Shkodra në Tiranë, dhe aty në Lidhjen e Shkrimtarëve, pritësit e pyesin për një shkrimtar, mik të tij: ç'thotë X-i? Përgjigja qe: mirë, i shkreti, por nuk ka talent.

Libri i dytë u shkrua dhe u botua në fillim të viteve '70 në kohën e shkurtër të liberalizmit. Pak kohë më pas, ai do mund të cilësohej si i papërshtatshëm për shkak të ekuivokeve dhe ambiguiteteve, por edhe të risive të cilat ishin të mistershme për sistemin, dhe nuk do të botohej. Ja një shenjë moderniteti, mbivendosje metaforash, nga ky libër: dëgjoj erën si fryn nëpër fjalët e mia të cilat befas u bënë të gjelbëra/.

Ky libër ka shumë dritë, ngjyra dhe shpresë, të gjitha në lëvizje të përhershme. Këtu bën pjesë edhe balada e bukur Kata. Atëherë autori sapo i kishte kaluar të tridhjetat.

Nëse krejt jetën e poetit do ta qasnim me një ditë astronomike, atëherë kjo periudhë do të ishte dita, ndërsa vitet e pas nëntëdhjetës, mbrëmja, e mbase edhe nata e tij. Poezitë që i përkasin kësaj të fundit, kanë shumë hije dhe trishtim, dhe pak dritë e optimizëm.

Duket sikur as edhe dhimbje nuk ka mbetur më, por vetëm hi. Në fakt kjo mund të thuhet vetëm në kuptimin fizik të gjërave, sepse në poezi tashmë, alkimia e poetit është bërë vetë magjia, ndërsa ajo çka ka humbur me kalimin e viteve është artificialiteti pasi edhe vetë artificet letrare janë bërë lëndë.

Kemi vetëm poezi: emocione intensive estetike, imazhe që transpozohen nga një varg te tjetri, ironi, paradokse. Shfaqja e kësaj poezie determinuese në jetën letrare shqiptare, menjëherë sapo ra diktatura, mbetet edhe sot një mister.

Dikur poezia e tij jo rrallë kishte trajtë ditari, takime dhe përvoja me njerëz dhe vende. Kishte kronikë dhe gjeografi. Kjo lloj poezie ka shumë pika komunikimi me publikun. Tani temat pothuajse janë zhdukur. Ka mbetur veçse lënda e pandërrueshme e brendësisë së shpirtit, një lëndë thelbësore që merr trajtë në lëvizjet dhe fiksimet dhe përsëri lëvizjet e një imagjinate të pakushtëzuar.

E gjithë hapësira astronomike është transpozuar në hapësirë shpirtërore. Perceptimi i botës nuk bëhet më përmes përvojave empirike por përmes shkrepjeve intuitive.

Nëqoftëse në vitet shtatëdhjetë, shkruante një poezi për Anilën për të bërë diçka të bukur dhe të pranueshme, në periudhën e dytë gjërat kanë ndryshuar. Tash, edhe kur shkruan për dhimbjen e vet, nuk e bën këtë për t'ua bërë të ditur të tjerëve. Ai në fakt shtiret, siç thotë Pessoa, sikur ndien dhimbje nga dhimbja që ka.

Shkruan poezi jo për të realizuar vetveten sepse kjo do t'i mbetet përgjithmonë e parealizuar siç ka dashur dikur, por veç për të kujtuar një pasion të vjetër. Veçse ky kujdes për kujtesë, është vetë qenia e tij ekzistenciale. Tashmë kur i ka kaluar të pesëdhjetat, sjell ndër mend se dikur nuk trembej nga gjinitë e gjata të letërsisë: romane, poema. Tani në një intervistë kujton Eluarin të ketë thënë: "por le të pyesim nëse ai luftoi më parë se bota ta mundte atë".

Dhe, në të vërtetë poeti ynë luftoi duke ndjekur natyrën e tij.
Imagjinata e tij e njësuar me vetë qenien, funksionon përbukuri ndër skaje të fshehta dhe të pazbuluara. Gjërat nuk kanë më një kuptim, një tingull, një ngjyrë. Sipas William Blake-ut, këto janë punë të arsyes, jo të poezisë. Poezia e tij bëhet polifonike dhe multikolore. Ajo është tashmë ekzistenca e gjërave që nuk ekzistojnë.

Vetë leximi i saj bëhet pjesë e të krijuarit. Askush nuk i ka ditur këto gjëra kaq mirë sa Frederiku. Mirëpo kjo e bën poezinë të jetë elitare ia pakëson asaj pikat e komunikimit me publikun e gjërë i cili, duhet thënë, e ka më të lehtë t'i qaset logjikës së thjeshtë të përvojave se lojës valavitëse të imagjinatës. E megjithatë, "talenti mendon, artisti sheh" thoshte përsëri William Blake-u. Frederiku është poet i përfytyrimeve dhe vegimeve.

Poeti la pak poezi, gjithsej një libër prej më pak se dyqind faqesh. Gjithsesi, kjo racë artistësh nuk është shquar ndonjëherë për sasi. Shtoji këtij fakti, faktin tjetër se për Fredin, drita jeshile u hap vonë, kur qe bërë mospërfillës ndaj disa gjërave si suksesi. Në Francë, që për ne është një yll, Jean Cocteau qe autodidakt por e kurorëzuan akademik, ndonëse edhe ky, jo se qe shumë i përshtatur me shoqërinë ku jetoi.

Për të një grua e njohur pati shkruar: ai ecte me krenarinë e një shpendi të egër që rastësisht ka rënë në një oborr me shpendë. Për ata që e kanë njohur, kjo është si e thënë për poetin tonë.

Rreshpja nuk qe nga ata artistë që përmes pasaportës së artit bëjnë karrierë diku tjetër, dhe as nga ata që japin "gjeninë në jetë, talentin në vepra". Në socializëm - i persekutuar, në demokraci - i shpërfillur jo domosdoshmërisht për faj të të tjerëve, i paaftë për tu sistemuar në jetë, veprën e vet e krijoi në kushtet e mjerimit dhe dhimbjes, plot plagë shpirtërore, ndonëse fakti që adhuronte De Radën na thotë se do të kishte preferuar klimën e butë, të qetë, me prirje orfeike.

Poezi brilante, të kursyera në fjalë, që rrallë i kalojnë njëzet vargjet, gjithmonë të mbyllura në një unitet të pacënueshëm, ato nuk janë të vështira për tu kuptuar por janë elitare për shkak të rafinimit të thellë artistik, të mbivendosjes së imazheve e të metaforave, mendimit obskur dhe shkrepëtitjes së largët, prandaj nuk është popullore, ndonëse kjo është shenjë e vërtetë e modernitetit, vlera të cilat ne jo se i kemi me tepri, përkundrazi.

Ajo nuk synon të artikulojë jetën njerëzore në gjerësi por është një zë i mahnitshëm i ndijimeve si shprehje shpirti universal.

Po jap si shembull njërën, Rekuiem, nga libri Erdhi ora të vdes përsëri, botuar më 1994:

Noton në përrua me gjethe mbështjellë
Një ditë e vdekur vjeshte
Dhe shtergët e fundit kaluan të ngrirë
Me sytë e verdhë në heshtje.

Rrëzohet nga drurët trishtimi i borës
Lugina me hënë e lyer
Dhe drerët e erës venë kujën me dhembje
Me brirët prej akulli thyer.

Më vdiq dhe kjo vjeshtë, më shkoi si kjo ditë
Qefinin me gjethe të tharë
O dimri i drerëve me brirët në erë

Kë vjeshtë të qajmë më parë?

Mëkati i kësaj poezie është se, duke qenë universale, lënda që mbart nuk na çon te ndonjë gjeografi e njohur as te ndonjë kohë e njohur, ku ne të lidhim sentimentet tona empirike, e megjithatë është e rrallë përnga cilësia e realizimit, përmes një gjuhe që këndon si muzikë, gjithmonë e shkruar saktë dhe pastër. Siç e ka vënë në dukje studiuesi gjerman Hans Joachim-Lanksch, ndryshe nga ç'bën me jetën, kaosin e poezisë së vet, ai e organizon në mënyrë të përkryer.

Ai bënte pjesë në elitën artistike mbarëshqiptare. Në fakt ai jetoi gjithnjë në skaj të shoqërisë ndonëse nuk kishte asgjë nga veset për të cilat shoqëria e pastër e mallkon njeriun. Por gjendja e tij shpirtërore ishte gjithmonë në mungesë pasi ai jetonte në hijen e perëndisë së Humbjes. Këtej vijnë ngjyrimet e forta të poezisë së tij e cila duhet thënë nuk bie në dekadentizëm por ka natyrë të lartë dhe fisnike.

Sidoqoftë, nuk ka shenja të mjaftueshme se Frederiku lexohet nga nxënësit apo studentët, pra se kërkohet konsiderueshëm në programet e shkollave. Këtë e ndiej sepse punoj në një bibliotekë.

Tashmë është orë e vonë e natës. Nga Dajti ku prapë këto ditë ka rënë borë, vjen një erë e ftohtë që fërshëllen përmbi ndriçimin e krejt Tiranës, e më tej kodrave. O dimri i drerëve me brirët në erë! pëshpëris këtë varg të Frederikut. Mbi tavolinë kam shtatë librat e tij, të gjithë të botuar sa ishte gjallë, atëherë kur ai ishte poeti më brilant i gjallë i gjuhës shqipe (mendimi im).

Por sot nuk kemi në dorë një botim integral dhe dinjitoz të veprës që la. Po, edhe nëse dëshiron një libër të tij çfarëdo, nuk e gjen dot.

Mandej, duhen hulumtime dhe studime për këtë vlerë kombëtare të cilat them se nuk do të mungojnë pasi zëri i tij nuk mund të ketë përgjigje tjetër nga njerëzit e letërsisë dhe artit përveç pohimit.

Mes lexuesve që ka, numri i adhuruesve të tij është ndoshta nga më të lartët. Ka fituar Çmimin Kombëtar të Poezisë dhe është përfshirë në disa antologji serioze të poezisë shqipe. Ka qenë në vëmendjen e studiuesve dhe poetëve, qysh në gjallje dhe më pas. Sot e kujtojmë në shtatëdhjetë vjetorin e lindjes.

Poezia e tij Rozafa e flijuar mbyllet me këto vargje:

O Medaur! Bekoje këtë qytet që lindi nga një grua
Tani që ra hëna e syve të mi!

Gjërat e rëndësishme kërkojnë sakrifica sublime. Këto e ushqejnë pandërprerë vetëdijen tonë historike, shpirtin tonë të pandërrueshëm. Frederik Rreshpja pati një mision për të përmbushur për të cilin luftoi dhe sakrifikoi por nuk u thye, duke lënë pas, në radhën e krijuesve të mëdhenj bashkëqytetas, një vepër cilësisht dinjitoze, të bekuar.
Autori është poet, fitues i Çmimit Penda e Argjendtë 2004

trokit ketu

[ Edited Fri Apr 23 2010, 09:15am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
Thu May 05 2016, 10:03am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Frederik Rrepshja - TESTAMENT

Që fëmijë e kam kuptuar se kisha lindur
i mallkuar me art.
Gjërat i shihja ndryshe:
Nëpër shirat e vdekur peshqit fluturonin drejt
Çerdheve, te yjet.
Në vend të borës binin zogj
në çdo dru.
Era si ketër brente degët.
Qante mbi mua nëna, Shënmëria ime.
Ave nëna ime!
Mos e pastë njeri këtë fat!
Kam dashuruar një Afërditë në Olimpin
e trëndafilave.
Pastaj erdhe ti tërë ikje.
Më vonë vije vetëm nëpër ëndrra, si perënditë ilire.
Kështu iku edhe rinia, filigrami i djalërisë,
i mallkuar me art.
Mos e pastë njeri këtë fat!
Tani që po vdes ëndërroj vetëm një kryq te koka
dhe të harrohem se nuk dua që edhe pas vdekjes
të më ndjekë mallkimi i artit.
Mos e pastë njeri këtë fat!
Po kur të vdes portreti im ka për t‘u shfaqur nëpër gjethe,
se unë kam patur miqësi me çdo dru.
Në stinën kur bien gjethet
do të bien edhe sytë e mi.
Tani e tutje shirat do jenë lotët e mi.
Mos e pastë njeri këtë fat!

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Fri Feb 10 2017, 02:00am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Frederik Rreshpja – Si e parashikoi vdekjen e tij

  • Në dhjetëvjetorin e ndarjes nga jeta, Petrit Palushi sjell në një libër bisedat me poetin në Kukës

Petrit Palushi e kujton ende telefonatën me piktorin Rexhep Ferri nga Prishtina. Ishte 11 nëntori i vitit 2005, kur ai e telefonoi duke i thënë se një miku i tij, poeti Frederik Rreshpja, ishte nisur nga Prishtina dhe do të qëndronte një natë në Kukës. “I kam thënë të takoheni te hotel ‘Gjallica’. Ka me bujtë një natë në Kukës. S’është mirë me shëndet”, do t’i thoshte ai. Palushi e kishte njohur Rreshpen përmes vargjeve të lexuara, por përgjatë dy ditëve që ai do të qëndronte në Kukës, do të njihte një tjetër dimension të poetit. Me kujdesin e një studiuesi që e di që takime të tilla janë fat në jetë, ai mori bllokun e shënimeve për të shënuar në të çdo detaj të bisedave që zgjatën deri pas mesnate. “Rreshpja sikur nuk i shqiptonte fjalët, por i shkriftonte. Ai sikur pati dëshirë të rrëfehej, megjithatë. Unë gjithashtu pata dëshirë ta dëgjoja, të ngulitja në mendje e të shënoja ngutshëm çdo fjalë të tij. Nuk pati kurrfarë dëshire të jepte një intervistë në televizionin vendor, me gjithë këmbënguljen time. As në radio … Iu luta edhe një herë. – E kam zërin të ngjirur, – tha. – Nuk duhet të mbahem mend me këtë lloj zëri. Dikur shkruaja poezi. Aty i keni poezitë e mia”, do të shprehej ai. Ato dy ditë do të ishin si një jetë e jetuar me poetin, që do të linte dëshmi tronditëse nga jeta e tij në ato biseda. Tashmë në 10-vjetorin e ndarjes nga jeta, Petrit Palushi i ka sjellë këto kujtime në një libër. “Frederik Rreshpja që s’e kuptuam kurrë”, botim i “Ombra GVG” sjell një këndvështrim tjetër të figurës së poetit, të një poete po aq poetike sa vargjet e tij. Nga biseda me shoferin e furgonit që do e sillte në Tiranë, e deri te perceptimi i tij mbi vargjet e Rreshpes, ky studim i Palushit i shtohet mozaikut që kërkon t’i japin vendin e denjë këtij personazhi të letrave shqipe. Por në ato kohë, Palushi nuk e dinte se ky do të ishte udhëtimi i fundit i Rreshpes, pasi tre muaj më vonë, në një ditë me shi, më 17 shkurt 2016, ai do të ndahej nga jeta. Në atë ditë të trishtë për këdo që e kishte njohur Rreshpen, Palushi do të sillte në kujtesë fjalët e tij dikur, i cili thoshte se kishte parë vdekjen të veshur me të bardha në ëndërr. “Këmbëngulte në të vetën: E kam pa vdekjen me tesha të bardha. Ndërkaq, s’ka vdekje me tesha të bardha, i kish thënë asaj. Ka, ia kish kthye ajo, se kur u vjen vdekja artistëve u shfaqet e mbështjellë me tesha të bardha. Ty kam me të marrë në muajin shkurt, i kish thënë ajo. Në shkurt, se do të marr edhe tre të tjerë të racës tuaj. Po t’ishte muaji më i gjatë do të merrja pesë vetë. Do të marr dy shkrimtarë dhe dy piktorë. Do të veproj si me llogari matematikore: Një shkrimtar, një piktor, më pas një shkrimtar dhe një piktor … Më trego cilët janë, të paktën t’u them të fshihen diku, i kish thënë ai. Ne kemi mistikën tonë, ia kish kthyer vdekja. Të paktën më trego ditën e vdekjes sime, i kish thënë ai. Jo, i kish thënë vdekja e mbështjellë me të bardha. Vetëm vdekja nuk dihet kur të vjen … Ndërkohë, e pyeta Rreshpen atë natë: A pate frikë prej asaj ëndrre? Jo, m’u përgjigj. Vdekja s’ka punë me Fredin. Fredi i mban me vete vdekjen dhe kapelën … Pastaj, Fredi ka punë vetëm me poezinë…”, shkruan Palushi. Dhe, si për ironi të ëndrrës, në shkurt të atij viti do të ndaheshin nga jeta bashkë me Rreshpen dhe shkrimtari Vath Koreshi dhe piktorët Ibrahim Kodra dhe Kel Kodheli. Këtë ëndërr Palushi do t’ia tregonte dhe Koreshit, gjatë një vizite në shtëpinë e tij. “Ai ka imagjinatë të jashtëzakonshme. Flet vetëm me imagjinatë. Me një realitet të çuditshëm artistik … Ja, këtu do të jemi, do të flasim përsëri në fund të shkurtit”, do të shprehej Koreshi. Këto kujtime të Palushit, të risjell në kujtesë portretin e një personazhi që ishte gjithnjë në luftë me jetën sa qe gjallë dhe iku prej saj ashtu siç e kishte parashikuar krejt në vetmi. Rreshpja vazhdon të jetë një ndër poetët më të vlerësuar të letërsisë shqipe, për modernitetin dhe ndjeshmërinë që mbartin vargjet e tij.


  • Kur Anton Pashku lexonte vargjet e Rreshpjes

U takuam te hotel “Gjallica”.

Kish zënë një tavolinë mu afër dritares.

M’u duk shumë i lodhur, i ligështuar krejt, pothuajse më i vogël e më i imtë se e kisha pa do vjet më parë.

Qe si i verdhë në fytyrë, megjithatë një e verdhë e ëmbël si e vezëllimtë, që mund të shkrihej në çast e fytyra të merrte pamjen e saj të zakonshme.

U përshëndetëm dhe shtrënguam duart njëri me tjetrin.

– A je si je, o Frederik Rreshpja? – e pyeta.

Vetëm buzëqeshi.

Më pas foli:

– Në Prishtinë isha mirë. Por rruga për në Tiranë është e largët dhe do të rri sonte në Kukës.

– Rri sa të duash, – i thashë.

Sytë sikur i morën dritë, ndërkaq.

– Me sot me nesër, – tha, – kisha menduar të shkoja në Prishtinë, por vitet ecnin dhe zgjodha këto ditë. Me të mbërritur atje shkova te një hotel afër Pazarit. I thashë sportelistit se kërkoja Rexhep Ferrin. Atë e kisha takuar disa herë në Tiranë. Më lidhën në telefon me të. Kështu, u ndreqën punët. Atë natë, te lokali i hotelit hëngra aq sa mund të hajë Fredi e piva raki. Më thanë se kishin marrë porosi prej Rexhep Ferrit se do i shlyente ai shpenzimet e mia. Edhe fjetjen në hotel. Rexhepin e njihnin, e njihnin … Të nesërmen Rexhepi erdhi te hoteli bashkë me Ali Podrimen …

Rreshpja fliste ngadalë si t’i mendonte fjalët një e nga një.

– Nuk më çoi njeri në Prishtinë, por shkova vetë, – vazhdoi. – As Petro Markon s’e çoi kush. S’kish si të shkonte … Migjeni nuk shkoi se qe i sëmurë nga tuberkulozi. Politikanët shkojnë me avion, kurse unë shkova me autobus.

Psherëtiu gjatë … Një psherëtimë e butë, thuajse e pandjeshme …

– Nuk dihet a kam më fuqi të shkoj prapë në Prishtinë, – vazhdoi. – E mendova mirë dhe shkova vetë. E kush të më çonte?

Mori një dritë të hijshme në fytyrë.

– Ndenja dy ditë atje, – foli. – Pastaj, Prishtina është vend i poezisë së bukur. Edhe qielli e përkëdhel Prishtinën. Prishtina m’u duk qytet aristokratësh. Edhe Shkodra e tillë ishte në fëmijëninë time. Kurse me Tiranën s’jam kënaqur asnjëherë. Tirana është e rrëmujshme, me një rrëmujë të keqe. Të tjerë kënaqen me atë rrëmujë … Fredi përsëri do të kthehet në Shkodër. Nuk e ndalon njeri të vdesë në vendlindjen e vet …

Qe një pasdite e ngrohtë, anipse ishte mesi i nëntorit.

– Erdhi dimri i keq, – foli ai megjithatë. – Nuk e di a mund do ta shtyj …

– Ka kohë, – ia ktheva. – Dimri është larg.

– Eh, – sikur foli me gjysmëzë. – Stinët janë në trup të njëra-tjetrës.

Ai e afroi stinën e dimrit; dimri po çelte parakohshëm për të kur duhej edhe një muaj kohë të avitej.

– Edhe dimri më rrudh, – shtoi, – por edhe rruga të shkoj në Tiranë, shumë e largët.

Lëshoi një “oh”, thuajse të pandjeshme.

– Kur erdha m’u duk rruga më e gjatë në botë, – tha. – Rrugë më e gjatë se rrugët. Edhe pse unë s’kam udhëtuar shumë …

Asokohe udhëtohej kah rruga e vjetër.

– Më deshtën shumë në Prishtinë, – shtoi. – Ndenja gjatë me Rexhep Ferrin. Edhe me Ali Podrimen. Edhe me do miq të tjerë. Se kështu zihen miqtë. Deshën të organizonin një takim letrar për poezitë e mia. Unë nuk pranova. U thashë: Ç’lidhje ka Fredi me takimet letrare? Ata që e shijojnë poezinë time le të mblidhen e ta lexojnë …

Këqyri kah unë si t’i thosha nëse kishte vepruar mirë apo jo.

– U mbeti hatri, – foli. – Po ky është Fredi, u thashë. Fredi nuk ndërron tani që po vdes. Më këqyrnin me vëmendje dhe ndoshta mendonin: A është në terezi ky njeri a s’është? Po s’u mërzitën kurrë me Fredin. Sidomos Rexhepi s’u mërzit me Fredin. Se me ndenjtë me Fredin është e vështirë. Se kur e merr dallga e poezisë, ai harron se me kë është në tavolinë. Po Fredi pi raki, pi edhe duhan. Më thirrnin Frederik. Unë qeshja. Shumë gjatë: Frederik. Fredi, më mirë. Shkurt. Njëlloj si deti … mali, djali … halli …

Mbas pak shtoi:

– Këmbëngulën të më botonin një cikël me poezi te “Koha ditore”. Madje Rexhepi këmbënguli fort. Nuk kam poezi me vete, i thashë. Por i kisha shtatë poezi në letra format. Tek pinim kafe e raki i nxora poezitë në tavolinë. U mundova t’i lexoj, por shkrimin e kisha krejt të pakuptueshëm. Edhe Rexhepi s’mundi t’i lexonte … Por Prishtina më ka nderuar edhe shumë më herët. Në vitin 1975 më kanë botuar përmbledhjen me poezi “Enisé, Enisé”. Po s’e kisha parë atë libër … Ma solli Shaip Beqiri në vitin 1992. Qava …

– Të kanë dashur si njeri, por edhe për poezinë tënde, – i thashë.

– Rexhepi më tregoi se Anton Pashku e kish pëlqyer fort librin “Enisé, Enisé”, – foli. – I kish thënë atij se ky poet sikur nuk vjen nga Shqipëria. Është shumë modern. Natyrisht ashtu do të thoshte ai për Fredin se Pashku ishte vetë modern, stilist me dritë, me shumë shkëlqim. Tregimi i tij “Floçka” është vështirë të shkruhet … Po ai e shkroi … Modernët janë në kohë … Koha nuk kuptohet nga bashkëkohësit … Edhe Beqir Musliu më donte shumë. Në vitin 1992 më nisi me përkushtim librin e tij “Libri i Anatemave”. Ma solli Shaip Beqiri. Ne s’i njohim poetët e Kosovës. Libri i tij më gëzoi tepër. Metafora mbi metafora. Shkëlqejnë. Metafora të ashpra të një kohe të rëndë, të ashpër. Ai ishte poet … (Në pranverën e vitit të ardhshëm, Rreshpja do t’i thoshte Shaip Beqirit: E kam lexuar gjatë gjithë këtij dimri këtë libër. E kam ëndërruar tërë jetën time një libër të tillë. Ky është poeti të cilit ia heq kapelën!)

Prej aty, bisedën e zhvendosi te Prizreni.

– Më mbeti merak që s’e pashë Prizrenin, – shtoi. – Kur shkova me autobus, kaluam nëpër Prizren, por shoferi s’e ndaloi autobusin. Edhe kur u ktheva s’pata mundësi ta shoh. Por Kuteli ka qenë në Prizren … Atëherë ishte luftë, kurse unë nuk munda ta shoh as në paqe …

– Do të ikim nesër në Prizren, – i thashë.

– Jo, – ma ktheu. – Jam shtegtar. Shtegtari s’kalon dy herë në të njëjtin vend.

Shpejt e zhvendosi bisedën tjetërkah.

– Dikur kam qëndisur, – tha. – Mësova të qëndis qysh i vogël. Qëndisjen ma ka mësuar nëna, por edhe do murgesha në Shkodër. Kam qëndisë shumë bukur. Madje thuhej se Fredi qëndis më bukur se krejt vajzat e gratë e Shkodrës. Po edhe qëndisjen e lashë. Mirë që e lashë se nuk do të shkruaja poezi …

Befas, u kthye sërish te poezia.

– I kam disa poezi, i kam, – tha. – Ja, që s’më kujtohen. Por kam edhe shumë të tjera. Ndoshta edhe … S’ka gjë. Le të rrinë aty nëpër libra apo në copa letrash. Ndoshta kujtohet dikush e i lexon … Ndoshta do të jenë më të qetë kur të mos jem unë dhe i lexojnë … Ndoshta …

– Ave, nëna ime, – fola unë, megjithatë.

Më erdhën në mendje dy vargjet e asaj poezie dhe i përmenda si me gjysmëzë:

Iku dhe nëna ime nën një shi prej mermeri
nga arkeologjia e perëndive që rrëzoheshin

– Eh, nëna ime! – foli dhe i shqiti sytë prej meje si të fliste me veti.

Priti derisa ta soste cigaren.

– Iku prej meje, por s’e di se kur. Qe engjëll, qe dritë për Fredin …

I përmenda një fjalë të urtë të zonës së Lumës: Edhe tetëdhjetë vjeç me qenë, me e pasë nanën gjallë të duket vetja se je tue u rritë.

I ktheu sytë rrëmisht tek unë.

– E jashtëzakonshme, – më tha. – Sikur të ketë pikë prej qielli e të mos e kenë thënë njerëzit.

E ktheu gotën e rakisë me fund.

– Eh, nëna ime, – foli sërish. – Ajo qe Perëndia ime.

Aty për aty sikur zëvendësoi një varg të poezisë “Ane, nëna ime”: Zot tjetër nuk kam pasur kurrë, me vargun: Ajo qe Perëndia ime.

– Pleqëria ime nisi kur vdiq ajo, – m’u drejtua.

– Jo, – ia ktheva si ta ngushëlloja sadopak. – Ti je ende i ri.

– Unë, ende i ri? – m’u kthye në çast dhe nisi me qeshë.

Një e qeshur si e një fëmije të vogël që ngazëllehet kur e marrin në krahë.

– Po ikin vitet, – tha. – Me vitet, edhe jeta ime. Një herë nuk u kënaqa në jetë, por as kam më kohë të kënaqem.

E pyeta sa vjet kishte.

Ndërkohë, u fikën dritat …

Ai shkrepi çakmakun. Kështu bënë edhe disa të tjerë në lokal. Fytyra e tij më ngjau e zbehtë, si e lyer me një të verdhë të përzishme, më tepër si kah e zeza. Ashtu n’atë gjysmëterr erdhi zëri i tij i paktë, sikur ta kapte ngrija.

– Po të jem gjallë, vitin tjetër i mbushi gjashtëdhjetë e gjashtë vjet, – tha. – Më vjen keq që nuk vdiqa vjet, por më keq më vjen që nuk vdiqa parvjet. Më keq më vjen që nuk vdiqa edhe pa lindë …

M’u duk se po e thirrte ngutshëm vdekjen e vet, por njëkohësisht pak edhe si me pezëm që ajo s’e kish marrë një a dy vjet më parë dhe më tej, ende më e frikshme, që ajo s’e kish marrë ende pa lindë.

– Ehu, sa herë kam vdekur dhe jam ngjallur!

Tani sikur e shpaloi vetin ndërmjet vdekjes e jetës, por prapë u kthye te vdekja:

– Vjen një kohë që njeriut i sosen të gjitha. Fryma shkallmohet e fundit …

Ndërkaq, u kthye te jeta:

– Po përsëri dua me mbet gjallë. Nuk i dihet …

Aty për aty e ndërronte vdekjen me jetën si të ndërronte lehtas fletët e një kalendari.

Për të nuk kishte katër stinë, por vetëm dy, stinën e vdekjes dhe të jetës, ku vdekja niste e para, ndërrohej me jetën, më pas kjo e fundit ndërrohej rishtas me vdekjen.

Erdhën dritat …

Rreshpja ndërkaq fërkoi sytë me duar.

– Ja, ka edhe dritë për njeriun! – foli dhe u sikur u çel në fytyrë.

U vrantua në çast dhe shtoi:

– Vetëm për Fredin s’ka dritë.

Për një çast mbështeti kryet në tavolinë. Mbas do kohe e ngriti dhe tek më shihte drejt në sy, foli ndërkaq:

– Fredi ka qenë i huaji i botës.

M’u kujtua një varg nga poezia e tij “Përgjithmonë”: Unë kam qenë trishtimi i botës.

Ai, në bisedë sikur po rishihte poezinë e vet të mëhershme ose jepte variante të tjera vargjesh. Kësisoj, kalonte lehtas në mbindërtime vargjesh.

– Të paktën, do të gjendet një varr për të, – shtoi.

Preku gjoksin me dy duart si ta shtrëngonte fort se mos i shqitej befas prej trupi.

– Trupi i Fredit është i vockël dhe nuk zë shumë vend, – foli.

Rreshpja sërish po thirrte nxitueshëm terrin e vdekjes së vet.

Mu aty, në tavolinën ku isha pranë tij, me cigaren që e thithte paprajshëm dhe me gotën e rakisë që e kthente shpesh e më shpesh.

– Në vend të arkivolit i mjafton një kuti lodrash për fëmijë, – foli.

Shumë rrallë thoshte: Unë. Gjithnjë e më shpesh thoshte: Fredi.

Të ngjante se nuk rrëfente për vetin e vet, por për dikë tjetër, jetën e të cilit e njihte imtësisht dhe njëkohësisht e vizatonte deri në fijet më të holla.

Minutat e fundit …

U ngrit në këmbë, eci dy a tre hapa, u kthye sërish te tavolina dhe foli me një zë, thuajse të ngjirur:

– Më kalbi jeta.

Nuk po gjeja fjalë si ta ngushëlloja.

– Nuk e mësova kurrë ç’ishte bota e përkëdheljes, – shtoi ndërkaq.

Më pas kaloi te Krishtlindjet.

– Edhe Krishtlindjet janë të bukura në vetmi. Pastaj, edhe për Krishtlindje vdesin njerëz. Dhe plotësohen statistikat. Nuk e di a do i kaloj Krishtlindjet. Po vdiqa unë në televizion do të thuhet: “Te shkallët e Pallatit të Kulturës në Tiranë u gjend një i vdekur. Njeri pa njerëz pranë. Kishte vdekur nga të ftohtit. Ndoshta s’kishte ngrënë prej kohësh. Nuk është mësuar ende emri i të vdekurit … Kur të shohin letërnjoftimin tim do të thonë: E paska emrin Fredi … Një i panjohur … Ndoshta është i huaj … Gëzuar Krishtlindjet!”

Nisi të qante me një rënkim të lehtë …

Fshiu sytë, por ndërkaq e kapi kolla …

– Është kollë e butë, – tha, – si kolla e një fëmije.

Shënova me nxitim fjalët që tha ai …

Ndërkaq, m’u shkrep t’ia avitja fletën e bllokut bash para syve të tij.

– Kështu foli Frederik Rreshpja, – i thashë.

Afërmendsh, sikur po i lija të kuptonte se me fjalët e tij, njëkohësisht që i kisha shënuar ngutshëm edhe n’ato fleta blloku na e ngrohu mbrëmjen e shkuar dhe atë mëngjes.

Ndoshta fjalët e tij qenë të mungueshme në çdo bisedë tjetër ose nuk do të shqiptoheshin ndonjëherë.

Edhe nëse do të shqiptoheshin, mbase rastësisht do t’ishin kopje e zbehtë e fjalëve të tij në Natën dhe atë Mëngjes me dritë të tij, absolutisht të tij.

– Kështu foli Zarathustra, – tha ai qetë, me atë zërin e tij të butë …

Biseda në hotel “Gjallica”

(11 nëntor 2005) trokit ketu

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Fri Feb 10 2017, 02:08am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264

Jam i trishtuar. Trëndafilat e tu
Më mbetën në duar si plagë
Dhe perëndimi rënd pas mollëve me pishtar në dorë.

T'i vër flakën kësaj nate.

Ndoshta do të kthehesh një ditë
Por pas mollëve dhe viteve
Atëbotë perëndimi do të ketë djegur çdo gjë.
Ah! Në këtë botë të madhe, vetëm unë e ti
Nuk do të jemi të lumtur më....


Gruri fle nën dëborë.
Fusha tërë dimër nën yjet e ftohtë.
Vetëm zogjtë sillen si aviona të hutuar.
Ku e keni aerodromin, o zogj?

Trokiti në dritare dimri i kontinentit
Dhe ti kujtove se jam unë që po vij.
Jo, dimri e ka shtëpinë në fushë,
Vetëm unë e kam shtëpinë tek ti.

Por, kur vijnë zogjtë mos harro
Të hapësh dritaret tejembanë
Se, sigurisht, zogjtë nuk janë dimër,
As aerodrome nuk kanë.

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Fri Feb 10 2017, 09:44pm

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Dashuri e humbur

Dola nga guernika e kësaj nate
i vrarë egërsisht,
Kali i zi i pikëllimit
në shtegun e vjetër më priste.

Kali i zi i pikellimit ç’më rrëzoi
dhe rashë si në ballada;
gdhendur në gravurat e vjetra,
përmbys mbi shqytin e natës.

I vrarë nga një pranverë e kotë,
braktisur nga bota e tërë,
Vetëm kali i zi i pikëllimit vjen rrotull
dhe qan për të zotin e vjetër.

Ky shi sonte...

Qerrja e shiut mbjell pellgje nëpër natë
dhe iken pyjeve me vërtik.
Qerrtari i zi nëpër kodra
i bie vjeshtës me kamzhik.

Tërë verës portretet tona vareshin nëpër gjeth.
Edhe zeri im varej.
Tani, bromuri i argjendit të diellit
tretet i zbardhur në shi.

Lëkundet qerrja e pikëlluar e shiut
tek lumi me brigjet e zhveshura
dhe rrodhen tek varreza e detit
gjethet që harroi vjeshta.

Qerrtari i zi nëpër kodra
përze vjeshtën pa mëshirë.
Po vjen Perandoria e Ftohtë e Dimrit:
Oh! Sa do të ngrijmë, zemra ime!

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Sat Feb 11 2017, 03:24am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264

Ikën arlekinët e trembur nën çatinë e përrallës
kur putha për herë të parë.
Qau vajza e vogël: por kushedi
ndofta qante fëminia. Në kopsht
nga dritarja e përrallës, arlekinët
vështronin të trishtuar, tërë lotë.

Nuk desha t’i tremb arlekinët e mirë,
nuk desha por nuk bëj dot ndryshe,
si nën çdo mollë, bile nën çdo dru
kurdoherë një eve më priste.


Ditën e karnavaleve të botës
Maska gjithëfarësh, nën ritëm prej shiu,
Luajnë kuplete me fund gazmor,
Kafshë imitojnë, insekte xhunglash,
Asimetrikisht bëjnë pirueta,
Për të harrur maskat e vërteta.

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Sat Feb 11 2017, 03:36am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Frederik Rreshpja, poeti që e mbyllin jetën në një libër
- Nga Dr. Gazmend Krasniqi

Frederik Rreshpja, në pamje të parë, mund të duket një poet jashtë rrjedhave. Ky mendim krijohet duke parë botimet e dy dekadave të fundit, mirëpo, po t’u hedhësh një sy librave të rinisë së tij, kuptohet se sa e rëndësishme ka qenë për këtë poet krijimtaria poetike e Ismail Kadaresë, edhe pse tregonte një talent të veçantë në shumë drejtime.

Duhet thënë se shumë motive dhe qasje ndaj tyre të kujtojnë poezitë dhe qasjet poetike të atij që shihej si poeti më i suksesshëm i kohës. Në mendimin zyrtar të viteve ’60-të, kohë kur u shfaq së pari poeti Rreshpja, suksesi shihej te tematika, diçka që ilustrohet me emrat e Llazar Siliqit, Ismail Kadaresë, Dritëro Agollit, Fatos Arapit etj. Si poet i ri që kërkon suksesin, Rreshpja bëhet pjesë e këtij modeli, duke ia arritur qëllimit që i kishte vënë vetes, sepse poema “Topi fushor” hyn në antologjinë më të rëndësishme zyrtare të kohës, pa botuar më parë ndonjë përmbledhje poezish më vete.

Në përmbledhjen e parë (1968), këtë “haraç” do ta gjejmë te poezitë e poemat për partizanin, heronjtë e punës socialiste, aksionistët, lapidarët, ushtarët e revolucionit, ndërsa në përmbledhjen e dytë (1973) do ta gjejmë te poezitë e poemat për komisarin, hidrocentralet, 8 Nëntorin, 1 Majin etj., gjithmonë duke pasur parasysh se, me anën e realizmit socialist, poezia shqipe po njihte ndikimet futuriste dhe postfuturiste, sidomos nga ndikimi majakovskian. Titujt e përmendur tregojnë se përfaqësojnë tematikën tipike të poezisë së kohës, por, gjithashtu, edhe formën shkrimore.

Megjithatë, edhe kjo periudhë e krijimtarisë, përshkohet nga kontradikta midis talentit të mirëfilltë poetik dhe sloganizmit të diktuar ideologjik. Vetëm kur shmangim shtresat soc-realiste të këtyre dy vëllimeve të para poetike, ndodhemi përpara zbulimit të Reshpjes si poet që u qëndron kohëve.

Shohim se në disa fragmente poemash e poezish, ku u ikën temave të imponuara, duke ndërtuar zërin unik të poetit, pamjet e thjeshta të sendeve të ngrihen deri në simbole, prej nga bëjnë të dukshme e të prekshme forma të tjera më të fshehura e më të përkryera: një ndjesi që bëhet mbizotëruese në periudhën e dytë të krijimtarisë, ku duhet të flasim me një gjuhë tjetër, sepse tashmë jemi çliruar nga kompleksi tematik.

Por le të rrimë edhe pak në kohën për të cilën po flisnim. Në një shkrim redaksional të revistës “Nëntori”, të vitit 1973, me titull “Probleme të poezisë sonë” dhe nëntitull “Kundër ndikimeve të huaja në poezi”, ku flitet për një diskutim krijues të marsit të atij viti në Lidhjen e Shkrimtarëve të Shqipërisë, gjejmë edhe këto rreshta – Rendja pas figurave e ka çuar ndonjë poet gjer atje sa të spostojë mendimin dhe të nxjerrë figurën në plan të parë. Kjo e bën poezinë të tingëllojë krejt formaliste. Ja një shembull i tillë:

Mane të varrosën në muzg
Kali yt që u bë vjeshtë
Hëngri gjelbërimin e pyllit
Dhe befas u bë dimër.

Poezia në fjalë mbyll periudhën e parë të kësaj krijimtarie dhe shërben si hallkë lidhëse për atë që do të ringjallet pas 17 vjetësh, në kohën e quajtur të demokracisë, sepse për gjithë këtë periudhë kohore poetit do t’i privohet liria dhe e drejta e botimit nga regjimi i kohës. Kjo pikë e zgjedhur na shërben për të parë se, paradoksalisht, këto dy periudha krijimtarie do të kenë si dallime, ashtu edhe të përbashkëta po aq të mëdha. Pra, vetëm vitet ‘90-të dhanë atë liri që i shërbeu gjetjes së zërit të mirëfilltë të poetit, krijimtarisë që ngjizet në bazë të ligjësive të brendshme, pa ndikim nga jashtë.

Ndryshe nga krijuesit e tjerë të brezit të vet, Frederik Rreshpjen e karakterizon pakënaqësia nga efektet e lehta e zgjidhjet gjysmake, për hir të një vepre serioze dhe të mundit e të djersës që kërkon ajo. Mbetet mbase i vetmi poet i brezit të tij që nuk ka tentuar asnjëherë për të ribotuar në vitet ‘90-të pjesën e parë të krijimtarisë së tij, por nga krahasimi i teknikave të realizimit të vargut shihet se ajo periudhë e krijimtarisë i ka shërbyer si “fletore ushtrimesh”, duke çuar përpara cilësitë e veta më të mira në këtë drejtim.

Ai të kujton Kavafin, si poet që në një moment pjekurie kap thelbin e asaj që duhet të jetë krijimtaria e tij e ardhme. Më tej, të kujton Malarmenë, si poet që nuk i lejon vetes asgjë të rastësishme, sado e bukur qoftë ajo, sepse çdo gjë duhet të mbizotërohet deri në fund.

Ndryshe nga ç’kishte qenë moda e shekullit XX, ai i përket klasës së poetëve që kërkojnë ta mbyllin jetën e vet në një libër. (Gjatë këtyre viteve i botohen mbi dy - tre vëllime, por ato mund të shihen si variante të të njëjtit libër, të cilat mbartin dhe transmetojnë zejen gjithnjë e më fine të një poeti të karakterizuar nga pakënaqësia e përjetshme për punën e vet).

Nga periudha e parë e krijimtarisë, megjithëse tingëllon cinike, ai mbart vetëm strofën e lartpërmendur, ku u cilësua si “formalist”, e cila nuk qe përfshirë nga dy librat e parë, por qe e botuar në një revistë kulturore të kohës. Këto vargje, që përcaktojnë gjithë kuturisjen e ardhshme poetike, na ndihmojnë të kuptojmë se bërthama e tematikës dhe e teknikës së ardhme i ka rrënjët te periudha e parë, që u ndërpre në mënyrë të dhunshme.

Nga ana tjetër, këto vargje na kujtojnë se sa e rëndësishme qe për këtë poet krijimtaria popullore. Ato japin disa prej veçorive që ka përdorur ky poet në raport me krijimtarinë e popullit.

Këto veçori mund t’i rendisim në:

- apostrofimet e shpeshta:
Mane të varrosën në muzg/ Kali yt që u bë vjeshtë

- rimat s’kanë rëndësi (ato mund të jenë të rastit):
në rastin konkret, duke pasur parasysh një strofë klasike katërshe, nuk rimojnë as muzg me pyllit, as vjeshtë me dimër, megjithatë ne as që ndiejmë ndonjë mungesë

- metrika s’ka shtrëngesë:
vargu i parë ka 9 rrokje, vargu i dytë ka 8 rrokje, vargu i tretë ka 9 rrokje, ndërsa vargu i katërt ka 7 rrokje

- nënlloji i baladës:
poezia ka tipologjinë e këtij nënlloji poetik

- karakteri i gjamës:
poezia përcjell jehonat e largëta, por të përpunuara të kësaj pjese të krijimtarisë popullore, një shembull të së cilës po e citojmë: I mjeri u, mik e ma i miri mik, i mjeri!/ Kur t’nisesh me dalë prej ksaj shpi,/ Lamtumirë thuej, mal e vrri,/ Lamtumirë, shokë e miqsi

- mbështetja në krijimtarinë popullore dhe përpunimi mjeshtëror:
poezia na kujton një krijim popullor, por që tejkalohet në sajë të mjeshtërisë së një poeti modern, i cili e ka vetëm si bazë motivin e caktuar popullor
- shfrytëzimi i elementeve piktorike përpara atyre tingëllore: duke përdorur gjuhën kritike të Kutelit, do të thoshim se poezia e Rreshpjes është më tepër një poezi e syrit sesa e veshit, një premisë më tepër për të përforcuar idenë e raporteve të saj me folklorin shqiptar.

Mirëpo, nga ana tjetër, poezia e Rreshpjes dominohet nga metafora, e cila, siç thotë Pipa, kur flet për Migjenin, nuk është karakteristikë e poezisë shqipe, sepse në poezinë shqipe zakonisht është shpjeguese dhe ilustrative, e afërt me krahasimin. Shqiptarët që priren të jenë realistë dhe praktikë, anojnë kah një stil diskursiv, pa kalime te dhunshme apo kontraste të thella...
Rreshpja pëlqen metaforën paralogjike. Shikon tek ajo fuqinë e njeriut, duke na kujtuar fjalët e Ortega Y Gasset se ajo afrohet me magjinë dhe, si instrument i krijimit, është harruar prej Zotit në brendësinë e krijesave të veta...

Pas metaforave që përdor Rreshpja kemi humbjen e botës objektive, por bota e “krijuar” prej tyre tregon fuqinë e fituar, duke marrë kujtimin e një pasqyre vërtet të veçantë të saj. Na vjen ndërmend koncepti bodlerian se e çrregullta, domethënë e papritura, e befta, habia, përbën një element thelbësor të së bukurës, cilësi këto në fakt të barokut.

Por, duke shkuar përtej poetëve barokë, ku bashkohen më anë të arsyes dy elemente të pavarura, shumë shpesh ai u heq pavarësinë edhe elementeve që bashkon, duke krijuar një element të tretë, diçka që është vetë simulakra bodrilariane. Me anë të një procesi të thjeshtë gjuhësor, metafora ngrihet në nivelin më të lartë të ndërlikueshmërisë poetike. Te Rreshpja ajo na shfaqet si:

a) brenda një shoqërimi fjalësh njëra humbet kuptimin e zakonshëm dhe përdorimi i ri fiton një informacion më të madh kulturor, si në format –
folklori i zogjve;
itakat e legjendave;
shtëpia e gjetheve

b) animizim i natyrës (metaforë folje), si në format –
fshihet era në legjendë;
hëna vizaton;
shqetësohet zogu i pritjes;
flenë stinët;
vallëzon mermeri i legjendave

c) krahasim që bëhet në mendjen tonë, përtej krahasimit të zakonshëm, si në format –
reja gri si mall i harruar;
dëbora si një perëndi ilire

ç) metaforë epitet (epitet metaforik), si në format –
druri i trishtuar;
dëbora e thinjur;
hëna e pikëlluar

d) nga kuptimi i ngjashmërisë, si në format –
unë kam qenë trishtimi i botës;
një mjegull quhet: akuarel i lëvizshëm.

Kemi edhe disa cilësi të tjera të poetikës manieriste dhe baroke te ky poet, ku rreshtojmë:

a) katakrezë –
mermeri i thyer i Perëndisë së Humbjes;
kënga e artë e lamtumirës
Epitetet i thyer, e artë rigjallërojnë disa forma që po shkojnë drejt gjuhës së folur.

b) oksimoron –
o e verbra madhështore;
o fat budalla;
një kalë i vdekur vrapon nëpër shpat;
rri sonte te unë
sa të bëhen trëndafilat e drurëve të vdekur;
Është e qartë për të gjithë se bashkimi i veçantë i fjalëve ka shmangur kuptimin e njohur të dy elementeve që përplasen, pasi nuk logjika nuk e pranon të vrapojë një kalë i vdekur.

c) Sinestezia –
Megjithatë e di: erdhi një trëndafil me shall
Dhe ishte një vajzë që çeli gjethe tek porta…

Shohim të priten dy rrafshe ndjesore, të cilat e nxjerrin lexuesin nga një ndjeshmëri e zakonshme. Ngatërrimi i sferave të ndijimit bëhet qëllim estetik i poezisë.

Ngatërrimi i sferave të ndijimit bëhet qëllim estetikk i poezisë.
Duhet të theksojmë se, edhe pse të kujton poetikat manieriste e baroke, kjo poezi ruan vlerën e modernitetit që në letërsinë perëndimore ka filluar me prodhimin e fuqisë interpretuese të gjuhës në poezi (Poe, Hopkins, Mallarmé), kur ajo fiton domethënie e përmasa të reja në shtratin e poezisë bashkëkohore

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Sat Feb 11 2017, 03:43am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264

Dy gjysma jete nuk bëjnë një jetë,
As pjesëtuar nën kryqin e dhimbjes,
As shumëzuar në iksin e shpresës,
Të mbledhura me vetveten e mjerë,
Të zbritura nga maja rrokaqiejsh.
Njeriu ngjyron si pylli në vjeshtë,
Dy gjysma jete nuk bëjnë një jetë.


O ajr i mbrëmjes mbështillmë, erdhi ora të vdes përsëri.
Kur të mbyllen sytë e mi, nuk do të ketë më det
dhe varkat e lotëve kanë për të ngecur në stere.
shkoj dhe shirat po i lë të kyçura
Por do të kthehem përsëri në çdo stinë që të dua.
unë kam qenë trishtimi i botës.

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Sat Feb 11 2017, 03:47am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Njerëzit e gurit

Burrat e kohës së gurit s’ishin të ngurtë,
vidheshin me gjethe, u lulëzonin brinjët,
zbutnin gjithandej gratë e egra,
shpiknin vegla pune me majë, rrumbullak,
nuk njihin sistem numërimi për fëmijët,
shpellat i thellonin me britma pasioni,
përjetonin vdekjen sipas tyre
dhe sosnin në skulptura naive.

[ Edited Tue Feb 14 2017, 08:29pm ]

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Sat Feb 11 2017, 03:52am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264

Dil nga mbretëria e gurit!
Kam kaq kohë që trokas tek mermerët.
Njëmijë vjet dhe dymijë vjet.

Jemi puthur nëpër iliadhet e vjetra
kur lirës i binin homerët.
O hënë e shiut, e verbëra madhështore!
Bëjë një iliadë për mua
kur të rrëzohet edhe Troja e fundit.

Rri kyçur në gur zemra ime
Njëmijë vjet dhe dymijë vjet.

Qielli i djalërisë

Qielli i djalërisë në sqep të një zogu
ra mbi korijen me përralla;
nga kashta e kumtrit bie dhe bie
tërfili i artë i qiejve.

Këmbanat e yjeve lëkunden me hare
prerë nga hëna e majit.
Qielli i djalërisë në sqep të një zogu
u zhduk pas portës së ylberëve.

Zhduket pas portës së ngjyrave djalëria
dhe mua trishtimi më mbulon
nën një hënë që nuk di të buzëqeshë,
në një botë që nuk më kupton.

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Sat Feb 11 2017, 03:59am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Ave, Nëna Ime!

Rri në shi. Kjo është e vetmja gjë që dua.
Ç’është ky? Pyesnin pikat e shiut mbi ballin tim
Kështu kam dëgjuar zërin e shiut
Një ditë vere rrëzë lisit plak
Te porta lënë hapur për zogjtë.
Ah, kur isha i ri dhe i bukur kujtoja
se tërë shirat e botës binin për mua
po tani që kanë kaluar kaq shumë vite
e di se s’ka asnjë kuptim që bie shi
Iku dhe nëna ime nën një shi prej mermeri
nga arkeologjia e perëndive që rrëzoheshin
Ave, nëna ime!
Vetëm tek ti kam besuar
Zot tjetër nuk kam patur kurrë. Amen!

Takim me Vinçens Prennushin
In memoriam

“Un jam i Zotit! Qiellin a mund ma pritsh?”
Gegnishtja e ndalun jehonte ilirisht
Dhe kumti flatroi mes yjesh pa u fikun,
Mbas çastit vdektarë sa shpejt kishte rilindun.

Të vinte era lule, i veshun me gjeth,
Shejtnisht përmbi krye të shndriste nji rreth,
Në kohën e amshimit nuk ishe dikushi,
Por ambëlsia vetë, Poeti Prennushi.

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Sat Feb 11 2017, 04:03am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Muzikë në lëvizje

Çiftet përqafuar në shkallaret e shesheve,
si akrepat e orës në çast të tingëllimit,
nëse një ditë ndahen, nëse një natë s’shihen?

Bëhen fotografë të verbër në qytet,
s’mbështeten asnjëherë mbi shkopin e urrejtjes,
armiq të mirë mbesin.

Muzikë në lëvizje është puthja pa u fshehur.

Stina e Gëzuar

Si frynin erërat e stinës ashtu mbrëmë,
sikur pranvera jepte koncert me tre violinistët
e muajve të saj,
Në sheshet e rrugëve dhe periferitë.

Si endeshin të dashurit nën ombrellat gazmore,
Dy nga dy
Dhe shpërndaheshin mes blerimit nën ritmin
e shiut.
Të gjitha këto ndodhën mbrëmë,
Kur të prisja ndanë një BAR-i
Dhe emrin ta gdhendja në avujt e xhamit.

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Sat Feb 11 2017, 04:06am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Këngë lahute

Më zuri gjumi i balladave
dalin etërit pleq në prag të rapsodive
dhe natë e ditë një zog më rri te kryet.

O ti zogu i zi i amanetit,
për ku vrapon të bësh shi, o zog?
dy-tre shira ranë e u bë dimër,
dy-tre net u deshëm dhe u harruam.

Do të ngrihem e do të marr dynjanë
por gjumi i balladave nuk më le.
dy-tre shira ranë e u bë dimër,
dy-tre net u deshëm dhe u grindëm.

Ul kokën i lodhur

Më thërret një mjegull ulur diku
mbi korijen e fjetur që premton mars
Dhe pikëllimi i dëborës me gjunj te burimi.
mbrëmja rend drejt qiellit
hëna rend drejt një shtëpie reshë.

O akuarel i lëvizshëm! Ti mua më thërret
por më erdhi tepër vonë thirrja jote.
koka ime e pabindur tek një alarm gjethesh
që hedh përsipër dy grushta nate.

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Sat Feb 11 2017, 04:08am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Djemtë e rrugicës dhe plaku

Ku janë djemtë e rrugicës së vjetër?
Pyesin rrugët dhe lagjet fqinje.
Ku është zhurma e lodrave të verës?
Në pluhur vetëm gjurmët e tyre.

Të bukurit dhe të mirët djemtë,
Të shkathtit, të pandalshmit ku ikën?

Një zë, nga pragu i ngurtë i derës,
Njerëzve u thirri: – Djemtë u rritën!
Lule-vilet vareshin mbi derë
Dhe e ndritnin plakun si fererë.

- Secili djalë braktis murishtën,
Të gjejë të panjohurën e vet,
O njerëz të mirë, pas shumë vitesh
Rrugica do të krenohet me djemtë.

Shpejt erdhi rritja e djemve,
Do të vijnë te na shohin përsëri
Dhe do të sjellin me vete,
Vajzat që kanë marrë me dashuri!

Plaku. Lule vilet mbi derë.
Në zemrat e njerëzve, djemtë.

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Sat Feb 11 2017, 04:14am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Lirikë intime

Eja, mbështetemi te pema
Në vetminë e saj prej druri,
Te stoli të ulemi, eja
Në vetminë e tij prej guri.

Nën të njëjtin yll jemi ndeshur
A mund të rrimë pra të ndarë,
Si stoli me trungun e heshtur,
Mbjellë shumë vite më parë?
Në flakë vetëtime pashë
Ovalen dridhëse të buzëve
Dhe si një magji poshtë saj,
Gjithçka që në jetë më duhej.

Pastaj gjëmimin, unë ndjeva
Rininë tënde të përkulej,
Në çast u hepova si dega
Dhe gjeta gjithçka që më duhej.

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Sat Feb 11 2017, 04:17am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Kthim në vendlindje

Ja u ktheva përseri në Shkodrën e mbretërve
ngritur gurë-gurë
mbi supet lakuriq të një gruaje,
nga vëllezerit tradhëtarë.

Mbi degët e shirave këndojnë zogjtë.
Nën pemën e madhe të mesditës,
gjethe të verdha bien mbi shpirtin tim.

unë i hedh drejt qiellit për të bërë një vjeshtë.
Ah, kur ishim të rinj dhe të bukur,
nuk na vajti mendja kurrë të bënim një vjeshtë,
por ti tani nuk je më...

ti je në fillim të stinëve,
ndaj nuk më intereson loja e ajrit dhe e diellit
që ngrihet mbi re si mbi një sofër paganësh.

Shfaqen në muzg
trëndafilat e thurur me diell;
Ah, tani edhe trëndafilat na kujtojnë kamionët me djemtë e vrarë:
Sa të bukur dhe të rinj ishin, o Zot!
Mirupafshim o djem në një planet pa diktaturë.

Në ajër,
shfaqen patriarkët e poezisë shqipe:
Bogdani, Fishta, Mjeda dhe Migjeni;
Eterit e mi sillen në ajër se varret ua kanë thyer.

edhe mermeri i zërit tim është thyer.
Erdhi mbrëmja dhe statuja e natës troket
në dritaren e vjetër xhamthyer.

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Sat Feb 11 2017, 06:30am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Frederik Rreshpja, kur zhgënjehej nga Itaka, poezitë e burgut dhe dhuna në hetuesi.

Nëpër portat e partive rrinë komunistët e djeshëm.
Më mësojnë mua kush është Marksi.
Nëpër emblema aty-këtu,
bronxi i thyer i Enverit shfaqet.

Komunistët e djeshëm,
me tituj të fituar në luftën e klasave,
më mësojnë mua ç’do të thotë disidencë,
më mësojnë mua ç’janë prangat.

Këto vargje të Frederik Rreshpjes, janë shkruar më 1992 - tashmë në liri, poeti iu drejtohej ‘kolegëve’ me tituj që i mësonin disidencën. Poezia, titullohet “Partishmëria” dhe është shkëputur nga botimi “Duke kërkuar Itakën”- një përmbledhje me ajkën e poezisë së Frederik Rreshpes marrë nëpër dorëshkrime, në gazeta, revista, almanakë, apo libra - një përmbledhje e veprës 46-vjeçare që vjen një botim tejet të përzgjedhur, plot shije, mjeshtri dhe cilësi të lartë nga enti botues “Princi”. Libri shoqërohet me një parathënie të gjatë të shkrimtarit Ismail Kadaresë, ndërsa botuesi Myftar Gjana, tregon për “GAZETA SHQIPTARE” si e ka njohur poetin. Nga kohët kur vetë Gjana qe student, deri te hera e fundit që e ka takuar.

Myftar Gjana

Një prej poezive më domethënëse, është mbase ajo e vitit 1982 - shkruar në burg:

“Miting për Enver Hoxhën” – Ulërijnë servilët dhe injorantët: hosana/ turma pa tru të bie ndër këmbë/ si popull i maskuar fisi i arbrit/ Asnjeri s’e sheh gjakun që rrjedh,/ Anës tribunës si lumë./ Fantazmat e martirëve që ti vrave/ dëshpërohen mbi kokat e turmës./ Por do të vijë një ditë kur bronxin tënd. Turma do ta shqyejë me egërsi./ Dhe, a do të gdhendë për mallkim/ bronxin e ndonjë diktatori të ri”.

Një tjetër, që vlen të vihet në dukje, është ajo më titull “E shkruar vetëm për skllevërit”: Skllevër mosmirënjohës, ju deri dje/ të këmbët e diktatorit jeni shtrirë/ Dhe më keni quajtur mua skandaloz/ për fjalën time të lirë./ Enveri lëshonte urdhër-vdekje/ Por prangat m’i keni vënë ju./ Tani shkruani për mua parulla nëpër gazeta./ Dhe i varni si prangat nëpër mure./Skllevër mosmirënjohës dhe të marrë/ kope hipokritësh servilë/ unë muret dhe prangat i pështyj/ kam lindur skandaloz dhe i lirë./

– Në hyrje të përmbledhjes së poezive të Frederik Rreshpjes me titullin “Duke kërkuar Itakën”, ju tregoni për takimet tuaja me poetin. Si e keni njohur atë?

Frederikun e kam njohur qysh në vitin 1986 kur unë isha student në Inxhinierinë e Ndërtimit dhe ai vinte shpesh te dhoma ime. Mundësia e takimit më është dhënë nga Zyhdi Morava, ish-të burgosur politik. Vinte dhe na lidhte poezia. Mbasi rrinim deri në 12:30 të mesnatës zgjuar, ai në të 40-at e tija, na thoshte flini ju, fikte dritën, nxirrte një qiri dhe na shkruante poezi, të cilat në mëngjes na i linte ne. Një pjesë të tyre unë e kam ruajtur.

– Fliste ai hapur me ju për regjimin?

Në grup, studentëve nuk u fliste, ndërsa më mua fliste, sepse unë isha dikush që kisha njerëz në burgje. Kisha ardhur student pasi vdiq Enver Hoxha, pasi në atë kohë, njerëzit në Tiranë kanë folur kundër regjimit.

– Si lindi ideja e librit?

Unë e kisha një amanet këtë libër. Kam ndenjur me të, qindra herë. E kisha shumë mik, e takoja çdo javë. Ose më merrte ai në telefon, ose e gjeja unë ku ishte, sepse ai ka ndërruar shpesh herë shtëpitë me qira, pati një shtypshkronjë deri më 1997- në atë kohë ishte mirë financiarisht dhe duke qenë një nga poetët më të talentuar sensi artistik te ai ishte shumë i fortë dhe e ndalonte të bënte biznes në mënyrë racionale. Më vonë, me kërkonte që t’i botoja veprën. Më pat lënë disa dorëshkrime. Duke qenë bohem dhe në vështirësi ekonomike, më kërkoi t’ia botoja unë veprën e tij. I thashë se do ta bëja, po i thashë po ashtu “nuk e di se kur”.

E kam përgatitur botimin prej tri vitesh. I ka bërë një parathënie të mrekullueshme Ismail Kadare me dëshirën e vet dhe me shumë dashuri. Ka qenë një njeri që ka pasur respekt për poezinë e Rreshpjes. Madje ka thënë që ishte shumë i talentuar.

– A ju ka folur Rreshpja ju për dënimet?

Po, sigurisht. Ai është arrestuar 6 herë rresht. Nuk është dënuar shumë asnjëherë, sepse akuzat kryesore ishin për agjitacion e propagandë që ai edhe i hidhte poshtë. Arrestimi i parë ka qenë më 1957 në vit të tretë gjimnaz. Ai bëri 6 muaj dhe u lirua. Kishte fat se familja e tij ishte e lidhur me Luftën Nacionalçlirimtare dhe një nga familjet më komuniste në Shkodër. Rreshpja nuk kishte asnjë lidhje me vëllezërit dhe motrat përveçse me të ëmën.

Arrestimin tjetër e pati më 1964- u arrestua student. E dënuan tre vjet, por nuk i bëri. Burgu më i gjatë ka qenë në vitet 1970- ku ai u dërgua në Spaç dhe u la katër vjet. Më pas u arrestua sërish në vitet 1980 dhe e kanë liruar. Në vitin 1986 e kanë arrestuar për spiunazh dhe e kanë mbajtur në hetuesi, nga ku më pas doli.

Më 1989 e arrestojnë, sepse bëri një parti socialdemokrate, pa program, por kishte një dëshirë për një parti të tillë.

– Çfarë ka thënë për burgun, i ka vuajtur ato vite?

I ka vuajtur, sidomos hetuesinë, sepse janë sjellë shumë keq me të, e kanë masakruar, i kanë thyer krahun, brinjët, i kanë dëmtuar dhëmbët, ka pasur vuajtje të tmerrshme, ndërsa në burg ka qenë ndryshe, kishte disa rregulla aty. Shpesh e kanë vënë në bibliotekë të përkthente.

– Çfarë është bërë me këto përkthime?

Kanë qenë përkthime të detyrueshme me qëllim përfitimi. I përdorte Sigurimi i Shtetit, ishin libra që nuk dilnin kurrë në treg, por që i duheshin Sigurimit.

– Ju keni botuar një përmbledhje të poezive të tij, si vjen ajo?

Kriteri ka qenë kronologjik. Jam përpjekur të fus në këtë vëllim, që është pothuaj vepër përmbledhëse, gjithë ato që kam mundur të gjej. Rreshpja, u ka lënë edhe të tjerëve dorëshkrime si edhe mua. Ai nuk ka pasur nevojë t’i heqim poezi, sepse nuk ka pasur poezi për regjimin, as ndonjë poezi për partinë, as për Enver Hoxhën. Teknika e tij është avangardiste.

– Ka, edhe poezi të pa përfshira në librat e botuar më herët?

Ato janë shumë poezi. Dua të falënderoj edhe Sokol Zekajn- një poet shkodran që ka punuar gjatë për këtë libër. Kemi vënë me faksimile disa që janë lënë në dorëshkrim.

– Çfarë na thotë “Marrëzia e Itakës” për poetin- aty ka akuza për Lidhjen e shkrimtarëve, për kolegët për ish-enveristët antienveristë, për atë që e denoncoi ditën që shkroi Itakën, flet për Itakën si marrëzi, aty kujtohet Petro Marko, edhe Dhimitër Xhuvani, apo Lasgushi?

Po ta lexosh është Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve ose panteoni i njerëzve të letrave të cilës i referohet si Itakë. Duke bërë krahasime me Homerin dhe Odiseun, ai bën një analogji- ishte i zhgënjyer, sepse mendonte se në liri Lidhja e Shkrimtarëve duhet të ishte ndryshe, edhe në komunizëm, duhej të ishte më liberale. Ky ishte atdheu u tij- njerëzit e letrave e të poezisë. Ai u përplas aty. U zhgënjye.

– Poezia “Miting për Enver Hoxhën” e vitit 1982, kur është botuar ajo?

Ajo është një poezi e shkruar më 1982. Unë kam edhe kopje. E mbante mend përmendësh, sepse është një poezi që ka lindur kur ai ishte në burg. I ‘shkruante’ një pjesë në burg dhe i memorizonte. Arshi Pipa kështu ka shkruar për shembull. I shkruanin gjatë ditës dhe i hidhnin në letër në darkë. Ka qenë në burg në atë kohë, është shkruar më 1982, por nuk është botuar atëherë. Ai ka parë njerëzit që ndiqnin Enver Hoxhën. Pas 10 vjetësh, ai shkruante “Partishmërinë” dhe tregon zhgënjimin me Itakën. Ishte idealist që donte lirinë dhe aty u jep përgjigje ish-shkrimtarëve “komunistëve të djeshëm”. Merret me fenomenin, se si në pluralizëm u ricikluan të gjithë përmes partive. Synimi kryesor ishte pushteti, nuk kishte lidhje me lëvizjen studentore. Lëvizja ishte maternitet i partive politike, po nuk kishte lidhje me atë që ndodhi.

– Hera e fundit që e keni takuar ka qenë më 13 shkurt 2006. Atëherë, ju ka thënë: “Si nuk po vdes, mor bir? Unë kam besuar shumë në Zot, dhe i jam lutur të më marrë, por nuk po më dëgjon”. Pse ishte kaq i trishtuar e i dëshpëruar Rreshpja?

E takova te dera e Lidhjes së Shkrimtarëve. E shoh, ishte veshur bukur, me xhaketë me kuadrate, bezhë me kafe. Ishte pa syze. Ishte ulur në shkallë. Më pyeti kush isha dhe më tha që i kish ikur shikimi. Ishte prej ditësh pa ngrënë dhe qe shumë keq shpirtërisht. Më thoshte takova Kafkën dhe kuptova që nuk ishte mirë, që ishte pothuaj në halucinacion. E çova të furgonat e Shkodrës dhe tha dua të shkoj të vdes në Shkodër. Pas 3-4 ditësh mësova se kishte vdekur.


Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Sat Feb 11 2017, 05:55pm

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Poeti që kyçi shirat - nga Enver Kushi

Këtë shënim e kam hedhur në një nga blloqet e mi, menjëherë pasi jam kthyer në zyrën e katit të tretë të Muzeut Historik Kombëtar. Duket nga shkrimi i keq, që fjalët e mësipërme i kam shkruar me nxitim, ndoshta për të riprodhuar me saktësi ato që më tha Frederik Rreshpja. Shënimi nuk ka datë të saktë. Sipër kam shkruar këto fjalë: “Mesditë. Dhjetor 2005”, ndërsa poshtë “Fjalët e Frederik Rreshpjes, teksa thithte cigaren ulur në një nga stolat e korridorit të katit të dytë, të pavionit të kardiologjisë, spitali Nr.1 ku kisha shkuar me Moikom Zeqon”.

Mbaj mend që atë ditë në Tiranë binte shi dhe në malin e Dajtit borë. Nuk e di pse nuk kam shkruar hollësira të tjera për atë ditë, kur Frederik Rreshpja u shtrua për herë të fundit në spital. Në bllokun tim nuk kam shënime as për takimet pas Vitit të Ri 2006, ku si gjithmonë kam shkuar me mikun tim Moikom Zeqo… Fjalët e sipërpërmendura janë të fundit që janë shkruar në bllokun tim…

Më vjen keq që nuk kam hedhur asgjë me shkrim nga takimet dhe bisedat me të gjatë viteve 1992-1993 ose 1993-1996, por veçanërisht në vitet 2000-2005. Sepse në vitet 1992-1996 ose më saktë në fundfillimvitet ’92-’93, kur unë provoja papunësinë dhe një vetmi që nuk do ta harroj kurrë, Moikom Zeqo i dha mikut të tij të vjetër Frederik Rreshpja për të lexuar tregimin tim “E hëna e vitit zero”. Dhe atë tregim Frederiku e botoi në numrin e parë të gazetës “Evropa”, botim i firmës me të njëjtin emër, që drejtohej nga poeti i madh… Nuk do ta harroj kurrë 10 janarin e vitit 1993. Ishtë një ditë e ftohtë, por plot dritë dhe me një bardhësi ëndrre.

Me gazetën në dorë, hyra në lokalin pranë Lidhjes së Shkrimtarëve, ku gjeta Frederikun me Moikomin. I ndrojtur dhe me një ngazëllim të brendshëm u ula pranë tyre, duke dëgjuar, pas falenderimeve të mia, fjalët e Frederikut. Dhe po atë ditë, Rreshpja i madh më tha: “Tregimi ka shtratin e romanit. Shkruaje romanin se do ta botoj unë me shpenzimet e mia…”. Unë i thashë se nuk kisha provuar të shkruaja ndonjëherë prozë të gjatë, se…

Por ai ngulte këmbë dhe disa herë tha se romanin do ta botonte shtëpia botuese “Evropa”, se tregimi me gjarpërinj lodra ishte i goditur, se… Pa dashur të futem në hollësira e të rrefej gjatë për emocionet e asaj ditëjanari me bardhësi ëndrre dhe të tjerat më pas, romani “Hëna e vitit zero” u shtyp në shtypshkronjën e shoqërisë “Evropa” sh.p.k. me adresën rruga “Muhamet Fortuzi” nr.46, me drejtor Frederik Rreshpen. Pas rrugës “Bardhyl”, në një apartament të vogël ku Fredi kishte nisur punën e më pas diku prapa ish godinës së gazetës “Bashkimi”, adresa e mësipërme ose shtëpia e vjetër tiranase tek vendi i quajtur “Kodra e Kuqe”, ishte qendra e shoqërisë “Evropa” me shtypshkronjën, zyrën e pronarit të saj, Fredit, zyrat ku punonin redaktorët si dhe shtëpia ku edhe banonte poeti Rreshpja.

E në këtë shtëpi, ku unë kam hyrë dhe dalë sa e sa herë, kam parë kulmin e shkëlqimit financiar të Rreshpjes, siç kam parë vite më vonë, veçanërisht në vitet 2000-2005, kulmin e varfërisë së tij, humbjen e çdo gjëje, revoltën ndaj atyre që e lanë me gisht në gojë, trokitjet e tij në kryeministri, ministri të ndryshme, telefonatat me politikanë, ministra, juristë. Pesë vitet e fundit përbëjnë epilogun tragjik të jetës së poetit.

Dhe po t`i shtosh edhe sëmundjen e rëndë që e goditi fillimisht në zemër dhe më pas në tru, do të thoja pa hezitim, se Rreshpja po përjetonte çuditërisht vetminë dhe varfërinë e De Radës dhe udhëtimet haluçinante të Serembes, dy nga idhujt e talentit të papërsëritshëm nga Shkodra… Njëkohësisht në këto vite ferri të vërtetë për poetin e rrallë, kam parë nga afër edhe kujdesin dhe përkushtimin e jashtëzakonshëm të shkrimtarit dhe enciklopedistit Moikom Zeqo. Ky përkushtim i Moikom Zeqos i kalon kufijtë e atij që quhet humanizëm ose dashuri njerëzore dhe përbën një shembull të gjallë në marrdhëniet mes krijuesve, ndoshta unikal në letrat shqipe.

Shkrimtari dhe skenaristi Enver Kushi

Moikom Zeqo i dha Frederik Rreshpes ngrohtësi njerëzore, dashuri, i lehtësoi dhimbjet duke e ndjekur kudo që poeti shkonte dhe duke ndjerë e ndarë edhe vetë shumë nga drama e poetit… Dhe falë miqësisë sime të kahmoçme me Moikom Zeqon dhe disa rrethanave që i përshkrova më lart, shto këtu edhe punësimin tim në Muzeun Historik Kombëtar, aty nga vitit 2000, kam patur fatin që edhe unë të kem qenë pranë Frederik Rreshpes, të rri me të, të shkëmbej mendime për letërsinë, të dëgjoj dhe përfitoj nga mençuria dhe thellësia e gjykimeve të tij, të ndjek bisedat mes tij dhe Moikomit apo edhe me krijues të tjerë…

Delikat në sjellje dhe në të folur, i thellë dhe i qartë në gjykime, njohës i shkëlqyer i letërsisë botërore dhe asaj shqipe, nuhatës i talenteve të vërteta dhe me shije aristokrati në letërsi, i tillë ishte Frederik Rreshpja në biseda me kolegë.

Por vitet e fundit herë-herë ai ishte ndryshe, jo vetëm në pamjen e rrënuar dhe plakjen e parakohshme, ecjen nëpër rrugët e Tiranës duke i tërhequr këmbët zvarrë (ndoshta pas mesnatave të qeta e me hënë të plotë, rrugët dhe rrugicat pranë qendrës së kryeqytetit shqiptar, do të ndjejnë gjatë zvarritjen e këmbëve me ca këpucë të vjetra apo sandale pa rrypa të poetit brilant).

Frederik Rreshpja ishte ndryshe edhe me bisedat e tij haluçinante, të mjegullta, rrëfimet absurde, ngatërrimet të kohëve. Dhe tani, që ai ka shkuar për të mos u kthyer më fizikisht, kam kuptuar psenë e atyre bisedave të çuditshme, të denja për penën dhe fantazinë e Borhesit …

Frederik Rreshpja të paktën që nga viti 2001, sapo binte muzgu, ashtu si në rrëfimet fantazmarike ballkanase e shqiptare, shkonte në botëra të tjera, përtej asaj reales, dhe kthehej në botën e të gjallëve befas në mëngjes, para lindjes së diellit.

Më besoni, isha i bindur se po ta pyesja Frederik Rreshpjen ku kishte qenë gjatë natës, do të përgjigjej lehtësisht: “Kam qenë në Kinë dhe jam kënaqur duke pirë raki orizi me Li Bonë… Kam qenë në Trojë, ku takova Homerin e verbër dhe bashkë me grekun e madh Kavafis, pashë kuajt e Akilit që qanin e qanin mbi kufomën e Patroklit… Tutje në Kalabri me De Radën e vetmuar, folëm për Shkodrën…”

Frederik Rreshpja e ndjente vetën mirë atje, në botën e vdektarëve të mëdhenj. Ndoshta atje ishte më i qetë, larg prapësirave, delireve, çmendurisë, ligësisë, thashethemeve, zhurmës mediatike, varfërisë ulëritëse, imoralitetit të politikanëve shqiptarë, etjes për para, para, para, çekuilibrit dhe marrëzisë së botës reale…

Dhe pas 17 shkurtit duke kërkuar në arkivin tim modest e shumë të vafër, në ca copa letrash, me një shkujdesje të pafalshme, kam gjetur shënime të shkurtra, dialogë, fjalë të shkëputura, ndonjë mbresë të çastit hedhur me nxitim, herë me data, por në të shumtën e rasteve pa asnjë datë, që kanë të bëjnë më Frederik Rreshpjen. Por çuditërisht shkurtin e vitit të kaluar (përse vallë në shkurt?), në bllokun tim të shënimeve kam hedhur me saktësi takimet dhe bisedat me Frederikun.

Mars 1993. Vetëm në shtëpi

Shfletoj “Hamletin” e Shekspirit. Pastaj marr stilolapsin dhe shënoj në letrën e bardhë fjalët: “Në tërë Danimarkën s’ka përveç zuzarë dhe kalorës vagabondë”… E le “Hamletin” mbi tavolinë dhe dal në ballkon. Bie shi i butë… Kam dite që mendoj për romanin… Duhet ta filloj, them me vete. Tovin (Moikomin) kam ditë pa e takuar.

Ka qënë i zënë me shumë punë në Parlament. Frederikun dua ta takoj kur të kem shkruar të paktën kapitullin e parë të romanit… Pas pak ditësh kam datëlindjen…. Në këtë ditë me shi marsi dhe pragdatëlindjeje vetmie, ia vlen të fillosh të shkruash. Eci nëpër shiun e heshtur dhe paqësor me një dosje nën sqetull e i ulur në tavolinën e fundit të sallës shkencore të Bibliotekës Kombëtare, shkruaj në fletën e bardhë të letrës gri A-4, prodhim i fabrikës së Lezhës, frazën: “Në pjesën ballore të njërit prej piedestaleve pa monument, krahas fjalëve mbreti, Bushi, poshtë sigurimsat, çdo njeri i vëmendshëm mund të lexojë: Ruhuni nga gjarpërinjtë. Dhe më poshtë:”E HËNË. 1 MARS. VITI ZERO”… Dal vonë nga biblioteka. Këmbët më çojnë për nga lagja e Brrakës. Atje do të lëvizin disa nga personazhet e romanit… Është natë dhe ajo lagje e vjetër tiranase më trishton… Nga kanalet e rrugicës së Brrakës vjen një duhmë e rëndë dhe nga shtëpitë e vogla dëgjohen ca këngë të trishtuara jevgjish…

Pa datë. Viti ’93

I veshur bukur, me kostum të shtrenjtë, papion, kapele republike, këpucë të modës së fundit Frederik Rreshpja del nga zyra e tij e punës. Qëndron pak çaste në hyrjen ose sallonin e shtëpisë dhe me një ton autoritar,u jep porosi punonjësve të tij. Punëtori që drejton makineritë e shtypshkronjës, një burrë i gjatë e i dobët, e dëgjon me vëmendje… Pastaj një djalë i ri, roja i shoqërisë “Evropa”, për të cilin Frederiku më ka thënë disa herë se natën fshehurazi, hap frigoriferin e madh dhe ha të paktën një kilogram salçiçe, vrapon për të hapur portën e madhe e të vjetër të shtëpisë tiranase. Një tjetër nxiton me çantën e madhe të parave (është bodigardi i Fredit) dhe pret para makinës shefin e tij, ndërsa shoferi rri me qëndrimin gatitu dhe pret që shef Fredi të thotë fjalët “Shkojmë”… Unë i kam sjellë romanin e shtypur që ai pasi i hodhi një vështrim të shpejtë, më tha se na priste Tovi. Tovin e takojmë diku në qendër dhe nisemi për të përfunduar në një nga lokalet më të shtrenjta të Tiranës… Frederik Rreshpja është në kulmin e fuqisë së tij ekonomike. Boton revistën “Evropa”, qindra fletë porosi recetash mjekësore, mijëra etiketa pijesh alkolike. Ka në plan të botojë edhe një gazetë të mbrëmjes si dhe një tjetër letraro-artistike… Kërkon punëtorë të tjerë, njohës të shtypshkrimit, të rinj që njohin mirë kompjuterin, gazetarë të shkathët…

Gjatë bisedës me Tovin, thotë se së shpejti do të punësojë një kinez të zotin në shtypshkronjë… Pastaj, duke pirë një pije shumë të shtrenjtë, biseda kalon tek Migjeni, De Rada, poezia e sotme shqipe….

I njëjti vit. Maj

Fredi e ka lexuar romanin tim. Në zyrën e tij, ku ai edhe fle, gjysmë i shtrirë në një krevat portativ unë dëgjoj vlerësimet, por edhe vërejtjet e tij… Vonë marr vesh se romanin para ca ditësh ua ka dhënë për ta lexuar një vajze dhe një djali, nxënës të shkollës “Sami Frashëri”.

Kohë tjetër. Vjeshtë e vitit 1994

Tirana është gri. Një gri e hapur e rrëmujshme. Kaloj shkollën “Sami Frashëri” dhe kthehem në rrugicën që të çon tek shtëpia e Frederikut.

Kam ditë pa shkuar atje dhe nuk e di se ç’është bërë me shtypjen e romanit… Nxitoj duke parë herë-herë orën dhe muret e avllive. Kudo parulla, ku shkruhet “Po Kushtetutës”. Afrohem pranë portës së madhe dhe bëj të trokas, por një zë i fortë, me një theks dialektor, thotë:

Zotëri! Ç’kërkon aty? Unë shtang. Pak metra më tutje është një makinë e madhe e mbuluar, brenda së cilës shoh ushtarë a policë të armatosur. Kërkoj Frederik Rreshpjen, them unë. Ç’të lidh ty me të…Kam një libër në shtyp…. Fredin e kam shok. Zotëri! Kthehu mbrapsht… Ai miku jot asht në arrest shtëpiet… Si në arrest shtëpie, pyes i tronditur. Zotëri! Mos e zgjat ma… Si të quajnë ty? Unë them emrin tim. Polici qesh me të madhe duke përsëritur fjalët: “Aha! Vojo Kushi… Vojo Kushi”. Dhe qesh e qesh me të madhe…

Unë largohem me nxitim. Me shoqëron e qeshura e policit dhe fjalët e tij “Vojo Kushi. Vojo Kushi…” Nuk dua ta besoj: Frederik Rreshpja në arrest shtëpie? Sa është data, them me vete. Po viti. Në ç’vit jemi? Kohë gri, them me vete. Kohë gri e vjeshtës 1994. Kohë gri arrestesh shtëpie… Poetëve rebelë çdo kohë përpiqet t’ua mbyllë gojën… Pastaj takoj Agim Cergën, që flet me hollësi për ngjarjen tek Kodra e Kuqe….

Fredi qendron rreth një muaj në arrest shtëpie dhe pati humbje të mëdha financiare. Mijëra copë afishe “Jo Kushtetutës”, shtypur në shtypshkronjën “Evropa” u dogjën … Mbi një muaj u pezullua veprimtaria e firmës “Evropa”...

Viti 1996. Ndoshta prill...

Shkrimtari Faruk Myrtaj më thotë se Frederikun duhet ta presim para Ministrisë së Kulturës, se ai do të vijë në orën 13.00 dhe se pret me padurim takimin dhe drekën me të. Dhe Fredi vjen saktësisht në orën e caktuar. Si gjithmonë, i veshur bukur, me një kostum stofi blu me viza, me kollare të kuqe dhe një kapele republike shumë të madhe. Mbaj mend, se ai na çoi për drekim në një lokal që ishte ndërtuar në anën tjetër të Liqenit Artificial. Faruku, fjalëpak e i qetë, unë gjithashtu, dëgjuam gjatë gjithë kohës Fredin, gjykimet e tij për letërsinë, rrëfimet tërheqëse, me një kolor të çuditshëm të Fredit….

Shënime të ndryshme

Fredi ka zënë një dhomë në një nga pallatet e rrugës “Bardhyl”. Pastaj në një shtëpi të vjetër tiranase, në një rrugicë pas ish redaksisë së gazetës “Bashkimi”. Në rrugën “Muhamet Fortuzi” nr. 46 ose tek Kodra e Kuqe. Zhvendoset me shtypshkronjën në një hapësirë shumë të madhe pas Ambulancës Qëndrore. Në rrugicën që të çon tek stacioni i vjetër i Tiranës. Tek kryqëzimi i “ 21 Dhjetorit” në katin e dytë të një pallati të vjetër. Në unazë, përballë hotel “Diplomatit”. Shkon në Shkodër. Në Tiranë, i sëmurë në spitalin nr.1 dhe atë neurologjik. Prapë në Shkodër. Kthehet dhe strehohet në një azil privat, nga më të mirët në Tiranë… Nuk dihet ku është, sepse zhduket papritur… Shfaqet rrugëve të Tiranës i sëmurë rëndë… Gjen strehë në një hotel pas “Veve”-së.

14 Shkurt 2005

Ecim përmes shiut Shën Valentinas dhe trishtimit gri, për të shkuar tek poeti që edhe dashurisë, edhe jetës, edhe gëzimit njerëzor, i ka shkruar me dhimbje. Dhoma ku fle Fredi më duket më me hapësirë. E takojmë. Duket mirë. Pastaj dalim përmes shiut për të shkuar tek lokali pranë. Isha në burg, kur Enver Hoxha foli në Moskë, thotë Fredi. Mbledhja e Moskës është bërë në vitin 1961, thotë Moikomi. Më 1969, ngul këmbë Fredi. Atje ka marrë pjesë edhe Regani, edhe Papa Vojtila… Pastaj erdhi Katovica. Atje i mori udhëzimet Ramiz Alia…. Ai rrufis kafenë. Ndez edhe një cigare tjetër. Kam hapur kurse për mësimin e kompjuterit, thotë ai papritur. Vijnë fëmijë të vegjël e u mësoj kompjuterin. Të paguajnë, pyes unë. Unë u marr pak, përgjigjet ai. Katër mijë lekë në muaj. Me se të ushqehem? Janë fëmijë shumë të mirë. Ti e di Tovi sa i dua unë fëmijët. Do të hap edhe kurse për mjeshtërinë letrare, shton. Për ç`moshë, pyes unë. Për 18-19 vjeçarë, përgjigjet ai. Pastaj biseda kalon tek Ismail Kadareja. E kam dashur shumë atë, thotë Fredi. Ti ke shkruar një ese të shkëlqyer për romanin “Kronikë në gur”, thotë Moikomi. E kam atë gazetë, them unë. E sulmojnë kot këta çunat e rinj Ismailin, thotë Fredi. Pastaj thotë se Visar Zhiti dhe Dritëro Agolli janë çuna tezesh. Jo, thotë Moikomi nuk e di të jenë çuna tezesh….

Unë dhe Moikomi çajmë përmes shiut dhe bubullimave. Fredin e lëmë në lokal, me gotën e vogël me grapa, paketën e cigareve dhe turbullimin e tij të vazhdueshëm.

21 shkurt 2005. E hënë. Ora 9:30’

Me kanë pyetur se pse mbaj kapele republike kineze, thotë Fredi. Kush të ka pyetur, thotë Moikomi. Disa shkrimtarë që mblidhen tek lokali poshtë Bibliotekës Kombëtare, përgjigjet Fredi. Ata janë shkrimtarë gjeni. Të gjithë e mbajnë veten për gjeni. Seriozisht e kanë? Unë njoh greqishten e vjetër, thotë papritur Fredi. E kam mësuar që në moshën pesë vjeç. Li Bo është poet i madh. Më i madh edhe se Dante Aligeri. Dante Aligeri noton në temjanin kristian. “Ferri” është vepër e madhe, thotë Moikomi. Nuk duhej që Profetin Muhamet dhe Imam Aliun t’i vendoste në Ferr. Ne në Shkodër e njohim mirë Kuranin, thotë Fredi. Dante Aligeri është pararendës i Rilindjes Evropiane, ndërhyj unë. Engelsi e ka thënë bukur, thotë Moikomi. Aligeri qëndron me njërën këmbë në Mesjetë e me tjetrën në Rilindje.

14 qershor 2005 E martë. Ora 9:00

Tirana ka qiell shumë të pastër dhe pas shirave ajri duket i pastruar nga pluhurat dhe smogu. Me Moikomin, Fredin e gjejmë në të njejtën lokal. Është ulur i vetëm. Para ka filxhanin e kafesë dhe gotën me konjak. Vështrimi i tij është tejet i përhumbur. Flet përçart. Do të largohem nga ky vend, thotë. Ku do të shkosh e pyes unë. Në Kosovë, thotë. Shko në Shkodër, thotë Moikomi. Atje ke motrën dhe vëllezërit. Atje nuk shkoj. E kam vendosur. Do të shkoj në Kosovë.

Pastaj vazhdon të flasë gjëra pa kuptim. Frederik Rreshpja fluturonte në ca qiej me re gri dhe dukej sikur fliste nga botëra ireale.

… Dhe solla ndërmend poezitë e tij brilante, muzgjet, shirat e vona të vjeshtës, bubullimat e largëta, karvanet e ciganeve, ylberet … Një qiell trishtimi dhe dhimbjeje, botë e trazuar rreshpjane, përtej kufijve të çdo dhimbjeje njerëzore.

… E ndërsa dalim me Moikomin në rrugë, në kokë më gjëmojnë fjalët e poetit: “Do të dal për të blerë një pistoletë. Dua të vras veten”.

Jashtë është i njëjti diell dhe qiell i pastër, por m’u duk më e errët se kurrë ndonjëherë tjetër bota, Tirana ime… Bota rrotullohej e mbështjellë me brengën dhe dhimbjen e poetit Rreshpja… Ndoshta edhe me mijëra dhimbje të tjera njerëzore. Por dhimbjet e poetëve janë sa mijëra e miliona dhimbje njerëzore… Sepse ato befas shfaqen në formën e vetëtimave dhe bubëllimave vjeshtrave të vona.

Pa datë. Vjeshtë 2005

Rreshpja është kthyer nga Kosova. Flet papushim për Prishtinën, Prizrenin. Përmend poetët kosovarë, veçanërisht Ali Podrimen dhe piktorin e shkrimtarin Rexhep Ferri. Rexhep Ferri i ka qëndruar më pranë se kushdo, e ka sistemuar në hotel, i ka dhënë edhe ndihmë monetare…

Pastaj ai thotë se ka shkruar një shkrim për Moikomin, se në Kosovë kudo flisnin në simpati për të… E kërkojmë shkrimin. Unë hap sirtarin e komodinës, marr në duar një bllok të madh, kontrolloj nën jastëk. Është e kotë. Fredi e ka grisur shkrimin. Pronari i hotelit thotë se ishte një shkrim i shkëlqyer për Moikomin. Sa keq! E ka zhdukur krejt papritur Fredi.

Shënimi i fundit: 20 shkurt. Natë e vonë.

Bie zilja e telefonit. Është Moikomi. Duket i lodhur dhe ka një të folur prej vetmitari të madh. Unë i them se shkrimet që ka bërë për Frederik Rreshpen janë të shkëlqyera… Ai hesht. Pastaj se ç`thotë me zërin e tij prej vetmitari. Më mungon Frederiku, shton pastaj. Më mungon shumë. Dhe mbyll receptorin… Është vonë. Natë e vonë dhe e qetë. Unë dal në ballkon dhe shoh qiellin e pafund.

Po shkoj dhe shirat po i le të kyçura, përsëris e përsëris vargun e një prej vjershave më të bukura të Frederik Rreshpjes… Por unë do të kthehem përsëri në çdo stinë që të dua… Në çdo stinë që të dua… Dhe pastaj unë marr receptorin e telefonit dhe i them Moikomit: “Nesër do të shkojmë të takojmë Fredin. Do të flasim me të për shirat e kyçur dhe stinën e ringjalljes së poetëve…”

Gazeta Dita trokit ketu

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Sat Feb 11 2017, 06:04pm

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Qiej mermeri

Qiej mermeri
pa peshë,
dallëndyshe kundër rrymës
pa mbërritje.

Pleq ripërtypës kujtimesh
pa tym,
aerobi pemësh bri rrugëve
pa erë.

E bardha bëhet e kaltër,
e zeza mbetet pa bojë.
zaret janë hedhur,
jeta është lojë.

Pikat e shiut, lotë virgjëreshe,
prishen në shtratin e lumit,
avullojnë të mistershme,
si britma pa dënesë.

E bardha ngjyhet me të kuqe,
e zeza ndërron bojë.
në kurthin e ditës,
jeta është lojë.

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Go to page  1 2 3 4 5 6  

Jump:     Back to top

Syndicate this thread: rss 0.92 Syndicate this thread: rss 2.0 Syndicate this thread: RDF
Powered by e107 Forum System
Kerko ne Google dhe ShkodraOnline.Com
Custom Search
Mire se Vini
Emri i Identifikimit:


Me Kujto

[ ]
[ ]
Muzik Shkodrane - Sagllam

Chat Box
You must be logged in to post comments on this site - please either log in or if you are not registered click here to signup

Shkodra ne Youtube
Any use of the name and content of this website without the explicit written consent of the owners is strictly prohibited and it is protected under law. Per cdo ankese ju lutem mos hezitoni te na shkruani Flm.
Theme created by
Render time: 0.4815 sec, 0.0824 of that for queries. DB queries: 58. Memory Usage: 3,685kB