Moderators: :::ShkoderZemer, SuperGirl, babo, ⓐ-ⓒⓐⓣ, Edmond-Cela, ::bud::, ~*Christel*~, Al Bundy, :IROLF:, ::albweb::, OLIVE OYL
Author Post
L - N
Fri Apr 23 2010, 07:37am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Ernest Koliqi

Of all the prose writers of the period, none was more imposing and influential than Ernest Koliqi (1903-1975).

Koliqi was born in Shkodra on 20 May 1903 and was educated at the Jesuit college of Arice in the Lombardian town of Brescia, where he became acquainted with Italian literature and culture and first began writing verse, short stories and comedies in Italian. In Bergamo, he and some fellow pupils founded a weekly student newspaper called Noi, giovanni (We, the young) in which his first poems appeared.

With the formation of a new regency government in Albania under Sulejman Pasha Delvina (1884-1932) and the return of a semblance of stability in the country with the Congress of Lushnja (28-31 January 1920), the young Ernest arrived back in Shkodra to rediscover and indeed to relearn his mother tongue and the culture of his childhood in a newly independent country. His mentor, Msgr. Luigj Bumçi (1872-1945), who had served as president of the Albanian delegation to the Paris Peace Conference in 1919, introduced Ernest to some of the leading proponents of a new generation of Scutarine culture: Kolë Thaçi (1886-1941), Kolë Kamsi (1886-1960), Lazër Shantoja (1892-1945) and Karl Gurakuqi (1895-1971).

What Albania needed most after the ravages of the First World War was knowledge and to this end Koliqi resolved to set up a newspaper. Together with Anton Harapi (1888-1946) and Nush Topalli, he thus founded the opposition weekly Ora e maleve (The mountain fairy), the first issue of which appeared in Shkodra on 15 April 1923. Ora e maleve, widely distributed during the course of its ephemeral existence, was the organ of the Catholic Democratic Party which, with the support of the Catholic clergy, had won the elections in Shkodra. The following year, having gained acceptance as a rising poet among the more established literary and political figures of the age, Gjergj Fishta, Luigj Gurakuqi, Mid'hat bey Frashëri and Fan Noli, Ernest Koliqi published a so-called dramatic poem entitled Kushtrimi i Skanderbeut, Tirana 1924 (Scanderbeg's war cry), a series of odes on the Albanian national hero and other great figures of the past, composed very much in the traditions of Rilindja literature.

Political and economic life in Albania continued to be chaotic in the early twenties. When conservative landowner Ahmet Zogu (1895-1961) took power in a coup d'état in December 1924, Koliqi escaped to Yugoslavia where he was interned in Tuzla in northeastern Bosnia. He lived for five years in Yugoslav exile, three of them in Tuzla, where he spent much of his time with the leaders in exile of the northern Albanian mountain tribes. From them he learned of the ancient customs, oral literature and heroic lifestyle of the mountain peoples. These years were to have a profound impact on his academic and literary career. From 1930 to 1933, Koliqi taught at a commercial school in Vlora and at the state secondary school in Shkodra until he was obliged, once again by political circumstances, to depart for Italy.

Ernest Koliqi's solid Jesuit education enabled him from the start to serve as a cultural intermediary between Italy and Albania. In later decades, he was to play a key role in transmitting Albanian culture to the Italian public by publishing, in addition to numerous scholarly articles on literary and historical subjects, the monographs: Poesia popolare albanese, Florence 1957 (Albanian folk verse), Antologia della lirica albanese, Milan 1963 (Anthology of Albanian poetry), and Saggi di letteratura albanese, Florence 1972 (Essays on Albanian literature). In the mid-thirties he was concerned with cultural transmission in the other direction. Koliqi published a large two-volume Albanian-language anthology of Italian verse entitled Poetët e mëdhej t'Italis, Tirana 1932, 1936 (The great poets of Italy), to introduce Italian literature to the new generation of Albanian intellectuals eager to discover the world around them.

Now thirty years of age, Koliqi registered at the University of Padua in 1933. After five years of study under linguist Carlo Tagliavini (1903-1982), and of teaching Albanian there, he graduated in 1937 with a thesis on the Epica popolare albanese (Albanian folk epic). Though working in Padua, he had not lost contact with Albania and collaborated on the editorial board of the noted cultural weekly Illyria (Illyria) which began publication in Tirana on 4 March 1934. Koliqi was now a recognized Albanologist, perhaps the leading specialist in Albanian studies in Italy. In 1939, as the clouds of war gathered over Europe, he was appointed to the chair of Albanian language and literature at the University of Rome, at the heart of Mussolini's new Mediterranean empire.

Koliqi's strong affinity for Italy and Italian culture, in particular for poets such as Giosuè Carducci, Giovanni Pascoli, and Gabriele D'Annunzio, may have contributed to his acceptance of fascist Italy's expansionist designs. Though few minor Albanian writers, such as Vangjel Koça (1900-1943) and Vasil Alarupi (1908-1977), were genuine proponents of fascism, some did see a certain advantage to Italian tutelage despite their general opposition to foreign interference in Albanian affairs. Ernest Koliqi and all other intellectuals of the period were forced at any rate to come to terms in one way or another with the political and cultural dilemma of Italy's growing influence in Albania and, on Good Friday 1939, with its military conquest and consequent absorption of the little Balkan country. As much of an Albanian nationalist as any other, Koliqi, now the country's éminence grise, chose to make the best of the reality with which he was faced and do what he could to further Albanian culture under Italian rule. Accepting the post of Albanian minister of education from 1939 to 1941, much to the consternation of large sections of the population, he assisted, for instance, in the historic publication of a major two-volume anthology of Albanian literature, Shkrimtarët shqiptarë, Tirana 1941 (Albanian writers), edited by Namik Ressuli and Karl Gurakuqi, an edition to which the best scholars of the period contributed and which has been unparalleled in Albanian up to the present day. In July 1940 he founded and subsequently ran the literary and artistic monthly Shkëndija (The spark) in Tirana. Under Koliqi's ministerial direction, Albanian-language schools, which had been outlawed under Serbian rule, were first opened in Kosova, which was reunited with Albania during the war years. Koliqi also assisted in the opening of a secondary school in Prishtina and arranged for scholarships to be distributed to Kosova students for training abroad in Italy and Austria. He also made an attempt to save Norbert Jokl (1877-1942), the renowned Austrian Albanologist of Jewish origin, from the hands of the Nazis by offering him a teaching position in Albania. From 1942 to 1943, Koliqi was president of the newly formed Institute of Albanian Studies (Istituti i Studimevet Shqiptare) in Tirana, a forerunner of the Academy of Sciences. In 1943, on the eve of the collapse of Mussolini's empire, he succeeded Terenc Toçi (1880-1945) as president of the Fascist Grand Council in Tirana, a post which did not endear him to the victorious communist forces which 'liberated' Tirana in November 1944. With the defeat of fascism, Koliqi fled to Italy again, where he lived, no less active in the field of literature and culture, until his death on 15 January 1975.

It was in Rome that he published the noted literary periodical Shêjzat / Le Plèiadi (The Pleiades) from 1957 to 1973. Shêjzat was the leading Albanian-language cultural periodical of its time. Not only did it keep abreast of contemporary literary trends in the Albanian-speaking world, it also gave voice to Arbëresh literature and continued to uphold the literary heritage of prewar authors, many dead and some in exile, who were so severely denigrated by communist critics in Tirana. Ernest Koliqi thus served as a distant voice of opposition to the cultural destruction of Albania under Stalinist rule. Because of his activities and at least passive support of fascist rule and Italian occupation, Koliqi was virulently attacked by the post-war Albanian authorities - even more so than Gjergj Fishta, who had the good fortune of being dead - as the main proponent of bourgeois, reactionary and fascist literature. The 1983 party history of Albanian literature refers to him in passing only as "Koliqi the traitor."

Ernest Koliqi first made a name for himself as a prose writer with the short story collection Hija e maleve, Zadar 1929 (The spirit of the mountains), twelve tales of contemporary life in Shkodra and in the northern Albanian mountains. His comparatively realistic approach and his psychological analysis of human behaviour patterns did not find favour with all the established writers of the period, many of whom were still languishing in the sentimentality of romantic nationalism. The book nonetheless sold well and was much appreciated by the reading public at large. Hija e maleve contains short stories revolving around the basic theme of 'east meets west,' of the confrontation of traditional mountain customs such as arranged marriages and tribal vendetta with modern Western ideas and values. Though less autobiographical than Migjeni's short story Studenti në shtëpi (The student at home), the tales are a direct reflection of the quandary in which Koliqi, like most other Scutarine intellectuals who had studied abroad in the twenties and thirties, found himself upon his return to the wilds of northern Albania. At the beginning of the tragic story Gjaku (The blood feud), the young and idealistic teacher Doda asks, "Is there anything on earth more wonderful than bringing civilization to a people suffocating in darkness and ignorance?", but he himself is soon constrained by loyalty to his family to cleanse his honour and avenge the murder of his brother. Other tales tell, for instance, of a folk musician using his talents to woo a Shkodra maiden; of murder and blood feuding among the mountain tribes; of an 'ugly duckling' transformed by the spirits of the mountains into a fair maiden and of the subsequent disillusionment of her boyfriend; of a manhunt by the gendarmes which is confounded by loyalties and obligations under tribal law; of the spell of the supernatural cast upon an outlaw; and of Scanderbeg. The spirits of the mountains are ever present in the mind of the writer and add an aura of the supernatural to many of the tales.

Tregtar flamujsh, Tirana 1935 (Flag merchant), Koliqi's second collection of tales, offer themes similar to those in the first collection. The narrative in this volume of sixteen short stories is more robust and the psychological insight reminiscent at times of Sicilian author Luigi Pirandello (1876-1936) with whom Koliqi was no doubt acquainted. The stories in Tregtar flamujsh are considered by many to rank among the best Albanian prose of the prewar period. A quarter of a century later, Koliqi also published a short novel, Shija e bukës së mbrûme, Rome 1960 (The taste of sourdough bread). This 173-page work revives the theme of nostalgia for the homeland felt by Albanian immigrants in the United States. Not devoid of political overtones, the novel was little known in Albania during the dictatorship.

The literary production of Ernest Koliqi was by no means restricted to prose. Rare is the Albanian writer not tempted by the poetic muse. Gjurmat e stinve, Tirana 1933 (The traces of the seasons), is a verse collection composed for the most part during Koliqi's years of exile in Yugoslavia. It is the philosophical return to the poet's native Shkodra set forth in different emotional seasons, an entwinement in the form of Albanian folk verse and Western European symbolism. Symfonija e shqipevet, Tirana 1941 (The symphony of eagles), is prose poetry on historical and nationalist themes reminiscent of his earlier Kushtrimi i Skanderbeut (Scanderbeg's war cry). Koliqi's final volume of verse entitled Kangjelet e Rilindjes, Rome 1959 (Songs of rebirth), was composed again in his refined Gheg dialect and published with an Italian translation.

During the Stalinist period, Ernest Koliqi was judged in Albania much more for his political activities than for his literary and cultural achievements. Modern critics in Albania, having themselves survived half a century of Stalinism, should tend now to be more understanding of and sensitive to the compromises writers and intellectuals have often been forced to make under extremist regimes. As a literary and cultural figure, Ernest Koliqi was and remains a giant, in particular for his role in the development of northern Albanian prose. Literary production in Gheg dialect reached a high point in the early forties from every point of view - style, range, content, volume - and much credit for this development goes to publisher, prose writer and scholar Ernest Koliqi. The northern Albanian dialect as a refined literary medium and indeed Scutarine culture in general had achieved a modest golden age, only to be brought to a swift demise at the end of the Second World War.

trokit ketu

[ Edited Mon May 24 2010, 08:57am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Fri Apr 23 2010, 07:42am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Ernest Koliqi


Shuk Dija set off slowly in the direction of Arra e Madhe. A light breeze from the hills across the Kir river had begun to give relief from the heat of that July afternoon. The alleys and the walls were still broiling even though the sun was now low. He had no problem with the heat for he had just gotten up from an afternoon nap. He washed and refreshed himself at the well. So much time had passed since he had been able to enjoy the well water of Shkodra, water so sweet that it was the source of many a legend. He dressed carefully, aware that many people would be observing him from behind doorways and through the slats of Venetian blinds.
Shuk Dija was on his way to Arra e Madhe to pay someone a return visit.
Upon his arrival in Shkodra, after many years of absence, numerous relatives, friends and well-wishers had dropped by. Returning such visits had always been a nuisance to him, yet this time, it was a pleasure to visit his distant relative Shaqe, because he had spent so much time with her as a child. They had had a lot of fun at her house, out in the yard. The longer one is away from the sites of childhood games, the more these sites are wrapped in reverie and the greater is the desire to see them again. From the very first days of Shuk's return, every corner and every object, from the smallest nooks and crannies of the house itself to the farthest streets and alley, evoked in him long-forgotten memories, and filled him with dreams and impressions, some pleasant and others nostalgic, yet all of them somehow new and strange to him.
Strolling with the lazy steps of a passerby who has plenty of time on his hands, he observed everything with particular interest. The walls and gardens of the neighbouring houses were all familiar. Yes, he could remember them, but in his memory they had all been vague and enveloped in a golden mist, like some legend, and this had made them all the more enticing. Even now, seeing objects with his very own eyes as he passed among them after so many years of absence, he discovered their new and unexpected charms: the slanting facade behind the leafy mulberry tree, the garden wall with heavy clusters of fragrant honeysuckle, and the alleys full of shade and mystery. Everything evoked in him recollections of fine verdant parks and landscapes, and made him want to run barefoot over the grass.
He fell into a daydream, oblivious to the curious glances of those watching him from the doorways.
While he was abroad, sitting alone at a table in a café amidst the din of a big city, he used to think about Shkodra, his thoughts flying home on the wings of his imagination. He would find himself roaming the streets, entering a reclusive garden and stepping on the green grass. "Imaginary journeys," he called them, those visionary walks through the distant town of his birth. Now, after several years of absence and longing, reality proved to be just as beautiful as his dreams.
All of a sudden, he awoke from his thoughts and said to himself:
"Have I lost my way?"
He looked to the left and right to get his directions, trying to find the way as he had remembered it as a child.
"Oh, it's back there, behind me..."
And indeed, he had passed by the little side alley. He hurried back, found the passageway, and arrived at a gate, dark and scarred by the weather. The cobblestones in front of it were worn, too, with weeds growing thick among them.
He knocked at the gate, as if he were knocking at the magic entrance to the lost world of his childhood.
He could hear the echo of clogs coming across the courtyard. A ruddy, oval-faced housemaid then opened the door. She blushed awkwardly for a moment, as she had never met him before and scurried off in the direction of the house. Abandoning her clogs at the foot of the stairs, she scuttled up the steps to inform the lady of the house of his arrival.
Amused by the maid's insipid behaviour, Shuk closed the door behind him and headed slowly towards the staircase. With what delight he looked around him! The yard was exactly as it had been the last time, except for a stone wall which now partitioned it from the neighbouring yard, where a fence had once been. The house was freshly painted and remodelled somehow, but he could see no other changes. The same open veranda with the wooden stairs, the window frames with iron bars. Everything was as it had been in the past.
Shuk's eyes fixed on the little gate leading to the garden around the back of the house, when a woman's voice echoed from the veranda:
"Oh, Shuk! Come on up!"
There, at the top of the stairs, was Shaqe with her hands behind her back, trying hurriedly to undo the white apron she was wearing. He went up, embraced her, and entered the living room.
Here, too, everything was as it had been.
Shaqe, sitting across from him, began to speak:
"You wouldn't believe it. I swear to God, I did not recognize you a few days ago when I went over to see you. It's amazing how the years pass! I remember how tiny you were. I can still see you playing in the garden. My God, you gave me a hard time when you were little! Do you remember why? You would bring all the kids from the neighbourhood over here... Do you remember when you used to come and spend the night here? Lush, may his soul rest in peace, used to talk about you a lot when you were abroad."
Lush was her late husband.
Shuk was delighted and had a smirk on his face, but gave no reply. The sound of Shaqe's voice had stirred something at the bottom of his heart, reviving memories of the past and of long-forgotten joys. He closed his eyes and plunged into the memories, all of his years away from Shkodra vanishing as if they had never existed. Once again he was that restless little child eagerly hopping around in fun and games.
Shaqe continued:
"Oh, Shuk, poor Lush was so attached to you! As I said, not a day went by without his mentioning your name... Lin was still at school... and when Lush passed away, I had to take him out and send him to work at the market."
Lin was her son.
"How I wish that you could have been at Lin's wedding last year! I kept saying to everybody: 'What a shame that Shuk won't be attending the wedding.' It was a marvellous reception. And he couldn't have found himself a better bride! But, where... where is she? Come on in now! Shuk is a good friend of ours. You don't have to get all dressed up."
Shaqe rose to see if the young woman would enter. From where he was sitting, Shuk attempted to have a look at the garden, through the window. Its view was not obscured, but from where he was sitting he could see only part of it, and the giant fig tree, whose branches now reached up to the windowsill.
Oh, that garden... the verdant playground of our childhood...! Shuk had not seen it for ten years, but he remembered every corner of it - all the trees and shrubs, every bit of grass. Even the tiniest things bore memories.
While he was abroad, it was this garden which grew green every spring in his heart.
"Here, this is Lin's bride."
Shaqe interrupted his thoughts when she returned with the young woman.
They all sat down and talked. Shuk said a few words here and there, just enough to cover over silence and nostalgia, so that his absent-minded behaviour should not be misunderstood. All the while, as they stared he looked at the bride out of the corner of his eye.
She was not unusually pretty, but there was a warmth which emanated from her face and which made her immediately attractive.
She was dressed in a native costume: shiny, black breeches, a silken blouse, a red apron, a necklace of medallions on her breast, and a string of small gold coins in her hair. She kept her eyes to the ground, looking at the white handkerchief she was holding in her hands which were adorned with many shining rings. From time to time, she would look up, but when her eyes met his, she would lower her head at once, batting her eyelashes.
Shuk felt as though he had always known her, and his initial curiosity vanished when he saw the soft features of her face, a characteristic of many of the women of Shkodra.
"I was unable to take Vida with me when I went to see you after you got back because she was spending a few days with her relatives," said Shaqe.
Vida was the bride's name.
With this, she began praising her virtues: she was a good worker, didn't talk much, was neat, and was just the perfect match for Lin.
The young woman blushed and lowered her head even more. Shuk kept his eyes on her, but he was not really interested for he had plunged once again into a daydream.
"Where would all those girls who played with me in the garden be now, I wonder? Of course, they're all grown up and many of them are married now. Perhaps I have already seen them on the street, and did not recognize them. Some of them may even have died..."
He cast his mind back to Dusha, who had been his closest friend as a child. He had carried the memories of her with him when he left Shkodra and had guarded them carefully through his years of wanderings abroad. Dusha, that pale and skinny little girl. Of her delicate features, only her big black eyes showed any vitality. He had taken her under his protection, and none of the other children would dare to have harmed her. He used to give her walnuts, paper for making kites, spools of thread, knucklebones for playing jacks, and little figurines. Once, he remembered, he wanted to give her a beautiful box with a pen holder, a pencil, an inkwell, and an eraser in it. His uncle had brought it from him from Trieste. She wouldn't take it. He begged and cajoled to no avail. Nothing in the world would convince her to accept the present.
Where would Dusha be now?
Except for her name, he know nothing about her; neither who her parents were, nor where she lived at that time. He had met her down in the garden, and only now did he understand why he had always wanted to come and play here. It was his desire to see and spend time with Dusha. He had heard nothing more of her in ten years of absence, and a strange feeling now caused him to believe that she might not have survived the years, skinny and fragile as she had been. He imagined her somehow lying in the Fusha e Rmajit cemetery, and grieved at the thought, seeing her dead before his eyes, his little sister.
Shaqe then spoke:
"Lin will be back from market soon. He would be very disappointed if he missed you. Can you wait for him, Shuk? I am going to put a bottle of raki out to chill in the well and make you some nice appetizers. Do wait until he gets back! He won't be very long..."
Shuk answered:
"Alright, but in the meantime I'm going to go and have a look at the garden, if I may."
"Why, of course," uttered Shaqe. "Get up, girl! Take him and show him the garden."
The young woman stood up, blushing.
When they got downstairs, she opened the little gate for him and said in a faint voice: "Go on in."
Shuk entered and began tiptoeing over the soft, green grass.
It was like a dream. Nothing had changed, except that, now that he was grown up, the garden seemed smaller, the walls were lower, and the trees less tall than he had imagined.
The sun could not be seen any longer. It had vanished behind the wall. A pale afternoon light devoid of vibrancy spread through the garden, the light which precedes the last moments of dusk and brings with it a certain sadness and longing for something which is about to disappear forever. Everything was still: the large, rough foliage of the fig tree, the delicate leaves of the plums which rose in a circle in the middle of the garden, the dark ivy, the honeysuckle blooming on the high walls, even the tent-shaped boxwood under the windows of the house stood quiet. No movement, as if they had gathered in silence to wait for the shadows of the night to descend upon them.
The air, motionless within the garden, was replete with smells: the smell of ripe fruit, the scent of fresh grass, the fragrances of flowers, herbs, and plants hidden in various cool corners. All these scents, contained within the garden walls, joined to form a single fragrance as exquisite as an aromatic potion.
Twilight, with its pale shadows, was spreading and blotting out the colours, but had also set alight a myriad of stars in that part of the sky which stretched like a silver veil over the walls. In Shuk's dreamy eyes, the garden was slowly taking on another form, an image of dawn.
For a few moments, everything was miraculously transformed. The fresh light of springtime flooded into the garden and revived the plants, which began to grow. The silence which had covered the garden like a veil was suddenly supplanted by voices, shouts, and merriment. Among the sounds, he recognized a girl's soft voice, and his heart skipped. He was a child once again. He rolled in the grass, climbed the trees, stretched his hands out to reach the sweet figs, and hid behind the dense boxwood. At once, he stopped running and looked, in amazement, towards the little gate which was opening. Dusha, his tiny girlfriend, the playmate of his early years, entered the garden with a piece of red candy in her fingers. She walked towards him, sucking on the confection as she approached.
"We've got a beautiful garden behind the house, don't we?"
Shuk was awakened from his daydream by the young woman's voice. It upset him at first because her words had dispersed and destroyed his dream, but then, feeling uncomfortable because of his protracted silence, he felt obliged to reply:
"Yes, it's wonderful. I love it because it reminds me of my childhood. You know, I often used to come here to play. Memories of the past, however fond they are, always make me uneasy. That's what happened to me the moment I entered the garden."
He spoke and looked at her.
The young woman, whose body radiated health and youth, smiled as she listened to him. Her eyes expressed joy and serenity. The shy expression on her face was now gone.
Shuk thought to himself:
"How lucky you are not to know what depression is! It is an illness which has often gnawed at my soul. If I were to tell you everything I was thinking, you would probably find me strange, perhaps even ridiculous. How lucky you are!"
Speaking up, he then said:
"I haven't been in Shkodra for over ten years now. You know, when you have been away for a long time, you notice even the smallest details on the first days when you get back."
Her lips moved. Shuk waited for a moment, but she did not speak.
The light faded and vanished. Night had now fallen over the garden. He could not see her face well because it was now dark and she was standing at a distance from him. Yet he sensed the trembling of her body, as if she were on the verge of saying something and was holding herself back.
He thought that he might have been boring her with his talk so he walked towards the gate.
"Shall we go back upstairs?"
She gave no reply, but followed in his footsteps. Suddenly, in the middle of the garden, Shuk could no longer swallow the question which had risen to his lips several times.
"Do you know anything about a little girl called Dusha who used to live somewhere around here?"
The bride walked on behind him. As he received no reply, he continued, without turning:
"She was not in good health and had an emaciated, drawn-out face. I don't know why, but I have the impression she may have died... These plum trees were the witness of my happy childhood. I wish they, at least, could tell me what happened. I was exuberant a moment ago thinking of that girl I once loved, and now I see her in her grave."
At that moment, he spun around as if struck by lightning.
With a smile on her lips, the young woman replied:
"Don't you recognize me, Shuk?"

[Kopshti, from the volume Hija e maleve, Shkodra 1929. Translated from the Albanian by Robert Elsie.]

trokit ketu

[ Edited Mon May 24 2010, 08:57am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Fri Apr 23 2010, 08:30am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Ernest Koliqi

Ernest Koliqi ka lind ne Shkoder me 20 Maj te vitit 1901. Ka lind ne nji familje te njohftun patriotike Shkodrane.

Masi perfundon shkollen e mesme n'Bergamo dhe në Milano t'Italis ne 1921 kthehet n'Shqipni.

Dy vjet mrapa themelon bashk me pater Anton Harapin dhe Nush Topallin, rrevisten "Ora e Maleve".

Zotnia fort i nderuem Ernest Koliqi ne 1924 bahet pjestare i shoqnise patriotike "Bashkimi", e krijueme prej Avni Rustemit. Por per arsye t'lidhjeve politike detyrohet me emigrue per pese vjet n'Jugosllavi, per m'i shpetue goditje t'forcave Zogiste, mas revolucionit te deshtuem te Fan Nolit.

Kthehet n'Shqini ne periudhen 1929-36, dhe punon si mesues ne Vlone e n'Shkoder. Ne shume botime dhe vepra te asokohe, Koliqi afirmohet si nji talent i letersise Shqyptare.

Diplomohet n'Universitetin e Padovs me tezen "Epika popullore ne 1937.

Emnohet si minister i Arsimit gjate periudhs fashiste 1939-41.

Largohet per ne Itali, si i denuem prej qeverisjet te re sllavo-komuniste, i akuzuem si bashkepunetor i fashizmit ne 1944.

Emnohet si drejtues i Institutit t'Studimeve Shqyptare, i krijuem ne 1957 si pasuese e katedres t'Gjuhs Shqype ne Universitetin e Romes. Po ne kyt vit, nis me botue revisten letrare n'gjuhen Shqype "Shejzat".

Ka ndrrue jete n'shpine e tij n'Rrome me 15 Janare te vitit 1975, i nderuem prej tane komunitetit shqyptar n'emigrim, por i mohuem prej vendi t'vet.

Ndër veprat e tij janë: "Kushtrimi i Skanderbeut", poemë dramatike; dy pjesë me novela të titulluara "Hija e Maleve" dhe "Tregtar flamujsh", si dhe poezitë lirike "Gjurmat e Stinve".

Shkodra në mëngjese

Është cilësue si nji ndër prozatorët ma të mëdhaj. Ndërsa n'poezi,siç shprehet nji studiues, Koliqi u angazhue me synimin që thekson Elioti: "Kurrnji art nuk ashtë ma kombëtar se poezia".

Mjaftuen dy librat me tregime "Hija e maleve" (Zarë, 1929) dhe "Tregtarë flamujsh" (Tiranë 1935) qi Koliqi me zane kryet e vendit n'prozë, bashkë me Kutelin, sikundër për Poradecin mjaftuen "Vallja e yjve" dhe "Ylli i zemrës" të zane kryet e vendit n'poezi.

Mendimi kritik: Konicën e cillson si "fillues i proz moderne shqype", Koliqin e shënon "themelues t'prozës moderne shqype". Në krijime poetike, përveç vëllimit "Gjurmë stinësh" (1933), "Kangjelet e Rilindjes", apo "Symfonia e shqipeve", etj, kulmohet me "Pasqyrat e Narçizit", me shtatë poemthat n' prozë.

Sipas studiuesit A. Plasari, po ta gjykoshim nji gjys shekulli t'letërsisë shqype me rreptësinë e Kurtiusit (Curtius), kishte me na u shfaq parasysh i himtë e i ftoftë "zinxhiri i pashkatërrueshëm i një tradite mediokriteti," mbi të cilin cohen kryeveprat e jashtëzakonshme, "Pasqyrat" e Koliqit, "Tat Tanushi" i Kutelit, "Dranja" e Martin Camajt, që e kapërcejnë realitetin e nji historie letërsie.

Tituj të veprave

Kushtrimi i Skanderbeut, (1924)
Hija e maleve (1929)
Gjurmat e stinëve (1933)
Tregtar flamujsh (1935)
Pasqyrat e Narçizit (1936)
Symfonia e shqypeve (1936)
Kangjelet e Rilindjes (1959)
Shija e bukës mbrume (1960)
Albania (1965)
Epika popullore shqiptare (1937)

Pjesmarrje tjera

Themelues i Fletores Ora e Maleve - 1923
Drejtues i revistes Shejzat - Rome
Epika popullore shqiptare - teme e doktoratures prane Universitetit te Romes - 1973.
Shkodra ne mengjes
Shkodra ne zheg
Shkodra ne mbramje.

[ Edited Mon May 24 2010, 08:57am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Fri Apr 23 2010, 08:33am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Ernest Koliqi

Dante e ne Shqiptart

Tue u besue kujtimeve t’mija të largëta, kur isha mësues i letërsisë shqipe në gjimnazin shtetnor të Shkodrës (prej tetë klasësh: unë jepja letërsi shqipe, nga 1930 me 1933, në tre klasat e fundit), mund të pohoj se poezia e Dantes u interesonte shumë nxanësve të mij. Asokohe mësimi i letërsisë zhvillohej brenda hullive të gjinive letrare dhe tekstit, redaktue simbas rregullores shkollore të kohës. Së pari paraqiteshin veprat e autorëve shqiptarë, mandej bëhej i mundun prezantimi i kryeveprave ma të shqueme të letërsisë së huej. Në tre klasat e fundit të gjimnazit nxanësit ishin në gjendje me lexue mjaft mirë vepra në gjuhët përkatëse, veçanërisht në italisht e frëngjisht. Natyrisht, për një mundësi perceptimi ma të mirë pëlqeheshin edhe veprat e përkthyeme në shqip, kur ato egzistonin. Në mungesë të tyne, mësuesi, (që pothuejse në të gjitha rastet i kishte krye studimet jashtë shteti) ushtrohej në përkthimin e fragmenteve ma të randësishme tue përdorë maksimumin e mundësive të veta.
Mbi gjithçka, ajo që i linte mbresa nxanësve shqiptarë, ishte jeta e Dantes, jetë e mbushin me situata dramatike që i shkaktoheshin nga konfliktet e dhunshme e urrejtja e pamëshirshme qytetare. Disa fragmente nga kronikat e Dino Campagni-t e Giovanni Villani-t, shfaqen si përshkrim i gjallë i ngjarjeve bashkohore të vendit. Portreti i Corso Donatit, me pak përpunim u përshtatet saktësisht personazheve të njoftun prej të gjithëve. Ngjarjet fiorentine t’epokës së Dantes, shfaqeshin shumë të ngjashme me ato që patën tronditë Shqipninë mbas luftës së parë botnore, pasojat e së cilës rëndojnë ende sot. Mentaliteti i Dantes, në përgjithësi përkon me shpirtin shqiptar. Ndamjet në klane, shkapetjet e vrullshme t’ambicjeve, ndërhymjet e jashtme, intrigat mes familjeve të mëdha në garë për mbisundim e qeverisjen e qytetit, përndjekjet dhe dëbimet, pra tanë lamshi i pasioneve që përbajnë jetën e fiorentinasit të madh, qenë shumë të kapshme prej shqiptarëve. Çuditesha edhe se si me sa lehtësi e kuptonin koncpetin politik dantesk. Kalimi, në vazhdën e shekujve, nga perandoria romake në atë bizantine e së fundi nën juridiksionin perandorak otoman, ka lanë gjurmë të thella në kujtesen kolektive të popullit tonë. Edhe në perandorinë e paanë të sulltanëve, që shtrihej ndër tre kontintente, nuk mungonin nismat e fisnikëve të fuqishëm vendas për të prishë rendin e krahinave të tana. Askush nuk i kundërvihej autoritetit nominal të Padishahut, në personin e të cilit ishin përqendrue të gjitha pushtetet, civile, ushtarake e fetare: ai ishte Perandori e Kalifi, Mëkambësi i Profetit mbi tokë.
Nxanësit e mij i kuptonin shumë mirë përpjekjet e dëshpërueme të fiorentinëve për me ruejtë autonominë absolute të ligjeve t’veta shtetnore gjith ‘tue veprue në emën të Perandorit e tue mos ia dëshirue tepër praninë e vazhdueshme. Nga ana tjetër orientoheshin me vështirësi ndërmjet mosmarrëveshjes së Perandorisë dhe Papatit. Nuk njihen raste luftimi mes pushtetit perandorik e klerit, në tanë historinë otomane, madje as ndër pashallëqet e ndryshme ku këto dy pushtete qenë të ndamë në kuptimin administrativ. Shty nga kjo arsye e rrjedhimisht edhe nga diferenca e plotë mes edukatave religjoze, vëreja se mes kantikëve të Komedisë Hyjnore, Ferri e deridiku Purgatori, kuptoheshin dhe shijoheshin nga nxanësit; mjaft ma pak, për mos me thanë aspak, kuptohej Parajsa, nëse përjashtojmë kangët e Cacciaguida-s ku naltohet jeta tradicionale dhe mërgimi i lajmëruem i Poetit. Plasticiteti i artit dantesk i cili zblohet në figurat e t’mallkuemve të mëdhej (Çorba e Uberti-t, Uliksi-t, Kontit Ugolino, etj) zgjonte emocione të forta tek të rijtë. Pëlqehej edhe fragmenti i Purgatorit ku muzikanti Casella tue iu përgjigjë ftesës së Dantes, këndon dhe zani i tij përhapte një ambëlsi të pashprehshme në shpirtin e të pranishmëve. As që kam ndërmend këtu me ba ndonjë disertacion mbi efektet psikollogjike që poezia danteske shkakton tek shqiptarët; dëshiroj thjesht që, tue u bazue në përvojën prej mësuesi, të nënvizoj faktin se burrnia dhe karakteri i Poetit, qëndrimi i tij përçmues dhe krenar përballë kundërshtarëve politikë, individëve vulgarë për sa i përket ultësisë shpirtrore apo ndaj atyne që u shmangeshin detyrimeve të nderit, i prekte së tepërmi nxanësit e mij. Dhe i entuziazmonte lavdërimi i guximit, i virtyteve të forta tradicionale dhe pika mashkullore e vështrimit dantesk në vlerësimin e veseve e vërtyteve njerëzore.
Aty nga viti 1938, Patër Gjergj Fishtës i kceu damari me iu përveshë përkthimit në shqip të disa Sonetave t’Petrarkës. Por mbas do përpjekjesh të mundimshme më pohoi vështirësitë e paprituna që po i dilnin përpara gjithnjë. Tha: “Asht e çuditshme: për me ba një variant të një kange të Dantes në shqip, do t’kisha gjetë menjëherë fjalë e fraza të qëllueme; nuk kuptoj se ëse u dashka me u mundue kaq fort për me përkthye Petrarkën…”
Por mandej e kuptoi e dha një spjegim në mënyrën e tij: “Thelbi mashkullor i poezisë së Dantes, përputhet me karakterin e fuqishëm e konceptin heroiko-patriarkal që ka jeta e shqiptarëve, veçanërisht ajo e Maleve. Gjuha jonë mashkullore prihet ndaj lakonimzmit sintetik e huazohet në mënyrë të shkëlqyeme për t’i mbartë shprehjet krenare danteske. Krejt ndryshe, modulimet valëzore të vargjeve të Petrarkës, bà komplekse nga mundimi i tij i dashunisë, i përpunuem e delikat, që çel herë nër turbullime sensuale e herë ndër vrulle t’nalta shpirtnore. Këto modulacione, jo vetëm që gjejnë me vështirësi terma të shprehjeve përkatëse në trashëgiminë tonë leksikore, por shfaqen në kundërshti të hapun ndaj çdo shfaqje të natyrës sonë, mohue në tanësi ndaj dritëhijes së ndjenjave”.
Kështu u shpreh Orakulli ynë e, në të vërtetë përktheu vetëm ndonjë sonetë të Petrarkës (që i botova në revistën time “Shkëndija) e nuk iu nënshtrue ma mundimeve të përkthimit sepse, pavarësisht nga njohja e pakrahasueshme që ai zotnonte në të gjitha nivelet e gjuhës shqipe, përkthimi i dukej i vështirë.
Fatkeqësisht s’arrita me e bindë që t’na jepte versinon shqip të ndonjë kange të Komedisë. Mes nesh, vetëm ai i kishte të gjitha dhuntitë për me e pasunue trashigiminë tonë letrare me egzemplarë të përkthimit dantesk.
Sidoqoftë, egzistojnë edhe në shqip prova serioze e të zellshme, qoftë nga versionet e “Vita Nuova” e “Rime” qoftë nga “Divina Commedia” në Antologjinë Shqiptare të Jeronim De Radçs. Këtë sprovë ia detyrojmë italo-shqiptarit Luigi Lorecchio, vëllait të Anselmit, themeluesit e drejtuesit të periodikut “Nazione Albanese”.
Asht një përkthim besnik dhe i kujdesshëm në vargje të lira. Autori ka botue shpesh në “La Nazione Albanese”, lirika shumë të rrjedhshme e patetike, tue përdorë të folmen e Pallagorio-s (provinca e Cantanzaro-s) të pasunueme me hijeshi e kujdes fjalësh toske. Në të njëjtën periudhë, me 1900, gjejmë një version të kangës V të Ferrit, realizue nga Sokol Baazi (Sokol Baci), i cili padyshim asht Kola, i biri i t’famshmit Bajraktar të Maleve të Mbishkodrës Sokol Baci. Kolë Baci ishte diplomue në Romë dhe shumë nga poezitë e tij patriotike shkrue në fillim të këtij shekulli e botue në “Nazione Albanese”, lexohen ende me interes. Në provën e tij të përkthimit dantesk, Baci jep provat e një mjeshtrie në përdorimin e vargut endekasilabik (i panjohun për poezinë popullore të Shqipnisë dhe i përdorun vetëm nga italo-shqiptarët ndër vjerrsha, pra ndër serenatat tipike nokturne të dashunisë) e në lirshmërinë e spikatun në përdorimin e tercinës së lidhun, aq e vështirë në shqip për rimën e saj të trefishtë. Gjuha që përdor asht ajo gege e Shkodrës, gjallnue e fuqizue nga përdorimi i shprehjeve idiomatike. Epoka e dhanë në të cilën u ba kjo sprovë meriton vëmendje.
Me 1924, i ndjeri Patër Vinçens Prennushi, i vdekun tragjikisht mbas luftës së dytë botnore, me pendën e naltë që kapërcente shkathtësisht çdo pengesë ndër ushtrimet ma të zjarrta poetike, botoi në një prej vëllimeve të tij me lirika, një përkthim të admirueshëm të kangës së S.Françeskut (kanga X), ku ritmi e rima jo vetëm që e ndjekin besnikërisht origjinalin por dhe mbartin në shqip valëzimet e veçanta muzikale e tonet e ngjyrës.
Më 1932, nga Shtypshkronja e Botuesit Nikaj të Tiranës, doli vëllimi i parë “Poetët e mëdhenj t’Italis”, realizue nga poeti në fjalë që përmblidhte version in e disa fragmenteve danteske. Poeti kombtar Gjergj Fishta, në një parathanie mjeshtrore të librit lëvdonte (e të gjithë e dinë se sa i përmbajtun ishte ai në lëvdata) ato përkthime që i pëlqyen edhe një tjetër poeti tonë të madh, Dom Ndre Mjedjes (që lëvdonte edhe me ma vështirësi se Fishta) i cili foli shumë mirë në një reçension te revista “Leka”. I vlerësoi shumë edhe Prof.Carlo Tagliavini, në parathanien e botimit të dytë botue me 1936.
Në revistën e mirënjoftun “Leka”, Kristo Floqi i palodhshëm na dhuroi me 1937 përkthimin e episodit të Kontit Ugolino (Kanga XXXIII e Ferrit). Nxitun prej nevojës së papërballueshme të të shkruemit, Floqi, autor veprash të shumta që në një hapsinë të gjanë prodhuese përfshijnë studime Juridike, esse mbi administrimin shtetnor e një gamë të larmishme shkrimesh në të cilat figurojnë tana llojet letrare, që nga lirika dhe epika deri tek dramatika e artet rrëfimore, fatkeqësisht nuk i kushton shumë kujdes mënyrës së të shprehunit dhe pena e tij, me tepër kollajllëk, hidhet nga proza në poezi pa mujtë me i dhanë tharm stilit që shfaqet njëlloj i rrafshët si në përkthimet prej greqishtes antike si në letërsi moderne. Ky version me vargje endekasilabike që çalojnë, me fraza të përgjithshme, me strofa katërshe e rimë të alternueme shpesh arbitrare, përsa i takon interpretimit të tekstit origjinal, damton mbi gjithçka tonin: Floqi e shndërron ngjarjen tragjike në një lajm të kronikës së zezë dhe e shtjellon me ritmikëne një ballade popullore.
Dy episode t’përkthyeme në tosknisht (Kanga X e Ferrit) gjenden në teksin shkollor “Letërsi e Huaj” e Mahir Domit dhe Sterio Spasses, por meqë në lidhje me çështjen në fjalë na mungojnë orientuesit, nuk mund të dimë nëse përkthimi asht vepër e tyne apo e të tjerëve; gjithsesi ky përkthim nuk na duket kushediseçka.
Ma në fund, mbas shumë përpjekjesh të shkëputuna, pak a shumë të mbërrituna, ja tek shfaqet përkthyesi i shumë pritur i tanë Komedisë Hyjnore. Tashma janë publikue Ferri e Purgatori: Parajsa thuhet se asht në botim e sipër. Së shpejti pra, krahas versioneve nga greqishtja e latinishtja te Naim Frashërit, Gjergj Fishtës, Ethem Haxhiademit, Frano Alkajt dhe ato angleze e gjermane nga Fan S. Noli, Vinçens Prnnushi e Lazër Shantoja, poemën e Dantes do ta kemi të përkthyeme në shqip nga Pashko Gjeqi. Ai asht laurue për Letërsi e Filozofi në Universitetin e Romës më 1941 dhe ka botue vjersha dhe esse kritike shumë të çmueme ndër gazeta e peridokë letrarë. Që prej ma se pesëmbëdhjetë vitesh, i asht përkushtue me tana energjitë përkthimit në shqip të kryeveprave danteske.
Ndër shkrimet e tij Gjeqi jep një provë të admirueshme përsa i takon njohjes së leksikut e të frazeologjisë shqiptare. Ai e ka studiu thellë shqipen, kështuqë zotnon përgatitjen e nevojshme për t’u përballë kësaj ndërmarrjeje të naltë mbi përkthimin e Dantes në një gjuhë që ka veç një shekull që asht çue në mundësinë e provave letrare. Me një formim të rreptë klasik, tue e përsosë shijen edhe mbi autorët e mëdhenj të letërsive t’mëdha perëndimore, Gjeqi ka fitue aftësinë e zgjehdjes së tingujve e lokucioneve pa të cilat çdo lloj përkthimi nga një gjuhë në tjetrën rrezikon me u katandisë në parodi. Besnikëria e një përkthimi nuk qëndron në ruejtjen e saktësisë së kuptimit të fjalëve, jo në mbartjen prej një gjuhe në tjetrën t’një koncepti mbushun me një ndjenjë të veçantë e vezullues në tisin e një imazhi origjinal, por në zgjedhjen e qëllueme të një shprehjeje mundësisht të ngjyrosun me idioma që japin, përveç domethanies, tonin, do të thoja tingullin dhe koloritin e origjinalit.
Gjeqi, lexues i përhershëm i poemës danteske prej së cilës njeh sigurisht shumë pjesë përmendësh, lëshohet mbas ritmit të endekasilabit e lojnave t’panumurta të rimës së tretë, do të thoja me një epsh të vërtetë. Shfaqet e përkyreme teknika e tij prej vargëzuesi në mbruejtjen e endekasilabit teksa përpiqet, dhe në t’shumtën e rasteve ia del mbane, me mbetë i pranishëm në harmoninë intime të tekstit. Edhe n’ato pasazhe ku nuk arrin me e kapë veçantitë e koloritit e skalitjen e artit të gjanë dantesk me mijra e mijra forma e sfumatura, përkthyesi ynë ruen gjithmonë një nivel të naltë mjeshtërie stilistike.
Vështirësia e pakapërcyeshme e përkthimit të Dantes në çfarëdolloj gjuhe qëndron në variacionet e vijueshme dhe të pafundme të endjes ekspresive që gjith ‘tue ndryshue tonin, ndjekin ngjarjet e njëmbasnjëshme t’udhtimit të tij tejtoksor dhe në ndërthyrjen e shpejtë të ndjesive e mbresave nga kanga në kangë. Kalohet nga stili i naltë biblik në stilin e vrullshëm popullor, nga fjalimet oborrtare në bisedat familjare e n’ato bufoneske e banale.
E pasazhe të tilla tonesh që Dante kapërcen me një natyrshmëni të mrekullueshme, bajnë që t’i dridhen damarët e pulseve edhe përkthyesit ma të sprovuem. Mund të pohojmë se Gjeqi, i cili ia ka dalë mbanë me aftësi dinjitoze edhe në pikat ku kërkesave tiranike të rimave u shtohej vështirësia e ruejtjes së timbrit të veçantë e riprodhimi i atmosferës së veçantë të origjinalit.
Episodet e Ferrit, të Françeskes nga Rimini, Farinates së Uberteve e Uliksit, janë realizue vërtetë gjallnisht në përkthimin e Gjeqit.
Në përgjithësi kantiku i parë, Scultorea, e ka ma t’lehtë me i gjetë në leksikun shqiptar mjetet ekspresive për një përkthim të suksesshëm, falë karakterit plastik e konkret të materies poetike që trajtohet. Purgatori, piktoresk, kërkon pasuni të një lloji fjalësh e frazash me të cilat shqipja nuk asht edhe aq e begatë. Masën ma të naltë të mjeshtrisë së tij, përkthyesi ynë do të na e japë, nëse do t’arrijë me i kapërcye vështirësitë që paraqet përkthimi i Parajsës muzikale.

Kjo ese ban pjesë në nji cikëll leksionesh qi Ernest Koliqi ka mbajtun n'universitetet italiane.

Marre prej:
trokit ketu

[ Edited Mon May 24 2010, 08:58am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Fri Apr 23 2010, 08:36am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Ernest Koliqi

Lutja e Dëshprueme

Ju qi keqas t’vorrosun keq flêni nder murrâna
mbi shpate t’pjerrta a n’pyje, n’breg deti ase n’breg lumi,
deshmor‘, q’êmën t’lavdishem keni thadrue n’gojdhâna,
nën dhé me gjak t’uej t’rîmun idhnín nuk u a shuen gjumi.

Ju qi n’vorre t’vetmueme keq flêni e nuk pushoni
e as deka varrz e shtatit nuk thau as nuk u a mbylli,
qi éshtnat vrik ju dridhen kur del nji zâ nga pylli,
a kur nji zhapllim‘ hapash përbrî murân’s ndëgjoni,

ju qi n’mesime fisnike t’lahutës jeni rritun,
ju qi burrnín jetike e patët si mësuese,
ju qi lirín kreshnike zgjedh‘ e kishi per nuse,
ju qi n’mprojen e nderit botën keni çuditun,

sot n’murrâna t’harrueme kërkoni kot pushim:
ju qi epopé t’panjoftun shkruet me gjakun e kuq,
plot vrumulisje n’eshtna rrini tue bluem idhnimin,
fatosa orzez, për flîjen e jetës q’u shkoi huq.

U rrzuet tue rrokun armën dhe rrzue me jue fisi;
ato q’atdheut i kjené ndër mote gardh çeliku,
porzmat vigâne t’ueja, jo, nuk i mposhti anmiku
por mâma e fatit, mâma qi befas mbi né krisi.

N’heshtim t’natës shqiptare s’ndëgjihet kund zâ njerit,
prân‘ votres s’fikun nânat n’vaj nuk e njomin bukën,
por me sy t’papërlotun plot shkndija mnije, strukën
tue prit‘ furín ahmarrse qi t’thej‘ t’prîmunt e mnerit.

Jo váj por gjâm e ahté prej pyjesh sjell jehona,
zhumhura e rrebtë e lumit kushtrim zâ-mbytun ngjanë,
shpirtnat errson e ballet vrugon, ndiell mort zezona
q’atdheut palcet gjallnuese mâ t’mshefta po i a thanë.

O Perëndí, na tokën pranuem qi Ti na fale,
n’tê tash tridhet‘ qindavjeta na u end e ndershme jet,
jetuem m’kto troje t’vobta, n’kto brigje t’thata e t’shkreta,
ngujve larg botës tjetër tue ruejtun dhên mbi male.

Me mzi strehueme trupin nga shiu e brshni e marrdha,
n’kasolle e stane t’brishta qi shpërthejshin duhínat,
pa dijt‘ qejfet e holla, pa dijt‘ ç’janë miradinat,
pa njoft‘ doket e lmueta të kombeve fatbardha.

E, pra, t’ushqyem n’kto gryka me bukë kollomoqe
Qi e zbutshin n’új të kronit, s’lypshim kurrgjâ mâ shum,
sepse bylmet na kishin nji lirí t’thjsht‘, t’pashoqe,
qi me hiret e veta na e bânte gjakun t’lum.

Nânat me qumsht‘ të pastër andjen n’shpírt t’on‘ dikojshin
Me fluturue si shqipe në qiell t’nderit shqiptar,
n’flak t’dokeve m’u kndellun e n’zjarrm t’buzmit bujar,
qi kobin e zvetnimit nga votra na e largojshin.

O Perendí, ndër shekuj ûja buzën na e zverdhi,
shpesh u errem pa hângër bukën m’e ruejt‘ për fmín
e mitun q’ish n’e rritun, por n’qe ‘i mik né shpín
na msyni, ia vûm para at buk mikut kur erdhi.

Pse kshtu na e randon jetën me dhunë e me krajata?
Lírin e dy gisht nderi n’shtek t’ballit: s’kishim tjetër:
kto dy të mira zbritshin vobeksín t’on‘ të vjetër.
Po pse, o i Lumi i Qiellvet, na i rrmbeve kto dhurata?

Marre prej
trokit ketu

[ Edited Mon May 24 2010, 08:58am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Fri Apr 23 2010, 08:43am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Ernest Koliqi


Tingëllim, bukurija kurr s't'humbasë
qyshse Danti t'amshoi me t'madhen lyrë:
prej dashunije fshân gjithnji kur hasë
Beatriçen kah përshndet' me aq t'âmbël mnyrë;

n'ty ende qán Petrarka e vaji n'gjasë
t'nji kroji rrjedh ku qartas si n'pasqyrë
prap bota vron me mrekulli t'pamasë
Lauren qimjare t'hijshme kejèt n'ftyrë.

Kisha me dashtë edh'un me i a përmendë
s'dashunes s'ime emnin larg ndër mote
porsi poett qi rrojn' sa bota e dielli,

por vargjet qi kunor' shkoj tue ia endë
veç nji prendver' mâ s'ngjasin n'ftyr' t'ksaj bote
aq koh' sa lulet qi çel' drandofilli.

Marre prej
trokit ketu

[ Edited Mon May 24 2010, 08:58am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Fri Apr 23 2010, 08:50am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Ernest Koliqi

Tregtare Flamujsh

Posi.... u ba Shqipnija. Dalin te marret e vikasin rrnofte Shqiperia! Ti i mencem pergjigje tue bertit ne kupe te qielles : rrnofte, po, e shpejt me porosite flamuj. Na shkyeju rrnofte, e ti shit, ban pare tue tregue mbi ndiesit tona. Loje e bukur, por s'te ka dale....
Gasper Tragaci, leshoi shtizen e u avit kercenueshem kah djali.
Flamuri ra per toke. Hilushi s'luejti vendit. Shikonte syte e ftohte qi leshojshin shkendija idhnimi. Tregetari u ndal para tij.
- Mos me kene hatri i miksis se mocme qi kam me shpine t'ante, dij une...
I riu ia priti
- Per hater t'asaj miksije tash qes bejte me t'u shit flamujt..
Me za qi i dridhej prej pezmit tjetri ia kthei:
-po, zati ti sdin vec me qit bejta. Jeto me prralla, bieru mbas andrrave. Me vjen keq per gjind tuj se tash i qet ne rruge te madhe, me shka shof une. Hajt, hajt, qit bejta e duaje Shqipnin: bejtat e Shqipnija
kane me te qite ne drite....
U afrue edhe ma teper e peshperiti si ne nje fishkullime:
- U shitne a s'u shitne flamujt, qendroi a s'qendroi Shqipnija, une kam mjaft shyqyr, me jetue, a more vesh e tash jashte....
-Kadale... ia priti djaloshi me t'eger e syt i vetuen- dal vete e s'asht nevoja me me qit jashte ti.
Por edhe nje fjale due me t'a thane e te lutem vire ne vesh si at kshill qe me dhae par ne dugaje.
Ti thue se jeton, por rrehesh. Ti je shlye prej numrit te gjalleve qyshse je ndry ne ket dugaje mbushe me mall. Ky asht vorri yt. E sa per Shqipni, po te siguroj un se ka me qindrue. Prandej mos ban merak se edhe flamujt kan me t'u shit krejt, por rueje shpirtin tand mos tia shitish dreqit.
E Hilush Viza doli, lehtesue ne zemer nga ai shfrim, me thith ajer te kulluet n'udhe sepse era e asaj dugaje i mirrte frymen.

Marre prej
trokit ketu

[ Edited Mon May 24 2010, 08:58am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Fri Apr 23 2010, 08:53am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Ernest Koliqi

Rrajët lëvizin

Shuku, mësim-dhanës (28 vjetsh)
Ndreka, ish-tregtar (66 vjetsh)
Iza (24 vjetshe)
Roza, e shoqja e Shukut (25 vjetshe)
Ganxhja, e shoqja e Ndrekës (26 vjetshe)
Lina, e motra e Rozës, nzanëse (17 vjetshe)

Në Shkodër, me 197....

(Nji odë buke, e gjanë, në nji shtëpi të vjetër zotnijsh. Mure prej shum kohe së palyeme. Nji tryezë e thjeshtë katranëshe në mjedis rrethue me ndejse të zhgatrrueme të ndryshme njana prej tjetrës. Në fund të dhomës dy dritore të mëdhaja qi biejnë kah rruga. Në perden e mbajtë, në skaj kah fundi, një derë qi qet n’odë të zjarrmit, madej një kanapeh mbulue me pelhurë të zgjedhur, tshti e repun dh’e zverdhkatë në ngjyrë. N’anën e djathtë nji derë qi qet në shenashin. Edhe pse s’mungon dlirsija, ambjeti ep nji përshtypje së lanumi mbas dore. Shifet menjiherë se dikur ajo banesë shkelqente me orendi të begatëshme e dallohej për mbajtje të kujdesshëme. Asht mëngjesi i një dite së dielle vjeshte).

LINA (tue hy nga dera e shenashinit, veshë me petka shetije, përshëndetë Rozën qi del me dy broka plot me uj nga dera e odës së zjarrmit) Nadja e mirë!

ROZA Sa heret kenke çue! Mirë se vjen!

LINA Mesha në Shkollë të Murgeshavet thohet në shtatë. Mbaroi e këtheva këtu. Erdha me pa si keni ndjehë e me të marrë me da;ë në Fushë të Qelës.

ROZA Ka kohë. Nuk do të jet sahati ma tepër se tetë e gjysë. Shetija fillon mbas Meshës s’orës njimbëdhetë të Fretnevet. Po i çoj ujin m’u la Shukut e po vij. Si asht nana?

LINA Mirë. I kanë pushue dhimbat n’ijë. Shuku si po asht?

ROZA Me shëndet mirë, por, si gjithmonë, i habitun mbas trilleve të veta. Lexon, merr shënime e çohet e shetitë nëpër odë. duhet me ia përsritë disa heresh fjalën para se t’a marrin vesht: kaq përqëndrohet në mendime...

LINA Pregatitë ndoj vepër të re, sigurisht.

ROZA Shka me kenë! Humbë kohën kot. Kur s’mujt me nxjerrë gja në dritë sa ishin.... ata, sot duhet t’a kuptojë se puna e shkrimeve të tija ka marrë fund. Mue më ban me plasë. Në vend me ia vu menden si e si me e përmirsue kët gjendjen t’onë dhe m’u vu për fije si shokët, qi pra s’e lanë kurrkund zotsin e tij, bieret mbas andrrave. Jam në hall të madh. Linë!

LINA Shuki asht i zoti. Heret a vonë ka me i a dalë m’u rradhitë ndër shkrimtarë në shej e me kenë i çmuem si meriton.

ROZA Prit gomar sa të dalë tërfoja! S’kam besim në zotsin e tij. Ka mbetë mbrapa shokve. Mandej... (me za t’ulët) kujton ti se e lanë... këta të sotshmit me çue krye si shkrimtar? Rrehet kot. Por.... më len t’i a çoj ujin m’u la. Mos u mërzit. Qe, erdha! (Del kah shenashini).

GANXHIJA (hyn nga e djathta) Nadja e mirë Linë. S’ashtë nevoja me të pyetë si je pse po shof se ke ndjehe si molla në gem. Kaq herët, sot?

LINA Jam kenë në Mesh te Murgeshat.

GANXHIJA Ty të ndihmoftë. Edhe unë aty kjeçë në meshë, por ishem në fund të kishës e s’të kam pa. Ke pasë fat, moj bi, m’u rritë në hir të Zo’it e me marrë mësime të mbara ndër Murgesha. Mjrisht ka gjind qi, qyshë se kanë le, nuk e kanë pa kishën me sy dhe nuk njofin ngushullimin e madh t’uratës....

LINA Si ime-motër, për shembull, as? Mos i ven faj, Ganxhe. Ka thithë mendimet e... atyne. Nuk asht zemër – keqe, por koha e përparëshme ka lanë gjurmë të forta në të.

GANXHIJA Ajo qi nuk më pëlqen, lum Lina, asht se jote-motër nuk i mban për vete mendimet qi ka, por mundohet me i a rrasë në tru edhe tjervet. Qe, tuk asht zotni Shuku: ai nuk i a thotë të bindun se asht e mirë e e drejtë. E, pra, kisha me thanë se atij i përket ma tepër me u dalë zot mendimeve t’atyre....

LINA Unë nuk jam fort e rrahun në këto çashtje. Por... me shka kuptoj unë, Ganxhe locja, Shuku ka mendime krejt të veta qi janë bukur larg prej parimeve t’atyne pa kenë, merret vesh, kurrkund afër me t’onat; me këto të sotmet, due me thënë...

NDREKA (tue hy nga e djathta_ Mirë se të gje, zojshë.

LINA Mos më thirrni zojushë, zotni Ndrekë. Unë...

NDREKA Don ndoshta me të thirrë shoqe? Fjalët shok e shoqe i urrej edhe i kam qitë, sa për vete, jashtë përdorimit.

LINA Më thirrni Linë.

GANXHIJA (të shojt) Edhe ti ke nisë m’u ba i mërzitshëm. Lene rahat vajzën qi kurr s’t’a ka këthye fjalën.

NDREKA Ke arsye. Lina s’asht si...

GANXHIJA Leni fjalët boshe, po të tham. Po shkoj me ju pjekë nji kafe. E kam xhezën në zjarrm. (Del kah oda e zjarmit).

NDREKA (tue u ulë ndejun në kanapeh) O Zot i lum, kjosh levdue qi premtove me më falë nji pleqni të rahatshëme! E din, Linë, sa vuejshem kur ishin ata. Sidomos të diellavet. Nuk u dallote e diellja prej ditve tjera. Qe, ndëgjo. Po biejnë kumbonët e Kiëshës së Madhe. Aman, mos prito, çolma dritoren. Due me ndëgjue kumbonët. (Lina hapë xhamat e dritares). A ka lezet ma të madh? Me gëzue lirisht të diellen; me shkue në Meshë të madhe, ashtu si përpara. Ti je e re dhe s’merrshe gja vesh kur ishin ata. Por ne na e kanë terratisë jetën. Kishim lakmi ata qi dishin. A merr vesht? I njehshim të lum ata qi përsiellshim ndër Rmaj... me i shti në dhe!

LINA Unë s’mabaj mend mirë’ po, vërte, të ramit e kumbonvet ishte asokohe i ndaluem?

NDREKA Rrebtësisht.

GANXHIJA (tue hy me do filxhana në nji tabake) Urdhëroni, pra.

NDREKA Të lumët dora, grue. Prej erës kuptohet se na ke pjekë nji kafe tarrnake.

LINA (Ganxhes) Njimend pak e kush din me pjekë kafe si ti.

NDREKA Duket gja e kollajtë, përkundrazi don shum marifet. Ah. s’ka ma gja të kandëshme se me pi kafe tue ndëgjue kumbonët qi bijnë e tue mendua se "ata" nuk na rrijnë ma përsipër me na marrë frymën. Lirija, lirija, s’ka të paguem në kët botë.

ROZA (tue hy ka ndëgjue fjalët e Ndrekës) Liri kallpe... Vetam mendelehti nuk kujtohet se priftnija i a futë shpirtin njerzis në nji burg gënjeshtrash lara lara. Nuk asht liri ajo qi pa u kujtue të ban me ndjekë vijën e caktueme prej priftënvet dhe prej qeverritarve të cilët tjetër mendim s’kanë veç me shfrytëzue vogjëlin e shkretë.

LINA Pash fen, pse nuk shikon punën t’ande!

NDREKA Lene të turfullojë.... Fjalët e saja nuk m’a prishin lezetin e kësaj së dielle plot kumbonë. Kumbomnët s’i bajnë dam kujt. Kjo pëlqente krizmën e batareve qi vinte prej Zallit të Kirirt kur u pushkatojshin njuerëzit ma të ndershëm të vendit tonë. Tashti angthi u zhdavarit... Ah. kjo muzikë e kumbonve t’a zgjanon shpirtin.

ROZA E besoj: tash qi këthyem prap në Mesjetë...

NDREKA Këthyem në jetë te mbarë e të lume!

GANXHIJA Po ti, more, pse e gërget? Lene në punë të saj. Ajo asht rritë me ato mendime.

LINa (qi ka qitë kryet kah rruga prej dritores së hapun) Gra, eni e shifni. Në krye të rrugacës asht ndalë nji zojë e huej... Se ç’petk qi ka!.... s’ka si bahet ma i bukur... e i rri mbrekulli në shtat.... Qe, ka ndalë diken e dishka po e pyetë tue ba shej me dorë kah kjo rrugacë....

(Roza e Ganxhja shpejtojnë me dalë në dritore).

GANXHIJA Kush do të jet, vall? Po hyn në rrugacë t’onë. Po afrohet këtej...

ROZA E veshun vërte në mënyrë të përsosun.... Sa t’encun të zhdërvjellët... Shifet se nuk e topitë halli i jetës si ne të shkretave.

LINA Zojë e randë duket me kenë....

ROZA Po ndalet para derës s’oborrit t’onë...

GANXHIJA Jeee... Po kjo shka lypë te na?

(bjen trakllojca e derës s’oborrit: i ndëgjohet krizma nepërmjet derës së shenashinit)

ROZA Tham se e kanë drejtue gabim...

GANXHIJA (tue dalë me shkue e me çelë derën e oborrit) Në kjoftë e huej si do të merrem vesht unë me te?

NDREKA (pa u tundë prej kanapehit, tue mbështjellë një cingare në kuti të duhanit) Më thirr mue. Unë italishten e dij....

ROZA (si në tallje) E po foli rusisht, jam këtu unë!

NDREKA S’ka me kenë nevoja as për ty as për mue. Ka gabue derë, po kjo se kërkon ndokend. Këtu te na s’ka kush punë me të huej... Shko, Linë, të paça, e shif kush asht ajo grue e si po i shkon puna Ganxhes me te.... (Lina del kah e djthta).

NDREKA Shum të huej kanë fillue me ardhë. I ka dalë nami vendit t’onë e, tash si udhëtohet pa pengime, shum kend ngucë kureshti m’e shetitë fun e maje.

ROZA Në kët shtëpi gjysë të rrenueme s’ka kush shka me pa...

NDREKA Eeeh.... Dukur kjo shtëpi ka kenë nji ndër ma të mirat e Shkodrës...

ROZA E sot asht çerdhe mijsh. Të mjerët na qi jemi të dënuem me jetue këtu mbrendë.

NDREKA (tue mos u vu vesh fjalëve të saja, vazhdon si të flike me vete) Shtëpija e Sinadinvet, zotnij zemërbardhë.

ROZA Pasanikë qi jetuen të kërtylun me miradina në shpinë të popullit t’unshëm. Mandej nji prej tyne a më bahet a ishte i dam me gisht si njeri me idena antipopullore?

NDREKA Thue për Pjerin Sinadinin, shkrimtar?

ROZA (tue hy turravrap pa frymë) E dini se kush asht? E zoja e shtëpis!

NDREKA (tue broftë në kambë) Kush? Kush, thae?

LINA E zoja e kësaj shtëpije, pra! Ka ardhë prej Italije. Po shetitë oborrin me Ganxhen.

NDREKA A ka se si? E ka marrë mirë vesh Ganxhja?

LINA Po, po ajo flet shqip si na. Asht bijë Sinadinësh; a u thoshin kështu rponarëvet të kësaj shtëpje?

NDREKA Ashtu. Po pse ka ardhë?

LINA S’dij. Unë porsa u paraqita me te e ngava këtu me ju kallzue.

ROZA (me za idhnak Ndrekës) shif: unë të kam pague qiran për nji vjet e, t’a dijsh mirë:para Shën gjergjit nuk los prej klëndej edhe me ardhë të gjithë Sinadinët e dekun e të gjallë...

LINA Para se me thanë ashtu, preit me marrë vesh si po merr zhvillim puna.

NDREKa (Linës) A të tha Ganxhja me më ba za mue?

LINA Jo; por, ,ësi i a pash gjasën, ajo tash po njitet këtu nalt.

NDREKA Si t’u duk?

LINA S’ka si bahet ma e njerzishme. Si cërcerrim bylbyli e ka zanin. Nji buzqeshje e ambël i a ndritë fytyrën kur flet.

NDREKA Kjo nuk u donte!

ROZA Shka nuk u donte?

NDREKA Ardhja e kësaj – deh?

LINA Po kush asht kjo, zotni Ndrekë? Bash e zoja e shtëpis?

NDREKA Kjo – a? Mbas hamendjes asht e bija e Pjerin Sinadinit.

ROZA T’atij shkrimtarit me mendime prapanike?!

NDREKA (tue mos i vu vesh Rozës flet me Linën) Pjerin Sinadini – unë e kam njoftë – ka kenë njeri me idena të vjefshme, nisjatuer i palodhëshëm veprimesh të mbara, shkruente ndër fletore, qitte libra, ka pasë nji rreth të gjanë miqësh qi e dojshin me shpirt, por edhe shum anmiq qi e mënjijshin....

ROZA Njerzit e kë[shhttt] janë të mënim....

NDREKA Ai s’i ka ba keq kuj. Disave, prej atyne qi e mënishin, u kish ba nderna e çfarë ndernash....

LINA Po kjo zoja kush asht?

NDREKA Sigurisht e bija, qi ka trashigue pasunin e tij.

LINA Po vjen! Qe, i ndëgjohet zani. Janë në shenashin me Ganxhen.

ROZA Unë s’due t’a shof.

LINA Ti rri, he mos pritsh. Të shofim shka thotë e shka ka ardhë ma ba....

IZA (tue hy e përsjellun prej Ganxhes, me njerzi të spikatun) Mirë se u gjej!

NDREKA Mirë se të bjen Zoti! Unë jam Ndrekë Beitoja, kujdestar i kësaj shtëpije....

IZA Më falni qi po u trazoj, zotni Beltoja. Deshta me pa, mbasi më qiti rasa me ardhë në Shkodër, shtëpin e prindve të mij.

NDREKA Jeni e bija e zotni Pjerinit, atëherë?


NDREKA E kam njoftë babën e juej.

IZA (me sy qi i ndrisin papritmas prej gëzimit) Vërtetë?

NDREKA Po kush nuk e njifte? Asht përpjekë shum për kët qytetin t’onë.

IZA Shkodrën e ka dashtë me shpirt. Ka dekë me zemër të plasun prej mallit të saj. Më flitte gjithmonë për Shkodër, për Shqipni, për kët shtëpi.... (Shikon rreth e rrotull me nji hije mallëngjimi në fytyrë) Kjo asht oda e bukës.... Aty në skaj dikur ishte nji poltronë ku rrinte gjyshi.... Këndej duhet të jet oda e zjarrmit. A kam lejën t’a shof?

NDREKA Kjo asht shtëpija e juej, zojë... Urdhnoni: po ju përsjellim (bashkë me Ganxhen shoqnon Izën dalë kah e mbajta).

LINA Sa grue e hijshme dh’e njerzishme.

ROZA Kështu e kanë të pamit këto reshpereshat, por përmbrenda janë pleh.

SHUKU (tue hy prej së djathtës) Kush asht ajo zojusha qi erdh me ganxhen nodë t’onë e shikoi me përmallim të dukëshëm trapazanin e musandrën? Kishte në shikim nji shprehje të çuditëshme! si me kenë tue pa andërr....

ROZA Ti, ti, je gjithmonë i humbun ndër andrra, more tatalosh. E kjo bukurushë ka ardhë me të zgjue e me të ba me ikë rrezgabjezga prej kësaj shtëpije pse don me banues vetë këtu.

SHUKU (pa u vu vesh fjalve të së shoqes, me kureshtë të gjallë) Si? Si? Asht zoja e kësaj shtëpije?

Marre prej
trokit ketu

[ Edited Mon May 24 2010, 08:59am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Fri Apr 23 2010, 08:57am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Ernest Koliqi

Kroni i katundit

Shtegu qi çon te kroni asht shetija e katundarvet. Buzë mbramje me buljere në krah, dalin gra e vajza për me mbushun uj në krue. Ndeshen udhës shoqe me shoqe e shëndrrojnë dy fjalë.
Dita asht e mundshme ndër katunde e ato biseda mbramjeje disi janë nji pushim e nji argtim. E ndërsa dielli prendon e hana del, kroni i mbushë buljerat nji nga nji tue kendue. Secilës vajzë e secilës grue i kendon nga nji kange te veçante, përse kroni te tana i njef. Vajzat i njef të vogla e i pau dalkadalë tue u rritë; gratë i njef nuse e i pau dalkadalë tue u plakë. Pasqyra e qetë e ujit mban kujtimin e të gjitha fytyrave. Kroni ne heshti te lehtë, i kendon gjithkuj kangen e mallëngjyeshme të kohës së kalueme. Por pak kush din ta marrë vesht... E shumta kalojnë habitshëm. Shuejnë etjen, mbushin buljerat e nuk e ndigjojnë. Kjo, ndoshta, asht ma mirë për to, sepse kanga e kronit shëndrrohet në vaj, tue jehue në thellsit e shpirtit. Atëherë ma mirë mos me ndigjue.

Marre prej
trokit ketu

[ Edited Mon May 24 2010, 08:59am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Fri Apr 23 2010, 08:59am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Ernest Koliqi

Gjuhës shqipe

Lshon ame ilire n`goje agimesh s`vjetra
Ndo `i fjale e jote than` vetimeveti,
O gjuhe e folun n`bote ende ferishte
S`ciles Mayeri ne te censhmet letra
Rraj`t e mshefuna n`mot nuk mund ia gjeti
As n`t`folun t`Cezarve as n`helenishte,
Perse Athina s`kishte
Emen as Roma, kur e rrept ushtove
Nder vepra katallajsh qi nper jehona
Vigma t`fuqishme qitshin hove-hove,
Tue ndertue ledhe permbi troje t`ona.

Kuturesat e hyjit nper gjeth lisi
N`Dodonen shejte prifti, qi n`pergjime
Naten e diten rrinte atje perdore,
Porse ndo `i fllad pullnaje kundalisi,
Ndoshta me fjal`t e tueja i dha heshtime
T`perfrigueshme qi mbluen t`parat therore:
Ndoshta ndo` i buz` hyjnore
N`at mot qi zota shpesh perbujte toka
Shqiptoi kto fjal` qi ne mbi goj` na shkrefen;
Me ty hyjneshat ndoshta nper kto boka
Ndonjij biri njeriu dashnin ia shprefen.

Mbi anija t`shpejta velat nde kah preja,
Qi urdhni i Teutes niste nen hyj ari
Me msy t`Helenit barkat tregetuese
Ngarkue me ar e kem e skllave t`reja,
Ty t`kelthitte n`timue anijetari
Tue i ra me kic ilir pupes bishtnuese;
E permbi val` shkembuese
Ti jehojshe nder hymnet e ngadhnjimit
Kur, me plackat e rrmbyeme mbrend` stivue,
U afrojshin n`breg anijat prej agimit,
Mbretneshes s`detit pret me i a dhurue.

Mysteri i vjeter qi mberthen fjal`t t`ueja,
Zanin na e dridh` me nji kreni t`pashoqe,
O ghuhe e folun per trimij pranvera,
E tok na mbajte nder pushtime t`hueja
Sepse prej gojve arbnore nuk u hoqe
As kur u ndam n`besime e doke tjera;
E shekujve potera
Qi me vrull u perplas mbi tok` shqiptare
Ndonjij ndrrimi edhe n`ty i cili shtegun,
Por prap kumbimet n`buze i ke krenare
Si n`mot qi Ilirt Shqipnis i a ruejshin bregun.

Thue buza e kangatarve te paemen
Qi gzim e idhnim me ty knduen maje mali
Dhe kanga u humbi n`erresin e motit,
Ket permallim qi mungullon mbi t`emen
E vjen nga heshtja e shekujve m`a fali,
Mue trashigues i tune n`dhe t`Kastriotit?
N` kthjelltin e dites s`sotit
Kang` ndoshta t`kndueme qi vorroi kalesa
Kendoi, o gjuh` lulzue n`shkreti, dh`asht goja
E eme ahmarrse e gojve qi harresa
N`terr mbylli, kur ti s`kishe as sheje as shkroja.

Motrat e tueja qi kumbuene n`shekull
Bukurin tue sjell` n`prak t`ksaj jete
E tjetra ligj`t e Arsyes qi mbarshtrojn` fise,
Heshten e rrojn` vec n`karta:ti, per mrekulli,
Me nji mosh` trimij vjetsh e blerun mbete
Edhe kumbon e gjall` po n`ato vise
Ku me lshue tingujt nise
N`foshnjin e botes. Pse t`ka ruejtun fati
T`njom edhe virgjin? Egersija jote
Mos mban n`at gji, q`i hueji nuk pecati,
Stinen e fundme t`poezis s`ksaj bote?

O shqipe plot me munguj, o gjuh` burrash
Qi me `i fjal` t`vetme lidheshin per laku
Dhe soje as vdekja s`mujte kurr me i trande,
Shprehje t,kulluet na ep si akull gurrash
Per kang`t e burrnis s`lasht q`ushqejm` te gjaku
E t`lavdis s`re qi me t`fitue na kande;
Thjeshtin e ambel t`ande
Me ndjell` dashnin e vashavet qi t`flasin
Falja poetve t`u, por n`qe se kamben
Buzes amtare kush ia ven, ti casin
Mos prit: banu rrufe me lshue n`te namen.

O Kange, Arbnor`t e plogte i kapi gjumi;
Ti kris si za burije
Mbi ata qi flejn` pa andrra fisnikije:
E n`qe se belkacuk`t e gjuh`s ilire,
Tue t`ndie fishkllojn` prej smire,
Me rrahje flatrash ik n`nalsi t`kalthera.

Marre prej
trokit ketu

[ Edited Mon May 24 2010, 08:59am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Fri Apr 23 2010, 12:16pm
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Ernest Koliqi

Shkodra në mengjes

Kendojnë bashkë në mengjese pesë kumbonare,
kendojnë në ajri mbi Shkoder ende fjetë:
mbi Maranaj qet vetllen kureshtare
agimi e hjedh në liqe synin e qetë.

Perhapë lajmin e zgjimit rrezja e parë
të parat përshëndetje dridhen në heshti të letë,
e shpejt në at lavdi dielli, qi e veshë fare
Shkodra kumbon me zane, zhurmë e jetë.

E ai diell prendvere i ri shprazet në shtepija
udha e lulishta tue ngjallë ngjyra e shkendija,
tue mbshtjellë gjithshka si nji tis ari, i hollë:

skaj në skaj si lum gzimi tue rreshqitë
në syt e vashave, qeshë, e mbush me dritë
kaçurrelat e tyne kur shkojnë në shkollë.

[ Edited Mon May 24 2010, 09:00am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Mon May 24 2010, 08:56am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Ernest Koliqi

Testamenti politik i Ernest Koliqit

"Shija e bukës së mbrume", një rrëfim midis legjendës dhe realitetit. Pikëpamjet e Koliqit për mërgatën shqiptare në Itali dhe Amerikë dhe përpjekjet e tyre në vitet e luftës së ftohtë 1945-1960. Romani u botua me pseudonim në mërgim në vitin 1960

Ernest Koliqi e nisi rrugën letrare me skica poetike ("Pasqyra e Narcizit"), me përmbledhje tregimesh ("Tregtar Flamujsh" dhe "Hija e Maleve"), me poezi, kritika, dramë, ("Rrâjët lëvizin"), studime, përkthime dhe e përfundoi me romanin "Shija e bukës së mbrume".

Në kopertinën e botimit të parë Romë, 1960, figuron emri Hilush Vilza, pseudonim i Ernest Koliqit, të cilin e përdorte shpesh në kryeartikujt e revistës "Shejzat". Romani u ribotua nga Camaj-Pipa në Shkodër më 1997, çka i dha mundësi publikut shqiptar të njihej me të.

Nuk dimë që autori të ketë shkrojtur ndonjë roman tjetër, madje fakti që e botoi me pseudonim, na shtyn të besojmë se ishte i vetëdijshëm që vepra do të ngjallte diskutime e kritika për mendimet politike të avancuara për kohën, ashtu sikurse ngjau vërtet kur u botua pjesë-pjesë te revista "Shejzat".

Rrallë herë veprat letrare shoqërohen me parathënie nga autori. Kjo ndodh vetëm në ato raste, kur ata e gjykojnë të domosdoshme t'i japin lexuesit shpjegime për t'ia qartësuar kumtin që përcjellin dhe për t'u vënë pritë vërejtjeve dhe interpretimeve pa baza.

Paraqitja (parathënia) e Ernest Koliqit e shënuar me inicialet H.V. (Hilush Vilza), shquhet për modesti, sens autokritik dhe sinqeritet. Ai e pranon se romani ka disa mangësi a të meta, prej të cilave vëren vendin e kufizuar që zë luftëtari Gjin Bardhok Frisku dhe intelektuali Foto Damushi, po ashtu dhe mosnjohjen e jetës së emigrantëve shqiptarë në Amerikë në gjerësi e thellësi.

Autori e vizitoi Amerikën disa herë, i ftuar nga dashamirët dhe miqtë e tij dhe një pjesë të atyre mbresave, sikurse përshkrimet e Nju Jorkut dhe të qytetit Charleston në Karolinën e Jugut, një oaz i rrallë i bukurisë së natyrës amerikane, i derdhi në roman.

Koliqi, mjeshtër i tregimit shqiptar, ndikoi në rrugën letrare të prozatorëve të rinj, të cilët e kundronin me respekt si mësuesin e tyre, ashtu sikurse edhe unë. I kam lexuar dhe i rilexoj me endje tregimet e tij ku pikturohet aq bukur bota shqiptare.

Romani "Shija e bukës së mbrûme" hulumton dramën shpirtërore të një të riu shqiptar, flakur jashtë atdheut nga pasojat e Luftës së Dytë Botërore. E para vepër serioze letrare që pasqyron gjendjen e mërgatës politike në Amerikë dhe në Itali, shqetësimet dhe përpjekjet e tyre në vitet e luftës së ftohtë 1945-1960 për të ndihmuar atdheun të lirohej nga zgjedha komuniste.

Koliqi e shkrojti romanin në fund të viteve '50, duke parashtruar pikëpamjet e tij, për të ardhmen e Shqipërisë, çka sot vlen të shihet si testamenti i vet politik. Ndihet pezmi për mërgatën e fragmentarizuar, të përçarë në mikroparti, që humb kohë dhe energji në diskutime të kota, pa patur synime të qarta për veprimtari konkrete, në kohën që atdheu vuan në regjimin sllavo-komunist.

Analizat e mprehta për gjendjen e Shqipërisë, shoqërohen me idetë e tij demokratike për strukturën e shoqërisë së ardhme paskomuniste, ku spikat vizioni i intelektualit evropian. Koliqi kishte besim se komunizmi, si ideologji e huaj, një ditë do të shembej në Shqipëri.

Subjekti, shtrati i romanit endet midis legjendës dhe realitetit. Janë të njohura legjendat që qarkullonin para lufte si në atdhe, si në diasporën shqiptare në Amerikë dhe anembanë globit.

Ato vërtiteshin rreth fatit të djalit emigrant që njihet me vajzën e bosit a të pronarit të fabrikës, bie në dashuri me të, martohet dhe pastaj e vë festen mbi sy duke shijuar luksin dhe kënaqësitë e sferave të larta të shoqërisë. Në kohën tonë, për fat të mirë, këto legjenda nuk dëgjohen më, se nuk i beson askush. A ka patur martesa të tilla fatlume në të kaluarën?

Vështirë të besohet që një emigrant i panjohur, pa pasuri tjetër veç krahëve të tij, të pranohet nga familjet e sferave të mesme të shoqërisë amerikane, se te të lartat jo e jo. Familjet tradicionale amerikane kanë parime të forta puritane dhe kurrsesi nuk mund të pranonin martesa të tilla.

Ato krushqi ishin pjellë e fantazisë së emigrantëve, ëndërrimet e tyre për t'i shpëtuar lodhjes fizike, ose mahi të lavdakotëve, për të habitur bashkatdhetarët.

Madje edhe në kohën tonë hasen kundërshtime të forta nga ana e familjeve amerikane, sapo marrin vesh se fëmijët e tyre duan të martohen me emigrante shqiptare, (ose të kombësive të tjera), pavarësisht se djemtë a vajzat e tanishme janë me arsim të lartë dhe me profesione të nderuara.
Romani ngërthen dramën shpirtërore të një djaloshi shqiptar, Jorgji Koja.

Protagonisti endet nëpër vende të huaja në kërkim të një caku që të rindërtojë jetën e vet. "Jeta e sejcilit të mërguem përfshin në vetvete nji dram të veçantë", shprehet Koliqi. Një sërë fatkeqësish bien mbi jetën e Jorgjit.

Qysh i vogël mbetet jetim dhe për ta rritur kujdeset ungji, Vasil Koja dhe hallë Vida, e cila e do me përkushtim si djalin e saj. Biografia e Vasil Kojës na kujton fatin e shumë atdhetarëve të orës së parë, të cilët shkrinë forcat dhe pasurinë e tyre për pavarësinë e Shqipërisë.

Pinjoll i një shtëpie tregtare në Durrës, Vasili "kishte veprue me dalldi të pashterrëshme për mëkambjen e nji Shqipnie së lirë", por pasi postet, kolltuqet, gradat e nderimet u përlanë nga ata që një pikë djerse a gjaku nuk e derdhën për atdheun, u la mënjanë, u harrua.

"Ndrrimet e pamẽshme, kryengritjet zhgatrruese, intrigat e vẽndasve dhe të huejve, moskuptimi i turmave të plandosuna në terr të padijes", kjo është analiza sintetike e Koliqit për vitet e pavarësisë. Pushtimi i atdheut nga Italia dhe qarkullimi i ideve të reja, e çoroditin Vasil Kojën.

Me vështirësi arrin t'i sigurojë nipit një bursë studimesh në Itali. Gjatë luftës komunistët duan të shfrytëzojnë emrin dhe gojtarinë e tij në shërbim të propagandës së tyre, por pasi ai refuzon dhe kalon në krahun nacionalist, ata e eliminojnë me anë të njësitit gueril. Humbjen e ungjit, e njeriut më të afërm e më të dashur, Jorgji e merr vesh në Itali dhe mbetet si "zog i truem".

Pas pak kohe vdes në mjerim dhe hallë Vida dhe kësisoj këputen të gjitha verigat gjinore të Jorgjit që e lidhin me atdheun.

Jorgji e humb toruan, nuk gjen prehje kurrkund dhe së fundi hyn në kampin e refugjatëve në Itali. I shqetësuar për fatet e atdheut, Koliqi shpalos mendimet e tij në dialogun midis Jorgji Kojës dhe Sadik Lumës. Koja pyet: "Si thue zoti Sadik, ky gjak e ky lot i derdhun ka me shkue kot?

S'kanë me xanë kurrgja shqiptarët tue u përshkrue në këto mjerime të papërshkrueshme?

Gjithmonë ka me u çilë goja e jonë në mallkime, shpirti ka m'u ushqye në mëni, dora ka m'u çue në kërcnim?" Dhe Sadiku përgjigjet: "Ke arsye, moj faqja e bardhë, me dyshue mbi mundësin e Shqiptarve m'u sjellun për së mbari e me u mbarështru në nji shtet me themele të shëndoshta e të patundëshme... Mbi nji themel urrejtje e dasije nuk ndërtohet kurrgja në kët botë, se ma lumnija e nji kombit jo se jo."

Sipas Sadikut barra u takon të rinjve, të cilët duhet të lirohen nga robëria e modeleve të kaluara, duke zgjedhur palcën më të mirë për të ngjeshur brumin e Shqipërisë moderne. Këto mendime e vendosin Koliqin si flamurtar të ideve të reja, larg pasioneve politike të kohës, kur ngarkesat emocionale të palëvë ndërluftuese ishin të forta.

Ndërkohë Jorgji Kojës krejt papritur i vjen një ftesë prej kumbarës që jeton në Amerikë. Jani Berberi, (Dhjonizi), i ka siguruar bursë pasuniversitare nga një shoqëri mirëbërëse. Jorgji shkon në Nju Jork dhe me rekomandimet e mira dhe aftësitë e tij profesionale, arrin të fitojë postin e kirurgut në një spital me emër.

Kumbarë Jani rropatet ta afrojë me emigracionin shqiptar, por Jorgji i zhgënjyer nga përvoja e hidhur në kampin e refugjatëve në Itali, prapëson çdo kërkesë të mikut të tij bujar.

Edhe përpjekjet e Janit për ta njohur me një vajzë pasanike shqiptaro-amerikane, dështojnë. Jorgji ia pret shkurt të mos ngatërrohet me gjëra që i përkasin shpirtit dhe trupit të tij.
Gjithsesi doktor Jorgji njihet me atë vajzë, pavarësisht se rrethanat që sjell autori, nuk janë plotësisht bindëse.

Linja e dashurisë dhe moskuptimet midis dy të rinjve përbëjnë boshtin e romanit, të lidhura në mënyrë organike me përpjekjet e emigrantëve politikë për fatin e atdheut që vuan nën regjimin komunist dhe rrugët efektive për çlirimin e tij.
Në rrafshin politik, ai e ka elaboruar mendimin në mënyrë të thjeshtë e të qartë, pavarësisht nga vendi relativisht i kufizuar.

Si intelektual me përvojë të gjatë jetësore e politike, ai bën analiza të mprehta për gjendjen e mjeruar të atdheut. Protagonisti Jorgji Koja, bërtet me hidhërim në kampin e refugjatëve: "Ku na bijti (mbiu) ky shpirt i prapë shpartallues?

Pse na ka lëshue dore në kët mënyrë Perëndija? Jemi çue me hangër gjallë njani tjetrin... Shfrei mbi ne mënija barbare e të huejit nëpërmjet mizoris së vendasve." Vërehet sa bukur e shpreh Koliqi vasalitetin e komunistëve shqiptarë, të kthyer në shërbëtorë të zellshëm të shteteve të huaj. Gazetari Nonda Varasi deklaron se në emër të Marksit, zbatohen planet imperialiste të Pjetrit të Madh dhe careshës Katerinë.

Ky gjykim pajtohej me mendimin e analistëve europianë të cilët pohonin se politika e Stalinit ecte mbi dy binarë: pansllavizmit dhe komunizmit botëror.
Koliqi shpreh mendimet e tij për Shqipërinë postkomuniste dhe kahun e drejtimit. Ai nuk e idealizon patriarkalizmin e trashëguar, përkundrazi e sheh si pengesë të përparimit shoqëror.

Një nga personazhet e tij shprehet se Shqipëria e idealizuar nga poetët ka hyrë në zemrat tona, por jo akoma në mendjet tona, me kuptimin se akoma nuk kemi ide të qartë për strukturën e saj.

Duke diskutuar për problemin e dy rrymave Lindje a Perëndim, Koliqi shprehet me gojën e Emin Dashit se të dy palët e kanë gabim. "Jeta shqiptare duhet të jetë nji synthezë e të gjitha rrymbave, (rrymave) nji harmonizim i të gjithë aspiratave, por duhet rrajët t'i ket të nguluna në mytin e gjuhës e të gjakut të përbashkët."

Shkrimtari pohon: "Për zgjidhjen e problemit shqiptar lipsen penda, pushka e paraja." Rolin parësor ia jep platformës së qartë politike dhe jo mbledhjes së fondeve. Pas rrëzimit të komunizmit ai nuk do rivendosjen e regjimit të vjetër, nuk do hakmarrje, por harmonizim të interesave duke pajtuar idealin që i ka rrënjët në të kaluarën, me realitetin, si bazament për bashkëjetesë.

Koliqi e ka njohur nga afër mërgatën shqiptare dhe e vizaton me besnikëri. Ai vë re përçarjet brenda saj si dhe prirjet feudale duke krijuar grupe e grupime në armiqësi të përhershme midis tyre.

Ai ka respekt për intelektualët me vizion si Foto Danushi, Malush Lalo, Emin Dashi, Nonda Varasi, për pronarët e zanatçinjtë e ndershëm si Sadik Sopoti, Theodor Stasa, Jani Berberi, për luftëtarë të paepur si Gjin Bardhok Frisku, ndërsa stigmatizon shtirakë si Bilo Shtërpari.

Autori e neverit Bilon si hipokrit, mburravec, që nuk e çan aspak kokën për ngadhënjimin e çështjes kombëtare, por valavitet në mes partive të ndryshme, gati të kapet atje ku mund të plotësojë më mirë interesat personale.

Biloja synon të dalë në krye dhe nëse nuk arrin, atëherë e minon shoqatën me të gjitha mjetet. Tipa të tillë qarkullojnë edhe sot mes të emigruarve.
Koliqi me të drejtë vëren se mërgatës i mungon platforma politike, ajo ecën kuturu, nuk ka program të qartë drejt synimeve që mëton të arrijë.

E dyta nga radha, por jo nga pesha, Koliqin e shqetëson ruajtja e identitetit, kryesisht e gjuhës dhe e traditave, te pinjollët e brezit të dytë të emigrantëve shqiptarë.

Megjithëse Koliqi, si shkrimtar realist, e zbut legjendën e njohur, duke sjellë rrethana të besueshme, gjithsesi ato mbeten romantike. Ja si e përshkruan Djana, takimin e parë të mamasë së saj me avokatin shqiptar Erakli Dada.

Zojusha Gladys Jakobson, shkon për vizitë turistike në Egjipt tok me të atin, për të teratisur hidhërimin pas vdekjes së nënës. "Nji mbramje, në lulishtë të Hotelit "Mena-Haus" rrazë Piramidës së Madhe", amerikania e re 19-vjeçare, bie në dashuri me një të parë me djaloshin e panjohur shqiptar. "Em-at, si e din, ka qénë trim i hijeshëm saqi rrallë me ia pá syni shoqin.

Shtoji pashís nji të prum sqimatar, do mënyrna të nji njerzije së stërhollë, jo të studjueme por krejt të natyrëshme, edhe do të kuptojsh shkasin qi e shtyni mamën m'u njoftë aty për aty me at djalë zeshkan, flok-zi e sŷzi." Sikurse thotë e bija, "xunë marak në shoqishojnë" dhe "në krye të mojit ishin të martuem."

Djaloshi përmetar Erakli Dada, e pëlqen zonjushën Gladys, pa e ditur se gruaja e tij ishte trashëgimtare e një pasurie të çmeritun. Sado naiv të jetë lexuesi, e ka vështirë ta pranojë si të vërtetë këtë ngjarje. Më tej autori pohon se çifti pati vetëm një fëmijë dhe Erakli, si shqiptar, u dëshpërua që u lindi vajzë. Ia ndërron emrin e pagëzimit nga Djana në Dan, që t'i tingëllojë si djalë.

Gjatë një udhëtimi turistik më 1938, Erakli e shpie vajzën e vogël në Përmet, të njihet me gjyshen dhe me botën shqiptare. Një ditë prej ditësh, e fut Djanën në kishë dhe atje kërkon prej saj të betohet para ikonave se do ta dojë Shqipërinë dhe do të bëjë për të çka s'mundi të bënte ai. Erakli vdes papritur më 1945.

Bashkëshortja e tij, pa e ditur amanetin, i kërkon vajzës të martohet me një shqiptar, që t'u afrohet cilësive të të atit dhe të ishte "veprimtar në fushë të atdhetaris". Pas disa kandidaturave jo fort të pëlqyeshme, del në skenë mjeku i ri Jorgji (George) Koja, i cili rastësisht njihet me Djana Dada-Jakobson.

Djana e pëlqen mjekun e ri, mbasi është i pashëm, i zgjuar dhe me horizont, por ai qëndron larg aktiviteteve shoqërore e patriotike të mërgatës shqiptare dhe kjo rrethanë e pezmaton vajzën e re.

Pas disa peripecive e keqkuptimeve, Djana e fton Georgen te vila e saj në qytetin Charleston të Karolinës së Jugut dhe atje mes një peizazhi romantik, Djana i dorëzohet ndjenjës së dashurisë dhe pranon të martohet me të edhe pse ai nuk është aktiv në shoqatat shqiptare. Me këtë stratagjemë Koliqi e çliron dashurinë nga prangat e kushtet duke e kundruar si ndjenjën më fisnike njerëzore.

Po ndërkohë Dr. Koja ka pranuar të hyjë në komisionin për hartimin e programit, që do t'u shërbejë si busull patriotëve për çlirimin e atdheut nga zgjedha komuniste.

Kësisoj emigranti i ri, intelektuali Koja, hyn në sferat e larta të shoqërisë amerikane në sajë të një martese fatlume, e cila vlen të konsiderohet vazhdim i legjendës së mirënjohur.

Duhet vullnet i fortë dhe mirëkuptim për t'i besuar të gjitha hallkat e kësaj historie romantike, martesën e prindërve të Djanës, besnikërinë e një vajze amerikane ndaj amanetit të atit të saj, përkushtimin ndaj çështjes shqiptare, madje edhe ruajtjen e traditave. Zojusha Djana ka mësuar prej gjyshes të gatuajë bukë të mbrume me duart e saj, çka habit mysafirët dhe të ftuarit.

Disa pasazhe të romanit për rolin e pushtetit dhe pushtetarët, janë aq aktuale për gjendjen politike në Shqipëri, sa duken sikur janë shkrojtur sot. "Po nuk u pastrua shkena (skena) politike nga ata qi çështjen kombëtare e njehin burim fitimesh e përfitimesh, nga kapulajt (krerët) qi për me fitue popularitet gënjejnë bashkatdhetarët tue i yshqye me shpresa të cilat kapërcejnë fuqit e mundësit kombtare, puna s'do të ketë kurrë grat (dobi)."

Romani "Shija e bukës së mbrume" i shkrojtur gjysme shekulli më parë, ka vlera artistike dhe njëkohësisht shpreh kredon e autorit për të ardhmen e atdheut.

trokit ketu

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Sun Jun 06 2010, 09:11am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Ernest Koliqi

Elio Miracco - kam ndjekur ligjërimin magjepsës të Ernest Koliqit

Historia e arbëreshit te dekoruar me "Urdhëri Naim Frashëri" me motivacion: "Për kontribut të veçantë në shkencat albanologjike"

Elio MIRACCO, i lindur në S.Sofia d'Epiro, komunitet arbërësh i provincës së Kozencës është diplomuar në Letrat Klasike në Universitetin "La Sapienza" të Romës me një tezë në gjuhën shqipe, punë që u udhëhoq nga Ernest Koliqi, si dhe nga Giuseppe Gradilone, mbi historinë dhe traditën gojore të krahinës së S Sofia d'Epiro, i publikuar nga Instituti i studimeve shqiptare i Universitetit të Romës në kolanën Novelistika e shqiptarëve të Italisë.

Menjëherë pas diplomimit filloi bashkëpunimin me Institutin e studimeve shqiptare, që në atë kohë drejtohej nga Ernest Koliqi e më vonë nga Giuseppe Gradilone, me drejtim në kërkime të fushës të financuar nga Qendra Kombëtare e Kërkimeve.

Me dekret të Presidentit të Republikës Shqiptare në 14.1.1997 është nderuar me medaljen e artë dhe titullin "Urdhëri Naim Frashëri" me motivacion: "Për kontribut të veçantë në shkencat albanologjike".

Pas një konkursi në vitin 2001, fillon punë si profesor i rregullt për gjuhën dhe letërsinë shqiptare. Ka qenë udhëheqës i Kursit të diplomimit në studimet gjuhësore dhe filologjike të Fakultetit të Letrave dhe të Filozofisë.

Me studimin Tetërrokëshi në Këngët e Milosaos të Jeronim De Radës, ka përballur duke bërë objekt analizash një argument të vështirë, shpesh të studiuar me një përgatitje të pamjaftueshme dhe ka demonstruar influencën dhe devijimet e metrikës deradiane nga tradita gojore.

Një publikim tjetër me karate gjuhësor me një parathënie historike, është vëllimi "vëzhgime mbi të folurën e komunitetit shqiptar të provincës së Katanzaros - (1984), një studim i kësaj fushe i ndjekur nga një vëllim i madh që ka shënuar në letërsi një pasuri gojore e destinuar të zhduket, Përralla, Legjenda, tregime të S.Nicola dell'Alto, Carfizzi Pallagorio, Marcedusa, Andali, Caraffa, Vena di Maida, Zangarona - 356 pp. -(1985) .

Puna filologjike kritike është përqendruar në studimin e kritikës tekstuale i mbështetur në veprën e shkruar të Jeronim De Radës: Variantet e botimit të vitit 1843 të Këngës së Serafina Topia në Antologjinë e Albanistikës 1997, studim me të cilin themelohet filologjia e testeve të botuara në albanistikë.

Këtij drejtimi metodologjik i bashkëngjiten edhe vëllimet "Historia e testit të romanit "Piramida" të Ismail Kadare, romani "Sikur të isha djalë" i Haki Stërmilli dhe në vijim, Analiza e temës së romanit "Kështjella" të Ismail Kadaresë.

Në përkthimin letrar, sektor kryesor i albanistikës, ka përkthyer në italisht "Ditarin e një intelektuali në një gulag shqiptar" 1994 të Fatos Lubonjës, i nderuar me çmimin Moravia 2002. Gjithmonë në gjurmët e një letërsie të lirë e dëshmitare e një regjimi antinjerëzor politik, ka përzgjedhur nga përmbledhjet poetike të Visar Zhitit një grup poezish e publikuar në "Kryqi i mishit" (1997); nga i njëjti autor ka përkthyer e botuar librin me tregime "Duke udhëtuar mbrapsht" (1999) dhe një përzgjedhje poezish, të cilat u botuan në Antologjinë poetike "Forma e fjalëve" (2002); Në vijim ka përkthyer një tjetër përmbledhje poetike "Rrëfim pa altar", nga e cila disa poezi u paraqitën në botimin vjetor "Almanaku i Pasqyrës (2008) nga Shtëpia Botuese "Mondadori". Përveç të tjerave ka përkthyer novelat e Dritëro Agollit, shoqëruar nga një analizë kritike në parathënie.

Qysh prej vitit 2001 punon në Universitetin "La Sapienza" të Romës

- Cila është zanafilla e lidhjes suaj me Shqipërinë?

Jam arbëresh e kuptohet se, gjuha që flitej në familje na bashkonte me vendin e etërve me një mall romantik. Kam studiuar në Romë me Koliqin e Gradilonin dhe në vitet '73 e '74, kam pasur rastin të jetoj në Shqipëri si nëpunës në Ambasadën italiane, në kohën kur Shqipëria e përfytyruar me letërsi m'u prezantua me të gjithë mjerimin e një vendi të mbyllur, ku i huaji izolohej, sepse zyrtarisht konsiderohej agjent i kapitalizmit. Heshtja që sundonte kudo ishte e rëndë. Por, popullsia më shprehte simpati në kontaktet e vjedhura në stadium, në teatër ose në kinema. Kujtoj një nëpunëse të zyrës për të huaj që më rrëfente me dashuri për udhëtimet para luftës në Bari, ku familja blinte mallra që nuk gjendeshin në Shqipëri. Të rinjtë kishin shumë interes për Italinë, për kulturën dhe sportin italian e tani, në demokraci, kanë rindërtuar urën mijëvjeçare midis dy popujve, që poeti latin Virgjili e quante "cognatas gentes", për të forcuar miqësinë e lashtë. Kam bërë disa udhëtime në Prishtinë, ku ndoqa kurset e gjuhës shqipe për të huaj. Kontaktet me popullsinë ishin vërtet më të lehta, por sigurisht të kontrolluara. Kam kujtime të bukura edhe për Prishtinën, dhe si përfaqësues të të gjithë miqve atje, do të përmend Idriz Ajetin, shkencëtar me humanitet e gjithmonë i afërt me arbëreshët, për të cilët kishte një simpati të veçantë.

- Përse jeni tërhequr nga shkenca e letërsisë për formimin tuaj?

Shumë herë, letërsia në përgjithësi takohet rastësisht, për mua qe vijimi i studimeve të kryera në lice. Unë kam studiuar në Liceun Klasik në Kolegjin e Shën Mitrit e mund të kuptohet se afrimi me letërsitë klasike si edhe italiane ishte bukë e përditshme. E këtu, ku kishin studiuar De Rada e Gurakuqi, për të përmendur më të famshmit, ne arbëreshët që nuk njihnim letërsinë shqiptare, ishim krenarë për De Radën, Seremben, megjithëse nuk kishim mundësi t'u lexonim veprat. Ishim analfabetë në të folmen që përdorej në shtëpi, por i drejtoheshim më shumë historisë së arbëreshëve që të mund të lexonim italisht vepra historike mbi ata. Pastaj kam studiuar letërsi klasike në Universitetin e Romës, ku kam takuar Koliqin dhe Gradilonin. Kështu qenë këta dy kolosë, një poet e një filolog, që më kanë udhëhequr në studimet e letërsisë shqiptare, duke kaluar nëpërmjet traditave popullore arbëreshe, moment i rëndësishëm për formimin shkencor e të vetëdijes së kulturës popullore, deri aty i nënvlerësuar si kulturë fshatare. Këta kanë qenë hapat e parë në letërsinë shqiptare, duke përfshirë edhe atë arbëreshe.

-Disa të dhëna për njohjen e bashkëpunimin tuaj me Ernest Koliqin. Si ka mbetur figura e tij tek ju?

Koliqi kishte një raport të ngushtë me studentët, dinte të dallonte momentin e profesorit akademik gjatë leksioneve e momentin i këshilltarit si një baba. Pas studimeve lidhte edhe miqësi me studentët e këtu do të përmend një studente të Koliqit, Emilia Blaiotta, që vite më vonë si drejtoreshë e shkollës në Frasnitë, e ka nderuar duke i dhënë shkollës emrin e tij. Kjo ngjarje sqaron marrëdhëniet e Koliqit me studentët që e respektonin si profesor, por edhe si njeri.

Kujtoj ende leksionet, të cilat më kanë udhëhequr drejt njohjes së letërsisë shqiptare e nëpërmjet të cilave ne studentët jemi dashuruar me Shqipërinë e përfytyruar në letërsi. Koliqi, ulur pranë tryezës së madhe e rrethuar nga studentët, pinte duhan e recitonte poezi të poetëve shqiptarë; asnjëherë s'kemi dëgjuar poezitë e veta, por i lexonim në Shêjzat ose në veprat e tij. Na ka çuar në Rilindje me De Radën, Frashërin e Fishtën, e pastaj në letërsinë e pavarësisë. Kishte një ligjërim magjepsës që tërhiqte vëmendjen e të shpinte në malet e Shqipërisë, në Shkodër, në veri e në jug me autorët e veprat. Kujtoj, ndër të tjera, prezantimin e Migjenit me drejtpeshimin e kritikut letrar e vetëdijen e poetit që nuk përziente politikën në gjykime, kështu kurrë politika nuk ka ndërhyrë në problematikën letrare. Koliqi na paraqiti Migjenin, të cilit nga ajo kohë ende i kujtoj vargjet e poezisë Të lindet një njeri. Më kujtonte poetët bohemë italianë ose "Scapigliati"(1860-1890) që shprehnin antikonformizëm, duke iu afruar Rimbaud-it e admiruar Baudelaire-in. Ndërsa, poetika moderne e Koliqit dallonte traditat negative e traditat pozitive, duke çmuar këto të fundit si rrënjët e vlerave të popullit. Për jetën e Koliqit ishim në dijeni, se ishte në mërgim për probleme politike, por asnjëherë nuk na ka rrëfyer kalvarin e jetës ose të familjes në Shqipëri. Pasi mbarova studimet kam pasur tjetër raport, shkencor e privat. Më ka ngarkuar të mbledh tekstet gojore në katundet arbëreshe në provincën e Katancaros.

Por ishte tjetër kohë, në gazeta, në libra lexoja mbi Koliqin dhe jetën në Shqipëri. Ishte koha kur regjimi komunist fillonte të ftonte arbëreshë në Shqipëri e dalëngadalë shumë miq arbëreshë i kthyen krahët vetëm për një ftesë në vendin komunist.

- Disa nga punimet që keni kryer e kanë fillimin me gojëdhënat. Kam përshtypjen që të njohësh mirë folklorin e një vendi (bazën e letërsisë së kultivuar) duhet të jesh i lindur dhe rritur aty. Cila është eksperienca juaj në këtë fushë?

Fillimi ka qenë me folklorin, sepse në vitet e studimeve Instituti i Studimeve shqiptare në "La Sapienza" u përpoq të regjistronte me shkrim e në formë shkencore traditat gojore arbëreshe. Në qoftë se shfletohen numrat e Shêjzave, që nga 1957, vit i themelimit, kishte në çdo numër "përralla ose rrëfime arbëreshe" të mbledhura nga studentët e katedrës. Njohja e folklorit është e domosdoshme për të studiuar letërsinë shqipe që lind me një shtytje nga poezia gojore, duke u lartësuar në shkrime, ose Weltanshaunng. Nga De Rada deri te Fishta e pse jo edhe te Kadareja, tradita popullore kalon në poezi dhe romane. Dua t'ju përmend një shkrimtar të talentuar, Bilal Xhaferrin, romanin e të cilit Krastakraus, sa i bukur!, pata rastin ta lexoja shumë vonë. Një roman historik që ndërthur tradita popullore me historinë e që mund të klasifikohet ndër romanet historike më të mira edhe pse lexuesi mund të kuptojë psikologjinë e shqiptarit. Në roman, i çuditur, kam lexuar një strofëz që nëna më mësonte kur isha fëmijë: ... e zjarri ku është?/e shuajti lumi/ e lumi ku është/ e pinin qetë... Një lexim që më çoi në fëmijëri, në moshën e bardhë, e mund të kuptohen emocionet dhe reflektimet që më ngjalli.

-Cili është mendimi juaj për letërsinë e traditës shqiptare - a e ka ajo fuqinë e duhur për të mbushur boshllëkun që krijoi periudha '44-'90; në mënyrë që të mund të themi se letërsia e sotme është jo kapërcim pas një grope të madhe boshi kulturor.

Problemi i realizmit socialist nuk duhet të zgjidhet me parimet politike të së sotmes, kështu do të vazhdojë gabimi, por me parimet estetike, sepse në periudhën e komunizmit janë botuar romane dhe poezi me nivel artistik. Ka pak, por i ka. Ka pasur edhe një letërsi që u zhvillua me dorëshkrime, letërsia e sirtarit, që fatkeqësisht, për kushtet që njihen, nuk ka pasur mundësi të shpërndahej fshehtazi siç ndodhte në Bashkimin Sovjetik. Kjo letërsi ka dalë në pah pas rrëzimit të diktaturës, por i përket asaj periudhe kohore. Këtu mund të përmend Arbnorin, Trebeshinën, Zhitin ose poetët e pushkatuar si Trifon Xhagjika që e afrojnë letërsinë me modernitetin evropian. Këta emra më vijnë në mend e kjo nuk do të jetë një klasifikim vlerash ose një zgjedhje autorësh, sepse ka edhe më shumë. Të gjithë kanë mbushur pjesë të zbrazëtisë e përfaqësojnë vazhdimësinë e pasurimin e letërsisë bashkëkohore. Ndërsa, autorët e periudhës së demokracisë, edhe të rinj, po japin vepra në poezi e në prozë shumë interesante.

Në Shqipëri, midis të tjerave, ka pasur një zbrazëti kulturore ose një ndalim të shprehjes së lirë në mësim, në shkencat kritike-humanistike. Por disa studiues janë strehuar në studime gjuhësore si Çabej, që ka jetuar duke studiuar e duke na dhënë vepra serioze që ende vlerësohen në Perëndim. Ka edhe të tjerë që në atë kohë kanë studiuar jashtë Shqipërisë, në Francë ose në Itali, e kanë pasur një formim evropian. Boshi kanë qenë "kasnecët e regjimit" siç i quante Koliqi, që mendoj se nuk do të kenë vend në letërsinë e asaj periudhe, sepse nuk janë letërsi, por propagandë që nuk më intereson. Njihen emrat dhe veprat.

- Keni studiuar disa nga librat e Kadaresë. E keni kryer këtë studim duke e imagjinuar veten tuaj si një lexues, apo si një observues shkencor i letërsisë. Keni qenë racional apo emotiv në gjykimin tuaj? Ndërsa jam kurioze të di mendimin tuaj për librat e tij të fundit:- Darka e gabuar - e Penguara- nëse i keni lexuar!

Vepra e mirë lexohet e pastaj motivon studiuesin. Një vepër që nuk më tërheq nuk e studioj. Në qoftë se mbetem lexues empirik shtangem në sferën private, me interpretime sipas emocioneve që më krijoi vepra. Nuk mjafton një lexim, por duhen shumë lexime për të kuptuar mirë romanin e çdo herë që e lexon zbulon diçka të re. Barthes thotë se, "me lexim e dashuron veprën dhe krijon një raport tërheqës". Ky është lexim kritik e jo empirik. Në romane mua më intereson përmbajtja e jo 'ligjërimi'. Shkencëtari në çdo interpretim duhet të jetë metodik e racional dhe çdo e dhënë duhet të krahasohet e të motivohet. Shpesh studimet bombastike që lexoj më duken pa baza ose përpjekje për të justifikuar edhe të kundërtën. Kjo më paraqitet si kritikë krijuese që i shmanget tekstit e nuk dallon një punë mbi tekstin nga një punë që fillon nga teksti. Në Itali, për shembull, kur u botua romani i Dritëroit "Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo", shumë gazetarë recensues, ah, ju gazetarët!, e kanë lartësuar si roman që kundërshtonte regjimin. Por asnjëri nuk inkuadronte romanin në kontestin e luftës kundër burokratizmit që shprehej edhe tek "Hosteni", ku Dritëroi filloi të shkruante disa pjesë të romanit. Kështu, që edhe konteksti kulturor na jep të dhëna mbi tekstin. Ambiguiteti i letërsisë nuk mund të tjetërsojë gjykimet kritike sipas kohës së vet, e për këtë është interesant studimi i kontekstit të shkrimit, kultura e kohës si edhe perceptimi i mesazhit nga lexuesi që ka kulturën e kohës. A mund ta lexojmë Danten pa kulturën e Mesjetës?

Kadareja është shkrimtari shqiptar më i famshëm në botë, por ai nuk është gjithë letërsia shqipe, kështu do të krijohej një varfëri, një boshllëk në letërsi. Ai krijoi e krijon vepra të mira, që e nderojnë letërsinë shqiptare.

Kam lexuar recensionet e romanit "Darka e gabuar" në shtyp, por ende nuk kam pasur rastin ta lexoj. Veprën "E penguara" e lexova si lexues i thjeshtë e për kureshtje, dhe nuk i jam rikthyer tekstit. Por, romani më i mirë mbi shtypjen e grave gjatë diktaturës qe Perendija e mbrasht dhe e dashura e Zhitit, i pari roman - mund të gaboj se nuk kam as rastin as mundësinë të lexoj të gjitha veprat që botohen në Shqipëri, i cili kujton e nderon vuajtjet e femrave shqiptare të burgosura, ku transferohet në prozë, nga poezia, realizmi visionar i Zhitit.

Në qoftë se nuk e keni lexuar jua këshilloj, edhe për një krahasim që do të ishte shumë interesant.

-Keni menduar për një botim të studimeve tuaja në shqip? Në Shqipëri? A ju intrigon ideja që librat tuaj të futen në katedrën e letërsisë së Universitetit të Tiranës?

Nuk kam aspirata të tilla. Nuk lobotoj (nuk bëj loby) kështu që nuk më intrigon përkthimi. Kam jetuar gjithmonë pa zhurmë përreth, nuk kam organizuar asnjë zyrë propagandistike kështu që edhe kjo intervistë del jashtë natyrës sime, por detyra ndaj popullit shqiptar, i cili mendoj se nuk e di që në Universitetin e Romës "La Sapienza" mësohet Gjuha dhe Letërsia shqipe, më bëri ta pranoja kërkesën që me diskrecion e bujari më keni dërguar.

Në punën time më ka pëlqyer e më pëlqen të shkruaj në qetësi, me liri mendimi pa asnjë auto-censurë e pa gjunjëzime. Në qoftë se kam lexues do të jenë ata që do të vlerësojnë veprat e mia. Me këto studime kërkoj përparimin e shkencës letrare dhe filologjike dhe përhapjen e prezantimin në Itali të kulturës shqiptare për të afruar dy popujt, sipas traditës së katedrës së Romës, që ka botuar vëllime themelore për letërsinë dhe filologjinë, shih veprat e Gradilonit, që në Shqipëri nuk janë përkthyer.

-Një vend i vogël si Shqipëria a rrezikon të humbasë kulturën e saj, si pasojë e tendencës së globalizimit dhe rendjes pas gjuhëve të mëdha, ose më thjesht, a ndjehet e rrezikuar letërsia shqipe nga vështirësia që sjell gjuha e vogël?

Mendoj se kontaktet midis kulturave pasurojnë, në qoftë se nuk janë imitime pedante, kulturën e letërsinë, kështu që e konsideroj të frytshme hapjen ndaj kulturave të popujve. Problemi që krijon jo vetëm globalizimi, por gjuha "perandorake" angleze është rrezik për të gjitha gjuhët, sepse shpejtësia e fjalës që hyn nëpërmjet internetit, televizionit, gazetave nuk mund të përballet me vonesën e përkthimit të fjalës. Shpesh ndodh se edhe dembellëku mendor i gazetarëve fut fjalë edhe kur ekziston forma. Natyrisht, sipas rregullës, përjashtohet nga dembellëku zonjusha e pranishme.

Shikoni si veprojnë të rinjtë që në kontaktet ndërkombëtare me internetin kanë nevojë të përdorin fjalë të reja që mund të kuptohen në çast në të gjithë botën, është kjo gjuha angleze që do të mbetet.

Të gjitha gjuhët e popujve të vegjël rrezikohen nga faktorët e brendshëm dhe të jashtëm. Funksioni i shkrimtarit është të zhvillojë gjuhën e vet letrare, duke shmangur në letërsi fjalët e modës që hyjnë drejtpërdrejtë e që zhduken shpejt.

Ky është globalizimi: shpejtësia e komunikimit të përbashkët në një botë, sot më e vogël për lidhjet e transportit, pa kufij gjuhësorë, kulturorë, tregtarë, njerëzorë që përcakton të ardhmjen e gjuhës, të kulturës, të vlerave në mënyrë sipërfaqësore. Të gjithë me të njëjtat vlera, por që ndryshojnë nga një popull në tjetrin, nga një kulturë në tjetrën.

Letërsia duhet të veprojë ndryshe, ajo duhet të forcojë gjuhën amtare e ta zhvillojë. Nga kjo pikëpamje kam shkruar se Kadareja, edhe si shkrimtar fjalëkrijues vepron shumë mirë kur propozon fjalë të lashta ose i krijon nga rrënjët e shqipes, ose u zgjeron fushën semantike. Por të rinjtë e çmojnë këtë aspekt apo dëshirojnë gjuhën bisedore edhe në romane? E ardhmja e gjuhës janë brezat e rinj, ju e jo unë, por secili duhet të japë kontributin e vet.

Tjetër aspekt është purizmi që në botën e sotme nuk mund të propozohet në gjuhën e komunikimit të përditshëm. Edhe gjatë diktaturës kishte një politikë puriste. Mendoj për shembull në vitet shtatëdhjetë, ju jeni e re e nuk i keni jetuar ato kohë, kur do të zëvendësohej fjala abonim me pajtim. Në shkrime lexohej pajtim, por populli përdorte abonim. Globalizimi do t'i varfërojë gjuhët e vogla sipas konceptimit të gjuhës pa lëvizje, por gjuha është dinamike e pasurohet nga ana tjetër, në qofte se receptuesi është kritik dhe i kujdesshëm. Shikoni sa huazime ka shqipja nga latinishtja, nga Venediku, nga greqishtja e nga gjuhë të tjera fqinje ose të largëta që sot bëjnë pjesë në pasurinë leksikore kombëtare e vetëm specialistët mund t'i dallojnë prejardhjen.

- A ka ndonjë projekt për të bërë më shumë të njohur letërsinë dhe kulturën arbëreshe në Shqipëri, sepse mesa di, edhe vet shqiptarët e njohin shumë pak këtë pjesë të kulturës shqipe.

Nuk interesohem për projekte, por me sa di unë nga kontaktet me studentë shqiptarë dhe këta në përgjithësi e njohin pak letërsinë shqiptare ku bëjnë pjesë edhe shkrimtarë arbëreshë. Ashtu si arbëreshët në përgjithësi nuk e njohin letersinë e vet.

-Si vjen Shqipëria në përfytyrimin tuaj? Një vend të cilit i keni ikur, apo një vend të cilin dëshironi ta vizitoni hera herës?

Me Shqipërinë kam pasur një raport "odi et amo", si dashnorët kur acarojnë marrëdhëniet. "Urrejtja" lind nga vuajtjet e popullit shqiptar në diktaturë, nga mungesa e lirisë, nga krimet e regjimit. "Dashuria" lind për dheun e stërgjyshërve, për popullin, për letërsinë. Kam ikur si trup, materialisht, por shpirtërisht kam mbetur gjithmonë pranë, sikur të isha i pranishëm nëpërmjet letërsisë. Ikja nuk qe një shkëputje siç mund ndodhë edhe në disa ngjarje të jetës. Kështu, si pas çdo largimi nga e dashura do të vijë një takim i ri me të dhe takimi i ri do të forcojë ndjenjat e dashurinë, sepse do të zbulojë gjithmonë lidhje e aspekte më parë të panjohura. Sikur rimerr një roman pas ca kohësh dhe e rilexon. Ah, sa të reja do të lexosh e do të zbulosh! Janë, ndër të tjera, lidhjet miqësore të krijuara në vende të ndryshme që na afrojnë e afrojnë popujt. Eshtë gjithmonë njeriu, siç thoshte filozofi Kant, që i jep kuptim sendeve. Pa njeri ç'kuptim do të kishte kjo karrike? Ikja nuk më ka krijuar një boshllëk sepse çdo zbrazëti në shpirt, edhe sipas ligjit e fizikës, do të përmbushet. Pra, shpirti nuk njeh boshllëqe, ashtu si letërsia.

Intervistoi: Miranda Haxhia

© Copyright 2005 Rilindja Demokratike
trokit ketu

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
Thu May 05 2016, 10:14am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Pak t’imta për nji lamtumirë - Ernest Koliqi

Kalldramet e udhve shkodrane
ndër prille të stinës fmijnore
m’u dukshin të shtrueme anëprane
me inxhi plot shkreptima vizllore.

E knaqshem un sŷnin e mitun,–
ku dridhej çudija qi prrallat
e dadës si lmaz’ kishin ngjitun,–
me hiret e Shkodrës mâ t’gjallat.

Sa kandshem mbi male t’kalthèra
atjè përmbi urën e Mesit,
stolis’ me të verdh’ laxhyhera
e bardh’ ndritte gusha e mëngjesit,

dhe reshte nji drit’ xhevahirit
qi u hapte prej Rusit n’Pazár
e derdhej n’liqê mbi val’ t’Kirit
tu’ i mbushun kopshtijet me ár.

N’nji shpi strukun n’deg’ jeseminash
me’ i pus për mjedis nën nji mand,
o Shkodër, i lum n’rrjedhje stinash
u rrita tue thith’ veskun t’and.

*Kushtuar Karl Gurakuqit

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Sun Feb 12 2017, 03:19pm

Registered Member #4115
Joined: Mon Aug 23 2010, 01:29pm

Posts: 17082
LUPEN ka shkruar:

Pak t’imta për nji lamtumirë - Ernest Koliqi

Kalldramet e udhve shkodrane
ndër prille të stinës fmijnore
m’u dukshin të shtrueme anëprane
me inxhi plot shkreptima vizllore.

E knaqshem un sŷnin e mitun,–
ku dridhej çudija qi prrallat
e dadës si lmaz’ kishin ngjitun,–
me hiret e Shkodrës mâ t’gjallat.

Sa kandshem mbi male t’kalthèra
atjè përmbi urën e Mesit,
stolis’ me të verdh’ laxhyhera
e bardh’ ndritte gusha e mëngjesit,

dhe reshte nji drit’ xhevahirit
qi u hapte prej Rusit n’Pazár
e derdhej n’liqê mbi val’ t’Kirit
tu’ i mbushun kopshtijet me ár.

N’nji shpi strukun n’deg’ jeseminash
me’ i pus për mjedis nën nji mand,
o Shkodër, i lum n’rrjedhje stinash
u rrita tue thith’ veskun t’and.

*Kushtuar Karl Gurakuqit


I once had a thousand desires,
But in my one desire to know you
all else melted away.

trokit ketu

Back to top
Sun Feb 19 2017, 10:15am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Si mbeti Koliqi në jetën time
- Lazër Radi

Kush e ka pasë fatin ta lexojë Koliqin qysh herët, e ka konstatue kët virtyt të paarritshëm të tij, kët dhuratë të muzës letrare qe e bante magjike fjalën e tij shqipe. Edhe sot, unë mundem me thanë se nëse kam mësue ndopak me shkrue, dhe nëse në thurjet e mia letrare gjendet ndonji thërrime magjie e gjuhës shqipe, kët ia detyroj veç nji njeriu: Koliqit, dhe vetëm atij…
Dhe ja pse…

…Në vitin 1931, u regjistrova në klasën e dytë të Gjimnazit të Tiranës dhe si i porsaardhun nga Kosova, me gjuhën shqipe s’isha fort i zoti me hartue ndonji gja të randsishme, për mos me thanë edhe ma keq… Kështu që asaj vere, profesor Karl Gurakuqi, me plot të drejtë, më la për vjeshtë. U ktheva në Durrës, dhe s’po dija nga me ia fillue. Fatmirsisht, midis miqsh, m’u dha mundsia të njihem me mësuesin e talentuem Avdulla Keta, i cili jo vetëm u tregue u gatshëm, po edhe më ndihmoi mjaft me informacione gramatikore. Si lekturë, më dha librin “Hija e Maleve” të Koliqit që ishte botue ato vite, në mos gaboj në vitin 1929. Ernest Koliqi ende s’ishte ndonji emën i bujshëm, e në veçanti për njoftjet e mia modeste, (mos me thanë të pakta), dhe kur e mora librin në dorë s’më tha ndonji gja të madhe…!
Ishte ajo çukitje e ngadaltë, ai shfletim mërzie i mbetjes në vjeshtë, që më futi pak pritueshëm në shpirtin e atij libri… por që fletë mbas flete, tregim mbas tregimi, ai libër më mrekulloi, më shkundi, e më zgjoi nga gjumi, dhe pa frikë mundem me thanë se mbasi e kapërceva drojen e fillimit, s’po e lexoja ma, por po e përpiva të tanin… Mandej iu ktheva edhe për së dyti, edhe për së treti…. dhe vetëm mbas kësaj, pune, fillova me u marrë ma seriozisht me analizën: me fjalët, me frazat, që s’i kuptojsha fort mirë. Herë mbas here ishte mësues Avdullai m’i shpjegonte… dhe kështu krejt ajo verë më kaloi nën “Hijen e Maleve” dhe nën peshën e penës së Koliqit… Aq herë e kisha lexue at libër, sa pothuej tash e dija përmendësh të gjithin. Ai libër ma kishte pasunue në mënyrë të pabesueshme fjalorin dhe mendimin me magjinë e gjuhës shqipe.
Kështu u futën në shpirtin tim, “Hija e Maleve” dhe Koliqi, dhe mbas eksperiencës së asaj vere, nisi me m’u duk vetja krejt tjetër…
At vjeshtë, më doli bursa me vazhdue në Gjimnazin e Shkodrës, ku ma së pari më duhej ta shlyeja “provimin” e vjeshtës, në gjuhë shqipe, ku profesor kisha Kolë Kamsin. Si ‘vjeshtukë’ që ishim ai na mblodhi në nji klasë, e na dha nji temë të lehtë, të cilën unë e zhvillova mbrenda nji ore.

Të nesërmen, kur shkova me marrë rezultatin, e takoj profesor Kamsin, dhe i kallzova kush isha… Ai më kqyri pak me habi, po edhe me mjaft dashamirësi e më tha:
- Pse ti je Lazri!? Kam mbetë fort i çuditun! Si asht e mundun që të kanë lanë për vjeshtë ty!?! Ti ke ba nji hartim jo të mirë, po shumë të mirë, bile edhe kaligrafia jote më bani fort përshtypje! S’di ç’ka me t’thanë! Më ke habitë! Ia kallzova kët punën tande edhe drejtorit dhe e pamë të arsyeshme të mos paraqitesh në provimin me gojë! Bile më duhet me të urue që të vazhdosh në kët rrugë!!
Nuk di ç’ngjyrë mund të ketë pasë fytyra ime at çast, mbasi atypëraty s’e mora vesh domethanien e “vazhdimit n’at rrugë”… Po për këtë e falënderova shumë profesor Kamsin, po ma shumë se gjithkend, më duhej të falenderoja, edhe pa e njoftë, Koliqin e Madh dhe veprën e tij të mrekullueshme “Hija e Maleve”…

Nga libri "Shqipëria në vitet ’30"

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Sun Feb 19 2017, 10:29am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Kontaktet e mia me Njeriun dhe Poetin Ernest Koliqi
- nga Dr. Lazër Radi

I dashtuni Petraq*
po tё dёrgoj nji gazetё “Kombi” ku kam pjesёn e parё tё artikullit “Katёr takimet e mija me Ernest Koliqin”. Gazetёn tjetёr po ta dёrgoj javёn qi vjen. Nё gazetё “Drita Islame” kam ndёrmend tё botoj artikullin e Ernestit “Dy qendra kulturore Shqiptare”. Nё nji gazetё pashё referatin e Ernestit mbajtur nё Universitetin e Padovёs me temё: “Islamizmi dhe Kristianizmi nё Letёrsinё Shqiptare”. Do t’ishte me shumё interes ta kisha kёt artikull e ta botojsha kёndej. Pa shih mos e ka integral nё “Shejzat” dhe ma nis sa ma parё. Do tё mё interesonte shumё tё kisha revistёn tuej “Shejzat”. Atje do tё gjejsha shumё materiale pёr veprimtarinё e Ernestit nё kohёn e mёrgimit tё tij nё Itali. Ju i keni dhe i mbani tё vdekura atje. Na kёndej, unё e djali i jem Jozefi do tё punojshim e do tё nxirrshim ma nё pah punёn dhe jetёn e Ernestit intelektual. Dua tё punoj me tё gjitha forcat e mija pёr ta nxjerrё nё dritё figurёn madhore tё kёtij gjiganti tё letёrsisё. Dua tё ma gjejsh edhe librin e novelave “Tregtarё Flamujsh”.
E di se e teprova me kёto kёrkesat e mia, por kam qejf qё pёr tё gjallё tem dhe pёr tё gjallё tand ta bajmё tё njoftun, ashtu si duhet, Ernestin edhe nё Shqipni.
Shumё tё fala dhe tё kujtoj me mall shumё herё.
I yti Lazri, 14 shkurt 1992.

* Petraq Vuçani, kunati i Ernest Koliqit, vёllai i Vangjelias.

Romë, korrik 1991

Të kthehesh pas nji gjysëm shekulli në qytetin e studimeve, në at qytet që në çdo palë të vetën ruan nji kujtim të ambël të rinisë, herë andrra e herë zgjandrra të viteve ma t’bukura të jetës – asht diçka sa e kandshme aq edhe e trishtueme. Nuk mund ta bash nji hap pa u zhytë në lumin e rrëmbyeshëm të kujtimeve dhe emocioneve.
Shpesh njeriu, në jetë ban ca veprime të pavetëdijshme dhe ashtu si nëpër mjegull lëviz andej kah e shpien kambët, pa cak e pa megj. Duket sikur trutë i kanë zbritë në thembër dhe e komandojnë çdo veprim. Ecjen si sonambul, e ka të pasigurtë; shikon gjithçka e nuk sheh asgjëa. Ashtu i hutuem, kambët të lëvizin, shkojnë hap mbas hapi duke e përpi rrugica, rrugë, sheshe, kur veç pas do kohe, e gjen veten para diçkaje që i ngjall nji kujtim dhe e rikthen te emocionet e dikurshme… Dhe ti vazhdon me kqyrë e me kqyrë se mos ajo diçkaja e asaj kohe kthehet por asgja. Ashtu i habitun e përplot emocione vazhdon i përhumbun në kllapi mendore të atij lamshi kujtimesh…
Ja, kështu më ngjau at ditë të nxehtë korriku, kur në Qytetin Universitar u përballa me monumentin e Minerves. Dikur në at shesh vërshonin mija studentë, e qiellin e mbushnin mija zëra gazmorë rinie, tash aty “banonte” nji mizëri veturash të të gjitha ngjyrave e të gjitha markave.
Mbasi iu ngjita shkallareve të krahut të djathtë, mbrrita te nji holl ku gumëzhima e zërave më dha përshtypjen e nji zgjoi bletësh. Eh, rini… o Zot sa rini në të katër anët e botës. Edhe unë aty i përhumbun mes tyne, përpiqesha me gjetë shokët e mij të dikurshëm… kërkoja Xhinon, Valerien, Rinon, Klaudien… Kërkoja veten time të futun te ndokush prej atij lumi djemsh që ngjisnin e zbrisnin shkallët. Ashtu si i çmenduni që kërkon me peshkue në një legen uji, dhe unë po mundohesha me gjetë atë që s’kthen ma kurrë…
As flokët e mi të bardhë, as trupi im i rënduem mosha e nga pesha e rrjedhës së viteve nuk i bante përshtypje askujt… bile dikur as mue! Vazhdova atyne shkallëve të ngjitem. Në katin e dytë kërkova Katedrën e Gjuhës Shqipe, doja ta shikoja atje ulun në katedër Profesor Koliqin, duke folur me at za të ambël, e me at shqipe të begatë e të kulluet, për Gjergj Elez Alinë e për gjithë Kreshnikët e Jutbinës…
Porta qe e mbyllun me dry. Veç atëherë munda të kthjellohem dhe të vija në vete. Prof. Koliqi nuk ishte më, dhe pa Koliqin edhe Roma, edhe Qyteti Universitar atë çast m’u banë shkretinë. Zbrita ngadalë atyne korridoreve e shkallareve dhe më bahej sikur shihja hijen e tij fisnike, gjurmët e tij të pavdekshme, dhe atë pasuri ende ta paçmueme që na kish lanë në thesarin e letrave shqipe.
Gjallë o dekë kisha vendos të takohesha me profesorin tim.
Mora një mjet dhe u nisa drejt varrezave të reja të “Fuori Porta-s”, disa kilometra larg qytetit. Në vetminë e rrugës dhe nën hijen e qiparisave, përpiqesha me e rindërtue në kujtesë shumë prej kontakteve të mia me Mjeshtrin Koliqi…

E para herë…

Emigrant i rraskapitun, mbasi kisha kalue më kambë shtigjet e pashtegta e malet e ashpra të “Bjeshkve të Namuna”, kisha zbritë në kryeqytetin e Shqipërisë, në Tiranë, me andrrën e përjetshme të çdo zemre të djegun shqiptare të Kosovës…
Klasën e dytë gjimnaz, po e bëja rryeshëm e me vështirësi tepër të mëdha. Vorfnia – nga njëna anë, mosditja si duhet e gjuhës shqipe – nga ana tjetër, ma banë edhe ma të randë shkollën. Nëse nuk i preva marrdhëniet me shkollën, shtysë ishte vetëm dëshira e madhe dhe dashnia e paepun për studime. Megjithatë, ngela për vjeshtë… dhe ku: pikërisht në gjuhë shqipe. Qe një goditje e randë dhe m’u duk sikur nji spatë e pamëshirshme m’i çau andrrat dhe fantazinë.
Asaj vere të vitit 1932, ndodhesha në Durrës!
Ndjehesha tepër i shqetësuem. Me çdo kusht duhej jo vetëm ta kaloja provimin, po edhe të familjarizohesha me gjuhën shqipe. Iu luta mësuesit veteran Avdullah Ketës, të më jepte disa nocione të sintaksës dhe gramatikës së gjuhës shqipe. Pranoi me kënaqësi. Filluam së bashku mësimet e gjuhës shqipe, duke më dhuruar edhe një libër që ta lexoja në kohën e lirë. Libri titullohej “Hija e Maleve” e Ernest Koliqit.
“Hija e Maleve” qe libri i parë shqip që më ra në dorë. E lexova dhe e rilexova aq shumë herë sa mjaft pjesë të tij i dija përmendësh. Më pëlqeu shumë, aq sa kurrë s’e kisha besue. Prej tij mësova fjalë që nuk i dija, fraza e pasazhe të tëra i dija përmendësh. Fitova dashninë për fjalën e ambël shqipe dhe mahnitesha se si fjala merrte jetë dhe bante që edhe mendimet ma të thjeshta t’i kthente në muzikë. M’u duk sikur kapa diku n’ajër artin e të shkruemit bukur dhe fitova nji begati fjalësh, që po më shtynte edhe me shkruejtë.
At vit, ende pa fillue shkolla, më doli nji bursë për në Konviktin e “Maleve tona” – në Shkodër. Atje duhej ta jepja edhe provimin e vjeshtës. Bana nji hartim sipas nji teme përshkrimore që më dha Profesor Kolë Kamsi. Mbasi e mbarova hartimin ia dorëzova Profesor Kamsit. Të nesërmen më duhej të jepja provimin me gojë. Kur iu paraqita profesorit, ai me shumë dashamirësi më tha:
-E pashë hartimin tand, çuditem si të kanë lanë për në vjeshtë. Edhe Drejtori e pa. Ishim të nji mendje që ti s’ke nevojë për provimin me gojë.
Sa s’fluturova nga gëzimi. S’mund të merret me mend se çfarë shtyse qenë ato fjalë për jetën time. Prej asaj vjeshte fillova me shkruejtë gjana të vogla që i botoja tek “Vatra e Rinisë” që nxirrte në Tiranë Vasil Xhaçka. Kështu libri “Hija e maleve” u ba libri im i nënjastëkut.
Koliqi qe për mue gjuha shqipe…

Në kët ndeshje të parë me Ernest Koliqin, mund të them se ai jo vetëm më mësoi artin e të shkruemit bukur, por ma nguliti në shpirt edhe dashninë për gjuhën shqipe, dashninë për zakonet e mira dhe virtytet e larta të racës shqiptare – pra ai ma futi në gjak dhe ma forcoi dashninë për Atdhe…

E dyta herë…

Isha në klasën e tretë në Gjimnazin e Shkodrës. Koliqin tashma e kisha Profesor të historisë. At vit studionim: “Historinë e kohës së vjetër”. Gjithë historia e Greqisë së Lashtë ishte nji thurje legjendash me ato gjysëm faktet historike të nxjerra më së shumti nga zbulimet arkeologjike. Studionim Luftën e Trojës. Poemat homerike ishin pika e dobët e Profesorit. Kur zhytej Ernesti në rrëfimet e botës homerike, harrohej krejt, ishte tjetër dhe na habiste e na mahniste të gjithëve me at rrjedhën e kulluet gojtarie, dhe me kulturën e gjërë që zotëronte…
Ne nxanësit e dinim mirë se kur Koliqi ulej në katedër, me njenën dorë kapte mjekrën dhe sytë nën ata gjyslykë të mëdhenj më rreth të zi i vërviste dikah nga një cep i klasës. E gjithë klasa ndjehej pezull. Aftësia e tij e rrëfimit e thithte krejt klasën sa nuk ndihej as frymëmarrja. Të gjithë ishim kthye në veshë. Aq të gjalla ishin figurat e lashtësisë, muzat, perënditë, gjysëmperënditë, heronjtë sa na bëhej sikur lufta po zhvillohej me të vërtetë aty, para nesh, para syve tanë. Sikur po e shihnim Heridën duke u kthyer në re e duke e hedhur “mollën e sherrit” midis të dasmorve Tetidës dhe Peleut… Sikur shihnim hyjneshat Herë, Afërditë dhe Atenë, duke u grindë për kët mollë, pasi secila prej tyne e pretendonte dhe mendonte se ajo e meriton at mollë… na shfaqesh aty përpara hyjnesha Afërditë që i premtonte Paridit, se në qoftëse do t’ia jepte mollën asaj, si dhuratë – gruan më të bukur, Helenën. Pastaj, si një kreshnik i Jutbinës, Paridi rrëmben Helenën, kështu nisi lufta e përgjaktë dhe e tmerrshme Trojës…
Aso kohe e kisha zakon që gjatë mësimit të mbaja shënime. Koliqi e shpjegonte mësimin me ma shumë material nga sa kishte libri. Nga dëshira me e imitue përpiqesha të mbaja sa ma shumë shënime. Kështu unë kisha krijue nji fjalor shpjegues për gjithë personazhet e mitologjisë. Në fund të vitit, shoku i im Elez Braha, i cili dallohesh për nji kaligrafi të shkëlqyeshme, m’i nxorri në të pastër në nji fletore. Kur ia kallzova kët punë time Profesor Koliqit, ai e pa me vëmendje fletë për fletë dhe duke më rrahur krahët më përgëzoi dhe më tha:
- Ke ba nji punë shumë të mirë. S’mund të jetë njeriu intelektual i plotë nëse nuk ka nji kulturë të përgjithshme, nji kulture të fortë klasike. Mund t’tham pa frikë se gaboj, se s’ka dukuri të botës shpirtnore dhe të mardhanjeve njerzore që të mos ket kapë dhe të mos e ket paraqitë me aq imagjinatë e poezi kompleksi mitologjik. Njohja e mitologjisë së lashtë të jep një horizont kultural të gjanë, sidomos atyne që mendojnë me iu kushtue letërsisë dhe arteve. Historinë e atij fjalorthi mitologjik që ai e përmendi gjatë mësimit, më bani të ndjehem me flatra.
Ishte nji eksperiencë e jashtëzakonshme raportet që pata atë vit me Koliqin. Figura e tij brenda meje tashma kishte marrë dimensione të reja…

E treta herë…

Ishte vitin 1936. Koliqi kishte kohë në revistën “Illyria”. E “Illyria” e asaj kohe kishte mbledhe rreth vetes mjaft prej mjeshtërve të fjalës dhe të mendimit intelektual shqiptar. Bashkëpuntorë të ngushtë të kësaj revistë ishin Branko Merxhani, Karl Gurakuqi, Vangjel Koça, Stefan Shundi, Et’hem Haxhiademi, e mjaft të tjerë. “Illyria” ishte një e përmujshme, ndër ma të mirat në Shqipninë e asaj kohe. S’mund të mohohet se kjo revistë po linte gjurma të thella në zhvillimin kulturor të vendit.
Edhe unë kisha nisë të isha i pranishëm në fletoren e “Illyrisë”. Kisha botuar gjëra të vogla, do përkthime të Elin-Pelinit nga bullgarishtja, disa proza përshkruese e tregimtare të shkurtëra si “Tek kroi”, etj. Tash po çoja dorazi nji përkthim të Lamartinit…
Në Tiranë u nisa të takohem me Profesor Koliqin. (po me at rast kisha dëshirë t’i njifsha edhe tjerët). E dijsha se Ernest Koliqi ishte nji nga redaktorët ma të zgjedhun të saj dhe, duke përfitue edhe nga njohja që kishim pasë në Shkodër, i shkova drejt e në zyrën e redaksisë. Kur po i afrohem redaksisë nisëm të më dridheshin këmbët, sikur i paraqitesha për nji provim të vështirë, i papërgatitur.
Redaksia e revistës ishte në rrugën e Muzeut dhe të Bibliotekës, (sot karshi Hotel Drinit). Po ecja ashtu mëdyshas kur në atë çast u shfaq në derë profesor Koliqi. Ishte vetëm, dhe po bahesh gati të shkonte diku. Posa m’pa më thirri, ma vuni krahun si t’ishim shokë të vjetër, dhe më futi në redaksi. Ernesti ishte shumë komunikativ dhe veçanërisht dashamirës me ne të rinjtë që tregonin dëshirë për letërsi. Pasi biseduam për Shkodrën, për revistën “Illyria”, për bashkëpunëtorët e saj të nderuem, i dorëzova përkthimin e poezisë së bukur të Lamartinit “Liqeni”. I thashë se nuk isha kujdesë fort për rrokëzimin, megjithatë më pëlqente. Mbasi e lexoi me vëmendje, pa u mërzitë, më dha shpjegime të hollësishme për gjashtëmbëdhjetë rrokshin dhe më tregoi disa sekrete të përkthimit. Më foli edhe për disa skica letrare që m’i kishte botue në revistë e pastaj, siç e kishte zakon, e ktheu bisedën në shqetësimet e tija për depërtimin e ideve komuniste në Shqipëri e sidomos në rininë shkollore. Të gjallë e kam parasysh fundin e diskutimit të asaj dite të paharruar:
“Nji poet o nji tregimtar s’asht tjetër veçse nji shprehës i mendimeve dhe i ndjenjave të rrethit prej kah del, pra paraqet natyrën e përbashkët të fisit. Po, për me ia arritë kësaj duhet që na të depërtojmë në sekretet e traditës, që asht përvoja ma e shëndosh e breznive të kalueme. Duhet me u përpjekë që n’rrugën tande të letërsisë të ushqehesh me ethosin kombëtar se vetëm atëherë mund t’bahesh lajmëtar i nënvetëdijes kolektive të fisit tand. Detyra e çdo shkrimtari asht të mbajë kambën të ngulun në traditën e dheut të vet: nën kët kandvështrim duhet ta kundrojmë problematikën moderne që na del përpara e për të cilën duhet të punojmë të tanë. Shqiptari duhet të hyjë me veti autoktone të vetat në vallen e shteteve të qytetënueme t’Europës. Na sot kena nevojë për nji bashkëjetesë vllaznore. S’duhet të mashtrohemi lehtas nga fishekzjarret e internacionalizmit. Nuk e dij të ket nji komb në botë që t’i ket ra mohit pasunisë shpirtnore të stërgjyshave të vet. Kjo për na duhet të jetë nji shembull shumë i vlertë…!”
Biseda do t’kishte vazhdue edhe ma, sikur të mos ishte futë në redaksi Karlo Gurakuqi e Branko Merxhani. Karlon e njifsha me kohë, Brankon e njofta aty. Do të kisha dashtë që biseda të mos ndërpritej, por ata ishin të shqetësuem për dorëzimin e materialit për numrin e ardhshëm t’rivistës. Megjithatë, nga ky takim, me Koliqin, krahas këshillave të vlefshme pata edhe nji shtysë tjetër, të kambëngulja që të shkruaja e të mos kënaqesha asnjiherë prej asaj çka kisha realizue.

E katërta herë…

Në vitin 1938, shkova në Romë për studimet universitare.
Ernest Koliqin e gjeta në Romë Profesor të Katedrës së Gjuhës Shqipe në Universitetin “La Sapienza”. Ndonëse nuk isha student i fakultetit të letërsisë – Herë mbas here shkoja në katedrën e tij të ndigjoja leksionet e tij magjistrale. Shqiptarë e të huaj habiteshin me rrjedhshmërinë dhe natyrshmërinë e italishtes më të cilën shpjegonte, argumentet që shtronte në diskutim, problemet e kulturës shqiptare në raport me ato europiane. Shpesh e dëgjoja të fliste për eposin shqiptar dhe këngët e kreshnikve. Citoheshin aty pjesë nga ato poema, të cilat të lexuara italisht dukeshin sikur kishin zbritur atje në sqetulloret e Alpeve, për të dëshmuar të vëretat e përtej Adriatikut.
Ernesti e zotronte italishten si shqipen. Dhe pjesa ma e madhe e përkthimeve ishte mundi dhe përkushtimi i tij.
Njerëzit shpesh shkojnë të ndigjojnë leksione të ndryshme. Atyne shumë herë u intereson të dëgjojnë diçka si u tha se sa çka u tha. Mënyra e paraqitjes së landës ka nji randësi të veçantë. Dihet se filozofi i madh italian i këtij shekulli Benedetto Croce, fliste me zë të ulët sa që nxënësit, ata me të zellshmit, futeshin nën katedër për ta dëgjuar. Ne të tjerët në auditor dilnim pa marrë vesh asgjë. E kundërta ishte me filozofin Giovani Gentile. Ky fliste bukur, kishte humor dhe zë të fuqishëm. E dëgjonim me kënaqësi. Ernesti nuk kishte zë kumbues, mesatar – por, argumenti interesant dhe heshtja e madhe në sallë e bënte të dëgjueshëm.
Aso kohe numri i shqiptarëve që ishin me studime në Romë ishte mjaft i madh. Prej studentëve të tij ishin Musine Kokalari, Guljelm Deda, Pashko Gjeçi, Kolë Ashta… të cilët e vazhduen denjësisht veprën e mësuesit të tyre edhe pse ma vonë do të përballeshin me egërsinë e nji regjimi të pamëshirshëm.
Kur profesori ishte i lirë, (gja që ishte pothuej e pamundun) ne mblidheshim bashkë e diskutonim për probleme nga ma të ndryshmet, pa harrue edhe problemet me të cilat po ballafaqohej Shqipëria.


Më 7 prill 1939 – Shqipëria pushtohet nga Italia Fashiste.
Ernest Koliqi, në qeverinë e paspushtimit, u ba Ministër – Ministër i Arsimit Shqiptar.
Kjo asht edhe periudha ma e kontestueme e jetës së tij!
Megjithatë, Koliqi, asnjëherë nuk rreshti së punuari për emncipimin dhe europianizimin e kulturës shqiptare si dhe lëvrimin e gjuhës shqipe…
- Pushtimi i vendit tonë nga Italia – do të më thoshte Profesor Ernesti në biseda konfidenciale – ishte diçka e paevituesheme. E tillë ishte situata ndërkombëtare. Unë besoj se kjo do të jetë e përkohshme. Por… nëse rrethanat politike do ta lejojnë pushtimin të zgjasë për shumë kohë, atëherë detyra e jonë, detyra e pjesës intelektuale shqiptare asht me punue për zhvillimin dhe përhapjen e kulturës shqiptare, ta rrisim dhe ta kultivojmë dashurinë për gjuhën shqipe në hapësira sa më të mëdha, në mënyrë që frutet e kësaj pune që nisim tash të duken sa më shpejt të jetë e mundun…
Ky ishte vizioni i Ernest Koliqit. Dhe nën kët’ prizëm ai grumbulloi rreth vetes, në Ministrinë e Arsimit, ajkën e kulturës shqiptare të asaj kohe: ishin aty Aleksandër Xhuvani, Kol Papakriston, Eqerem Çabej, Karlo Gurakuqin, Profesor Skiroin, Ndue Palucën e shumë e shumë të tjerë, me të cilët pregatitën tekstet shkollore, antologjitë dhe “Visaret e Kombit” – nji monument i vërtetë i kulturës shpirtnore të popullit shqiptar.


Fitorja e luftës po sillte me vete edhe kohën e diktaturës së Enver Hoxhës!
Ernesti e parandjeu të keqen që po i kanosej vendit, e në mënyrë të veçantë intelektualëve, dhe ai zgjodhi me shumë dhimbje – ezilin.
Kështu ia jo vetëm shpëtoi jetën e vet, po shpëtoi edhe një pjesë të kulturës shqiptare, e cila njohu nji za të fuqishëm në botën e qytetënueme…
Në Shqipëri emri i Ernest Koliqit u ba rrezik kombëtar!!!
Familja e mbetun në Shqipëri iu nënshtrue nji genocidi të pashëmbullt.
Si të mos mjaftonte kjo vepra dhe kontributet e tij nuk përmendeshin askund… Mbi të u vendos pushteti i heshtjes. Diktatori dhe servilët e tij të “Lidhjes së Shkrimtarëve” s’e përmendën dhe s’e tregonin së çfarë bënte ai n’Itali për zhvillimin e gjuhës dhe të kulturës shqiptare. E panë më të udhës të heshtnin, po kur s’u mjaftonte heshtja e shpallnin si shkrimtarin ma reaksionar që kishte nxjerrë ky vend…!! Të mjerët! mendonin se duke heshtë dhe duke e denigrue do ta përpinte harresa. Koha po e provon të kundërtën, edhe pse ende guximi me u përballë me të vërtetën ka mbetë bunkerëve të diktaturës…
Koha tregoi se ai bëri shumë për diasporën shqiptare t’Italisë: Ai ringjalli dhe krijoi breza të tërë intelektualësh dhe shkrimtarësh të rinj. Përkrahu talentet e reja dhe i lançoi në orbitën e letërsisë shqiptare figura si Prof. Martin Camajn, Vinçenc Golletti Baffa-n e mjaft të tjerë.

…mbas nji gjysëm shekulli…

Midis meje dhe profesorit tim, tashma asht nji gjysëmshekull heshtjeje…
Ajo çka mund të bëj këtu në Romë, ma së pakut asht të shkoja te Varri i Mjeshtrit të madh, mbasi Koha na ndau aq mizorisht…
Ecja nën peshë emocionesh të thella. Ecja me hap të randë e t’mendueshëm atyre hijeve të errta të qiparisave e pishnajash krahëhapta. Ishte nji copë e mirë rruge me mbrritë deri te varret. Më shoqëronte, kunati i tij po edhe shoku i punës së Ernestit, Petro Vuçani. Nuk flisnim. E thella e asaj çka mendonim s’kishte fjalë. E shihja se ai qe edhe ma i pikëlluem se unë: atje, te ai varr, do të përshëndeste edhe motrën e vet që aq fort e desht e që e la vetëm rrugëve të mërgimit. Heshtja e qytetit të të vdekurve, sikur po na e shtonte edhe ma tepër trishtimin. Këtyne rrugëve njerëzit i sheh me lule në dorë dhe duke thanë uratë, sepse askund tjetër s’e kupton njeriu ma mirë se këtu se të gjithë në kët’ botë jemi veç kalimtarë. E tanë pasunia jonë asht vetëm njajo gropë e njaj dhe që na mbulon…
…po i aviteshim varrit. Shikoja me ngulm mos po shifnja ndonjë bust a lapidar. Mos më dilte përpara ndonjë varr monumental – i denjë për atë njeri të madh që mbante mbrenda. Asgja! Ishte “lagjja” e shtëpijave përdhese.
Ma në fund u ndalëm para nji varri:
Nji pllakë e thjeshtë prej mermeri të kuq dhe nji llambushkë e vogël që qëndronte përherë e ndezun, sikur donte me thanë se këtu, në kët’ dhe të huej ende pushon nji shpirt që s’do të shuhet kurrë, sepse s’mund të shuhen shpirtnat që s’kursejnë asgja për Atdheun e tyre. Duke e prekë at rrasë mermeri dhe duke u nda prej tij i thashë:
-Të kjoftë i lehtë ky dhe i huej mbi trupin tand. Kam besim se Shkodra e jote, ajo Shkodër loce që aq fort e deshte – nuk ka me të lan refugjat të përjetshëm: e nji ditë eshtnat e tua do t’i marrë Shkodra e do t’i vendosë pranë bijve të vet ma t’lavdishëm…

Gazeta "Kombi", shkurt 1992

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Sun Feb 19 2017, 10:34am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Pishtar dritdhanës i arsimit në Kosovë
- nga Dr. Lazër Radi

  • Me rastin e 90 vjetorit të lindjes së Ernest Koliqit.

"Njerëzit që kanë për gjuhë amtare shqipen – ku ma shumë e ku ma pak – e frymzohen nga shpirti i zakoneve arbnore, sot ndahen në tri pjesë: edhe bashkatdhetarët e diasporës. - N’idealin tonë qi kurr s’ka për tu shkimun, këto tri degë përbajnë një tanësi gangullore cilido të jetë zhvillimi shoqnuer i veçantë i tyre".

Ernest Koliqi, në kohën kur ishte në krye të Dikasterit të Arsimit në Shqipëri ka luejtë nji rol me randësi kombtare. Në fazën e parë të Luftës së Dytë Botërore në vitin 1941, mbas shkatërrimit të Jugosllavisë, siç dihet, u realizue bashkëjetesa e përkohshme e pjesës kryesore të popullatës shqiptare të atij krahu me shqiptarët e shtetit shqiptar. Gjatë sundimit 20-vjeçar jugosllav, qeveria e Beogradit, e cila sistematikisht dhe me qëllim kishte lanë mbas dore edukimin shkollor të shqiptarëve duke u mohue njiherësh edhe çdo të drejtë që kishte të bante me kombsinë shqiptare.
Pra, në vitet 1941-1944, ministri Koliqi, luejti nji rol shumë të randsishëm në arsimin mbarkombëtar. Në fakt, kjo periudhë e shkurtë, ishte tejet fatlume për vendin tonë, pse, ma së fundi, po e shihnim vedin të bashkuem në nji trup të vetëm, po e shihnim të realizueme andrrën tonë të madhe të Bashkimit e të bashkjetesës vllaznore të popullatës shqiptare jashtë kufijve me popullsinë e shtetit amë! Në kët fillim, Ministria e Arsimit, me ministër Ernest Koliqin në krye, u gjend para nji problemi shumë të vështirë dhe urgjent, sepse n’at kohë pothuej 90 përqind e popullsisë shqiptare ishte analfabete e për pasojë, ndër ato treva s’mund të gjindeshin njerëz të zott me dhanë mësim. Po mbrenda nji kohe të shkurtë, posa rrethanat u banë pak ma të favorshme, Ernest Koliqi personalisht, mori përsipër krejt organizimin e arsimit të njerëzve të atyne viseve të robnueme. Hapsina ku banonin dhe jetonin shqiptarët ishte e madhe. Qysh në ditët e para u organizue nji kurs i shpejtë e i përgjithshëm për me mësue elementet e para të mësimdhanies së gjuhës shqipe; mandej u organizue hapja e vitit shkollor 1941-1942. Me mundim dhe përpjekje të mëdha u gjendën 200 mësues e mësuese si dhe personeli tjetër arsimor dhe u nisën urgjentisht për në Kosovë ku u hap nji numër i madh shkollash fillore, nji Gjimnaz i plotë në Prishtinë, tri gjimnaze me katër klasë në Prizren, Gjakovë dhe Pejë, nji shkollë e specializueme qylymash në Prishtinë…
Koliqi ishte gjithkund i pranishëm në krejt ato veprimtari vërtet atdhetare… Shkollat vazhduen të funksionojnë me shumë sukses deri në vitin 1944, dhe kjo përpjekje arsimore në gjithë trevat tona të pushtueme nga Jugosllavia dha fryte të shkëlqyeshme dhe vuni baza të shëndosha për zhvillimin dhe lulzimin e matejmë të arsimit dhe kulturës shqipe n’ato vise ku ajo po bjerresh. Në kët periudhë, mund të themi se u vunë themelet e arsimit dhe kulturës shqipe në Kosovë. Ma vonë, herë lirisht e herë në klandestinitet, njerzit filluen ta ndiejnë nevojën e gjuhës shqipe si për bukën!
Prej kësaj nisme mori hov edhe kultura shqiptare n’ato krahina, duke nxjerrë kështu intelektualë, shkrimtarë, studiues e poetë me vlera dhe me za europian. Edhe në mërgim, Ernest Koliqi s’iu nda viseve shqiptare nën Jugosllavi e gjetkë. Përmes artikujve, me kontakte të shpeshta e sistematike me njerëzit e kulturës dhe të artiti, me prezencën e tij në Prishtinë dhe qytete të tjera, ai vazhdoi të bahet shtytës i kulturës dhe i arsimit shqiptar në ato vende.
Qeveritë komuniste banë çmos për ta vu në indeks ose për me i kalue në heshtje krejt veprën e Ernest Koliqit dhe shumë shkrimtarëve të tjerë, natyrisht, kjo për arsye të pastra ideologjike dhe politike. Mirëpo, zotnitë e diktaturës obskurantiste, s’e dinin se e bukura dhe arti i vërtetë as mund të prangosen dhe as mund të mbahen përjetësisht i burgosun. Rinia shkollore kosovare ka pasë fatin jo vetëm me shijue krejt krijimtarinë letrare të Koliqit, por edhe ta ndjente praninë e tij dhe t’i ndigjonte leksionet e tij të shkëlqyeme, ta ndigjonte at gjuhën e tij të ambël shqipe, që rridhte nga goja e profesorit si nji gurrë mjalti.
S’mund të merret me mend lumtunia dhe ngazëllimi i profesor Koliqit kur merrte letra prej studentve shqiptarë të Prishtinës…
Kushdo që ka rastisë të kalonte në Katedrën e Gjuhës Shqipe në Universitetin “La Sapienza” të Romës, e shihte me ato letra në dorë. I lexonte, i rilexonte dhe ua kallzonte me kënaqësi vizitorëve… Ishte nji ndjenjë e veçantë, sepse aty shihej se ata nxanës jo vetëm e adhuronin, por në njifarë mënyre ishin edhe ndjeksa të artit të tij, ishin si me thanë dishepujt e tij!
Po paraqes këtu para lexuesve, dy prej këtyne letrave. Në njenën thuhet: “…le t’ju mërzis pak me nji bisedë që flet për mitin e artit koliqan që ka filluar të përhapet këtu ndër ne. Po i hyj nji pune që s’asht për mue, mbasi për me tregue ndikesën që ka ba tek dashamirët e fjalës së bukur: Zana e fundme, Prroni i Cepit, Kërcimtarja e Dukagjinit, Hanë gjaku, Prrallë romantike, Autoda-feja, Shën Gjergji, – s’asht punë aspak e lehtë. Por dishka po ju tham, dishka që asht e vërtetë dhe e thjeshtë e që s’lyp argumentime: Shkrimet e jueja janë tue frymzue deri në mrekullim zemrat e reja kosovare, e njerzit vrapojnë mbas fjalës s’uej pse aty ndeshin Perendeshën tonë – Shqipen, të pastër, të njomë e virgjine, porsi Primavera e Boticell-it”.
Në nji letër tjetër, midis të tjerash, thuhet:

“Kemi pasë edhe shumë takime na të rijtë kosovarë e doemos tema dominuese e atyne bisedimeve vinte e bahej arti i juej që pranohej pa rezervë si ma i përsosuni në letrat shqipe. Intelektualët e rij të Kosovës Ju përshëndesin e Ju adhurojnë, mrekullohen me bukurinë e fjalës s’Uej dhe frymëzohen prej sajë…”.
Profesori kosovar Dr. Rexhep Krasniqi, shprehet kështu për Koliqin: “Puna e Ernest Koliqit, si Profesor i gjuhës shqipe dhe i letërsisë, si shkrimtar dhe poet, si gazetar dhe polemist politik, si konferencier dhe orator, si përfaqsues i përsosun i qytetnimit perendimor, si njeriu i shkueshëm i shoqënisë, i kanë fitue atij nji popullaritet dhe emën midis shqiptarvet dhe të huejvet si rrallë ndoj shqiptari në kohën tonë. Nga ana tjetër ai ka qenë vazhdimisht i luftuem nga qarqet e intelektualëve të së majtës, nga kundërshtarë dhe kritikë në sheshin letrar gjuhsuer, kryesisht për qendrimin e tij politik… Mirëpo ky asht fati i shumë personaliteteve të mëdhaja në vendin tonë dhe në botë, por randësia e jetës dhe e veprës së Ernest Koliqit do të vazhdojë me pas impaktin ma të thellë në zhvillimin e matejshëm të letërsisë dhe të kulturës së lirë arbnore!”.

Rilindja, 22 maj 1993

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
Sun Feb 19 2017, 10:47am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Intervistë me Dr. Lazër Radi mbi figurën e Ernest Koliqit
- nga Luiza Musta dhe Mustafë Xhemajli

“T’rrëzuemin due ta çoj nga balta,
due m’u ngjit’ m’i maje t’nalta
me shtegtar qi kërkojnë dritën...” E. Koliqi

Me Dr. Lazër Radin biseduam për Ernest Koliqin, të cilin e ka patur mësues dhe mik. Në fakt, Dr. Lazër Radi është për t’u marrë në intervistë për veten e vet dhe 46 vitet e persekutimit të tij politik nëpër burgje, kampe, internime e dëbime si dhe për prodhimet e tij letrare gjatë kohës së përndjekjes së tij politike. Apo jo Dr. Radi?

Së pari ju faleminderit për këtë intervistë dhe për faktin që më nxorrët edhe nji herë nga heshtja. Më jepni rastin të flas këtu për shqiptarët e jashtëm. Mendoj se do të qe ma e drejtë që këtë intervistë për Koliqin ta kishim bërë në kushte të tjera. Këtu brenda Shqipërisë, mendoj rininë shqiptare, studentët tanë universitarë që nuk dijnë asgjë për këtë artist të madh, për këtë poet e prozator që ishte nji ndër ata që i vuri bazat letërsisë sonë moderne. Përjashta, e në diasporë, Ernest Koliqin e njohin shumë ma mirë se sa e njohim ne këndej. Ata që kanë jetuar në nji botë të lirë, kanë patur rast t’ia lexojnë veprat, ta njohin dhe ta dëgjojnë drejtpërsëdrejti atë. Rinisë sonë shkollore një gjà e tillë i ka munguar dhe vazhdon t’i mungojë…

Ç’mund të na thoni diçka në përgjithësi, si fillim, për Ernest Koliqin?

Në vitet ’30, letërsia jonë nisi të marrë një lulëzim të madh, por pushtimet e huaja, e ma vonë diktatura komuniste, përgjithsisht këtë literaturë, me përjashtim të Migjenit, e hodhi në rrugë dhe e la krahëpremë. Rreth Lidhjes së Shkrimtarëve Shqiptare nisi të dëgjohej zëri i shurdhër i disa shkrimtarëve që kishin harruar virtytet e pastra arbërore, e që na çuan nëpër disa shtigje të ngrira e shterpe, ku i thuresh lavdi një diktatori, të cilit nuk ia kishim dëgjuar zërin, veçse për të keq. Emigrimi i tretë i Ernest Koliqit, pas luftës së dytë botërore, largimi i tij nga Shqipëria qe një fat i madh, si për vetë Ernestin, ashtu edhe për kulturën dhe letërsinë shqiptare.

Një plejadë e tërë e shkrimtarëve të viteve ‘30, megjithatë i dha vulën letërsisë dhe gjuhësisë shqiptare. Sipas mendimit tuaj, ç’përfaqëson Koliqi në kulturën dhe letërsinë shqiptare dhe në cilat fusha të saj provoi aftësinë e vet prej krijuesi?

Padyshim, Ernest Koliqi është nji ndër figurat e mëdha të letërsisë moderne shqiptare. Ernest Koliqi dhe Lasgush Poradeci janë pionierë të vërtetë të letërsisë sonë. Migjeni u afirmua pak ma vonë, atëherë ishte vetëm në hapat e parë. Veprimtaria e Koliqit është poliedrike: ai njihet si publicist, si gazetar, si prozator i hollë, si folklorist i shquar, si përkthyes i zoti, si poet i thellë, si studiues gjuhe e si novelist i dorës së parë, së bashku me Anton Logorecin, nji tjetër disident i asaj kohe, njeri kulture dhe arti. Pa kontributin e shkrimtarëve si Ernest Koliqi, letërsia shqipe do të mbetej e varfër, nji pemë e cunguar për thamje. Nji histori e kulturës shqiptare që shpërfill veprat e saj ma të mira, nuk mund të jetë veçse një histori mashtrimi.

Dr. Radi, ju e keni njohur mirë Ernest Koliqin, keni qenë shok dhe mik i tij. Domosdo ju e njihni më mirë jetën dhe veprimtarinë e tij. Deri tash njihen pak të dhëna për të, së paku të publikuara. Ju lutemi na thoni diçka më shumë nga jeta dhe veprimtaria e Koliqit?

Ernest Koliqi u lind në Shkodër më 20 maj 1903. Filloren e kreu në qytetin e lindjes, kurse të mesmen në Brescia të Italisë. Në vitin 1919, pasi kreu maturën – kthehet në Shkodër, ku vjen në kontakt me Luigj Gurakuqin, i cili e nxit të thellohet në mësimin e gjuhës shqipe dhe t’i përkushtohet letërsisë. Në vitin 1923, vetëm njëzetvjeçar, merr pjesë në një konkurs letraro-poetik dhe fiton çmimin e parë. Aftësinë e tij poetike e zbuloi një komision i përbamë nga Gjergj Fishta, Fan Noli, Mit’hat Frashëri dhe Luigj Gurakuqi. Pas kësaj në vitin 1924, botoi veprën e parë poetike “Kushtrimi i Skënderbeut”. Në vitin 1925, i përfshimë në valët e Revolucionit të Qershorit, qe bashkë me Qeverinë e Nolit, e mbas dështimit të saj, arratiset edhe Koliqi. Në fillim në Bosnjë e ma vonë në Bari e në Zarë. Vepra që e afirmoi atë si prozator dhe e bëri të njohur si novelist qe “Hija e Maleve”, botuar në vitin 1929, në Zarë. Që nga ky botim, u pa se nji shkrimtar serioz po shfaqej në horizontin e letërsisë shqipe. E reja te Koliqi, është se krahas modernitetit të prozës, qe edhe thyerja e gjuhës, ajo i afrohej ma tepër asaj të Shqipnisë së Mesme dhe ishte ma e kuptueshme për gjithë shqiptarët. Pra gjuha e Ernestit, ndërmjet shkrimtarëve të tjerë shkodranë, ishte ma gjithëpërfshirëse, ma e përpunuar, ma e lehtë, kishte nji stil të ri modern, nji gjuhë të ambël dhe të lakmueshme, të begatë, tërheqëse, e cila për bukurinë dhe forcën e shprehjes po u afrohej gjuhëve ma të përpunuara dhe ma të mëdha të botërore, të cilat kishin dekada e shekuj që ishin stërholluar ndër vepra letrare. Në vitin 1929, ai kthehet nga mërgimi i parë në Shqipëri ku fillon punën si mësues i gjuhës shqipe, fillimisht në Vlorë, e ma vonë në Gjimnazin e Shkodrës. Në vitin 1933, e ndërpret punën dhe shkon në Itali, në Padova, për të vazhduar studimet universitare që i kish lanë përgjysmë. Në vitin 1937, mbrojti doktoratën shkëlqyeshëm mbi tezën “Epika popullore shqiptare”. Po në këtë vit u hap Katedra e Albanologjisë në Unviersitetin e Romës, dhe në vitin 1939, Ernesti caktohet profesor ordinar i kësaj katedre.

Dimë se Koliqi është poet dhe novelist. Ju më së miri e keni të njohur veprën e tij, veçanërisht poezinë dhe novelistikën që krijoi ai. Deri më tash ato nuk e panë dritën që të bëhen pronë e publikut të gjerë në Shqipëri dhe Kosovë. Na flisni ju lutemi, më gjerësisht për veprimtarinë e tij letrare....

Si poet, siç e thashë edhe ma lart u afirmua nga nji konkurs dhe nga poema “Kushtrimi i Skënderbeut”, por në mënyrë të veçantë pas librit të tij poetik “Gjurmët e stinëve”, 1933. Për atë kohë ishin poezi kontrastesh, qenë si të thuash nji lëndë e re bazuar në motivet e vjetra. Pra eksperienca dhe vetë jeta shkodrane në këtë poezi vjen e kristalizohet e mbushet me emocione. Gjithnjë është paraqitur nji dëshirë për të renë, për të vlertën, për nji jetë ma të bukur që duhej të dilte nga gërmadhat. Këtë poezi e përshkon tejetmbanë nji optimizëm dhe dëshirë për fitoren e traditave ma të mira të stërgjyshërve iliro-shqiptar. Ndër ato poezi has edhe në dhimbje shpirtërore të njeriut që në moshë të re ka pirë kupën e hidhur të mërgimtarit, të atij që ka mbetur pa atdhe dhe sillet rrugëve të botës. Kurse si prozator, Koliqi është i mrekullueshëm. Shkëlqen në parathënien e librit “Gjurmët e stinëve”, në “Autodafne”-n e mrekullueshme.

Përsa i përket novelës, mund të themi se Koliqi është ndër krijuesit ma të mirë të novelistikës moderne shqiptare. Që kur ishte i mërguar në Tuzëll, i “shkrepi” të paraqesë në novela episode nga jeta e malësive shqiptare dhe me të vërtetë e paraqiti dhe e analizoi jetën e atyre maleve në gjithë bukurinë dhe tragjizmin e tyre. Me këto mendime erdhi në Zarë dhe aty i konkretizoi në vitin 1928, në veprën e tij të parë në prozë: “Hija e Maleve”. Këtu, ai paraqet jo vetëm episode e ngjarje, nga malësitë tona të Veriut, por edhe bëma e drama nga jeta qytetare e Shkodrës, me rryma Kanuni. Në mendjen e tij tash po vërtitej edhe shtjellimi i nji proze ma të gjerë, dhe po i bëhesh gati shtrati për romanin, të cilin do të botonte në mërgimin e tretë: “Shija e bukës së mbrume”.
Në vitin 1935, Koliqi na fali edhe nji libër të dytë novelash “Tregtar flamujsh”. Në këtë libër Koliqi na del me nji eksperiencë të madhe njerëzore, me nji pjekuri artistike ma të thekun. Analizohet jeta e qytetit të Shkodrës me nji mprehtësi psikologjike. Ai e paraqet jetën e qytetarëve e si të gjallë, gati-gati të prekshme me dorë. Libri ka nji problematikë shoqërore, karakteristikë e viteve tridhjetë, paraqitun në mënyrë të veçantë nga të dy poetët shkodranë: Koliqi dhe Migjeni. Me prozën e Koliqit, gjuha shqipe fitoi mundësi të reja shprehjesh.

Ernest Koliqi njihet edhe si veprimtar i shquar për kulturën dhe artin shqiptar në përmasa kombëtare, duke i bërë kësaj kulture jehonë edhe jashtë Shqipërisë, pra edhe në përmasa ndërkombëtare. Mund të na thoni diçka më konkretisht, Dr. Radi?

Koliqi ishte njeri i kulturës. Veprimtaria e Koliqit në vitet ’30, veçanërisht në redaksinë e revistës “Illyria”, ishte shumë e madhe. Ma pas si profesor ordinar në Katedrën e Gjuhës Shqipe në Universitetin e Romës. Në vitet 1939-1942, ai punoi me tekstet shkollore “Visarët e Kombit”, grumbullimi rreth dikasterit të arsimit të njerëzve ma të shquem të kulturës shqiptare, krijimi i Institutit të Studimeve Shqiptare. Sigurisht ma vonë botimi i revistës “Shkëndija” dhe në mërgimin e tretë botimi i revistës “Shejzat” si dhe Katedra e Gjuhës Shqipe të Universitetit të Romë, të cilën e kthehu në Institut të Studimeve Shqiptare, mund të konsiderohen ndër momentet e pazëvendësueshme të kulturës shqiptare. Mjafton të shfletohet koleksioni i revistës “Shejzat” për të njohur mendimet e Koliqit dhe dimensionet e tija intelektuale....

Shumë figura të shquara të historisë dhe të letërsisë shqiptare gjatë sundimit 45 vjeçar të komunizmit në Shqipëri janë shikuar në klishen bardh e zi, një klishe që ka qenë shkatërruese për shumë figura të historisë sonë kombëtare. Jeta e Koliqit gjatë pushtimit fashist ishte (sëpaku kështu dihet deri tash) konservatore. Kjo pjesë e jetës së tij, pra, është një periudhë e errët kur ai punoi një kohë ministër i Arsimit nën qeverinë shqiptare që u formua në kohën e pushtimit fashist, kohë të cilën mund ta quajmë periudhë e ngrirë. Ç’dihet më shumë për këtë periudhë rreth figurës së tij?

Nëse e gjithë jeta e Ernest Koliqit ka qenë nji përkushtim i plot ndaj atdhetarizmit dhe kulturës shqiptare, mendoj se ajo periudhë e shkurtër e qenies së tij si ministër i Arsimit gjatë kohës së pushtimit fashist, ka qenë periudhë kulmore si për atdhetarinë e tij të mirfilltë, ashtu edhe për kulturën e arsimit shqiptar në veçanti. Ja përse: Në atë prill të vitit 1939, para se të nisej për Tiranë, kaluam nji natë pa gjumë me Koliqin në shtëpinë e tij në Via Parioli. Ishte fort i zhgënjyer. Disa ditë ma parë i kishin thanë se Shqipërisë do t’i jipej një status Kommonuellti, kurse më 16 prill u soll kurora mbretnore e Skënderbeut me shumë pompozitet në Romë. Tashma zaret ishin hedhë, ato qëndronin mbi tavolinë dhe askush nuk mund t’i lëvizte. Ai tha: “Sot Shqipnia ka nevojë për ne ma fort se kurrë. Për hirë të Atdheut, do ta sakrifikoj reputacionin tim”.

Koliqi shkoi në Shqipëri, Ministër i Arsimit. Për hir të së vërtetës duhet të pohojmë se asnji herë ai dikaster nuk ka punuar aq shqiptarisht se sa në kohën Ernestit. Ministri Koliqi, nga dikasteri i vet, punonte jo për të shpëtuar në stilin “të shpëtoj ç’mund të shpëtohej”, por, për të lulëzuar dhe për ta çuar përpara kulturën shqiptare. Asnji nga paraardhësit e tij as nga Luigj Gurakuqi, as të tjerët ma vonë si fjala vjen poeti Hilë Mosi, apo eruditi Mirash Ivanaj, nuk e bënë dot atë ministri që ta kapërcente pragun e një institucioni administrativ. Me Koliqin ky dikaster, në dukje funksionote si administratë, në fakt qe një vatër e fuqishme e kulturës kombëtare dhe një shtysë për inisiativat private të kulturës. Ernesti pati shkëndinë gjeniale të krijonte pranë ministrisë zyrën e “inspektorëve”, ku punonin pa ndërprerje për të gjetur mënyra e metoda për ta përhapur e për ta zhvilluar sa më shumë arsimin kombëtar e kulturën tonë kombëtare. Në këtë zyrë u thirrën njerëzit ma të zot dhe më të afirmuar të kulturës shqiptare të asaj kohe: Aleksandër Xhuvani, Karl Gurakuqi, Namik Resuli, Eqerem Çabej, Vangjel Koça, Ndue Paluca, Prof. Papakristo, Selman Riza etj., etj. Këta nxorën nji seri shumë të pasur tekstesh shkollore. Nxorrën kolanën “Shkrimtarët Shqiptarë”, “Visarët e Kombit”. Në ato vite u themelua “Instituti Mbretëror i Studimeve Shqiptare”. Në të gjithë historinë e kulturës shqiptare, as para kësaj kohe e as ma mbas nji purizëm, nji pastërti kaq të thellë gjuhësore, si në kohën e Koliqit, nuk kish pasur. Ai humbi pak nga reputacioni i emrit të tij por, duke vënë në ballancë këtë humbje, pra diçka nga prestigji personal dhe atë të përfitimin kombëtar që pati gjithë vendi në atë periudhë, del se flijimi i nji reputacioni personal është i papërfillshëm dhe se e tërë veprimtaria e Koliqit e kësaj periudhe ka ngjyrë dhe vlerë atdhetare.

Kosova e di se Ernest Koliqi, ka dhënë një kontribut të çmueshëm për arsimin në këto troje shqiptare të pushtuara e grabitura me dhunë nga pushtuesit shekullor serbosllavë. Pushtimin e Jugosllavisë Mbretërore, populli në Kosovë e viset e saj i ka quajtur “Tri ditë Shqipni”. Ju, Dr. Radi, jeni nga Kosova, Prizreni, e, keni qenë edhe në korrent të këtyre ngjarjeve si dhe kontributeve të Ernest Koliqit. A mund të na elaboroni më gjerësisht këtë periudhë?

Një rol të rëndësishëm në arsimin gjithëkombëtar ka luajtur ministri Koliqi në vitet 1941-44. Siç dihet në fazën e parë të Luftës së Dytë Botërore, në vitin 1941 me ndërhyrjen e fuqishme të aviacionit dhe të ushtrisë gjermane, Jugosllavia Mbretërore u shkatërrua brenda pak ditësh. Kjo qe nji periudhë e shkurtë, por e lumtur për popullin tonë, sepse ma në fund e pamë veten të bashkuar në nji trup të vetëm, e pamë të realizuar bashkimin dhe bashkëjetesën vëllazërore të popullatës shqiptare që ishte nën Jugosllavi me popullsinë e shtetit amë. Gjatë sundimit serb mbi ato treva, qeveria e Beogradit i kishte ndalur edukimin shkollor të shtetasve të vet me kombësi shqiptare duke ndaluar në mënyrë të veçantë mësimin e gjuhës shqipe. Ministria e Arsimit, e detyruar nga Koliqi, u gjend përballë nji problemi shumë të vështirë, sepse në atë kohë, pothuajse 90 për qind e popullsisë ishte analfabete, për pasojë në vend nuk mund të gjendeshin njerëz që mund të jepnin mësim. Posa rrethanat u bënë ma të favorshme, vetë Koliqi e mori përsipër organizimin e arsimit të njerëzve të atyre trevave. Hapësira e viseve ku banonin shqiptarët ishte e madhe. Që në ditët e para u organiza nji kurs i shpejtë e i përgjithshëm për të mësuar elementet e para të gjuhës shqipe, pastaj u organizua hapja e vitit shkollor 1941-42. Me përpjekje u gjendën 200 mësues dhe mësuese dhe personeli tjetër arsimor dhe u nisën urgjent për në Kosovë. U hapën një numër i madh shkollash fillore, një gjimnaz i plotë në Prishtinë, 3 gjimnaze me nga katër klasë në Prizren, Gjakovë e Pejë, një shkollë bujqësore në Tetovë dhe një shkollë qilimash në Prishtinë. Këto shkolla vazhduan të funksionojnë dhe me shumë sukses, deri në vitin 1944. Këto shkolla dhe kjo përpjekje arsimore në trevat tona të pushtuara nga Jugosllavia dhanë nji fryt të shkëlqyer dhe vunë bazën e shëndoshë për zhvillimin dhe lulëzimin e arsimit dhe kulturës në ato vise të pushtuara.

Ernest Koliqi ishte edhe një përkthyes, apo më mirë të themi një shqipërues i zoti. Ai përktheu klasikët italianë si Danten, Petrarkën, Arioston, Tasson, Karduçin…, por edhe shqipëroi edhe nga gjuha frënge si vepra të Bodlerit, Maeterlinkut, etj. Megjithatë këto përkthime pak janë të njohura në kohën e sotme. Ç’mund të na thoni për Ernest Koliqin si përkthyes?

Koliqi zë një vend me rëndësi si përkthyesi ma kompetent që kemi patur nga italishtja e frëngjishtja në shqip si dhe nga shqipja në italisht. Koliqi qe i pari që përballoi përkthimin në shqip të poetëve të mëdhenj, të Italisë si Dante Aligierin, Françesko Petrarkën, Ludoviko Arioston, Torkuato Tasson, Ugo Foskolon, Xhosue Karduçin, Xhovani Paskolin, Gabriele d’Anuncion, Sharl Bodlerin, Moris Maeterlikun, Verhanien, etj. Për Koliqin ose për çdo shkrimtar tjetër do të qe ma e lehtë të bënte diçka të vetën origjinale se sa të mundohej të sillte në shqipe të kulluar artistike vepra të vështira si ato të Dantes e d’Anuncios. Fishta për përkthimet e Koliqit pat thënë: “…asht përnjimend nji fat i bardhë për literaturën kombtare që ky letrar i ri, i pajisur me të gjitha cilësitë e nevojshme për nji përkthyes të mirë ia ka hy përkthimit të copave të zgjedhuna prej veprave të katër klasikëve ma të parë të Italisë. Kështu kombi ynë ka me pas nji ide mjaft të qartë e të përshtatshme mbi letërsinë e këtyre kolosave të letërsisë botnore....”

Eqerem Çabej, Aleks Buda e bashkëpunëtorë të tjerë të Koliqit në Ministrinë e Arsimit gjatë kohës së pushtimit fashist, pas ’44, dihet, mbetën në Shqipëri, ndërsa Koliqi u emigrua dhe u anametua. Dr. Radi, në rrethanat ku gjendeshit, i persekutuar dhe i dënuar, interesimi juaj i veçantë për Koliqin a ka mundur të përfshijë Koliqin si patriot dhe si veprimtar jashtë Atdheut. Çfarë mund të na thoni për këtë?

Po. Unë jam interesuar vazhdimisht për të, ani pse gjendesha në rrethanat që ma rëndonin psiqikisht dhe fizikisht. Koliqi në mërgim ndonëse i zënë me punë të ndryshme, nuk rreshti asnjiherë së punuari për idealet e shenjta të jetës së tij, për nji të ardhme ma të mirë të Atdheut, ideale që ai i kishte thellë në zemër. Gjithmonë shqetësimet e tij kanë qenë për çeshtjet e kulturës shqiptare dhe problemet kombëtare, probleme që kishin si objektiv arritjen e çlirimit të vendit nga murtaja komuniste. Askund dhe në asnji vend ai s’e kurseu fjalën dhe veprën e tij të autoritetshme për të sqaruar të vërtetat nëpër të cilat kalonte populli shqiptar nën sundimin e diktaturës. Edhe bashkëatdhetarët e tij, të cilët përpiqej t’i trimëronte e t’i frymëzonte me shpresë e besim, se Shqipëria shumë shpejt do të lirohej nga kjo murtajë e rrezikshme.
Veprimtaria e tij në fushën publicistike është e madhe. Mjafton të përmendim këtu gazetën “Ora e Maleve” që është nji shembull i shkëlqyer i publicistikës luftarake, demokratike shqiptare; Koliqi është aktivizuar dhe ka bashkëpunuar me revista të ndryshme, të cilat kanë mbetur sot e kësaj dite shtylla të publicistikës shqiptare. Përsa i përket veprimtarisë në shkolla Tahir Zajmi thotë: “Merita kryesore e kësaj veprimtarie patriotike të qeverisë shqiptare pa dyshim i përket ministrit të Arsimit të asaj kohe profesor Ernest Koliqit, i cili me vullnetin dhe shpirtin e tij idealist, nuk i kurseu energjitë për të pajisur sa më mirë aparatin arsimor në viset e lirueme me elementë të shëndoshë që i dhanë hov e gjallni shkollës shqipe.”
Koliqi edhe në ditët e vështira të mërgimit, s’e ka pushuar as interesimin e as veprimtarinë e tij të frytshme për punët e emigracionit shqiptar, të diasporës dhe të shqiptarëve që jetonin nën pushtimin serbosllav. Ai ka ndjekur me kujdes dhe interesim të vazhdueshëm zhvillimin e shkollës dhe të kulturës shqiptare në ato treva dhe këshillonte se ajo punë e madhe, e filluar aq mbarë, jo vetëm të mos ndërpritej, por të shtohej e të lulëzohej gjithnjë e më shumë, sepse “vetëm nji popull i kulturuar ka të drejtë t’i kërkojë të drejtat e veta dhe t’u imponohet të tjerëve”.

Në Kosovë, përkundër rrethanave në Shqipëri, kemi patur mundësi, megjithatë të njohim Fishtën, Ivanajn, Nikajn, Prennushin, e të tjerë nga “trungu katolik” i Veriut dhe jemi “ushqyer” si të themi me letërsinë që krijuan ata. Për shembull që në vitet ’70, studentët e Letërsisë dhe Gjuhës shqiptare në Universitetin e Kosovës, në bibliotekën e tyre kanë pasur liri të lexojnë ekzemplarët e revistës “Shenjzat” që vinin nga Italia. Mund ta shprehni Ju, Dr. Radi mendimin tuaj se si e konsideron rinia shqiptare e Kosovës, Ernest Koliqin dhe a jeni në dijeni më konkretisht se çfarë ndikimi ka patur vepra e Koliqit tek kjo?

E theksova se veçanërisht në Shqipëri është bërë çmos për të vënë në indeksin e harresës dhe për t’i lënë në heshtje veprat e Ernest Koliqit dhe të disa shkrimtarëve të tjerë. Edhe në Kosovë, natyrisht për arsye ideo-politike ka ndodhur afërsisht e njejta gjë. Mirëpo, ata zotërinj nuk e dinin se e bukura dhe e përjetshmja nuk mund të prangohet dhe të mbahet përjetësisht në errësirë. Rinia studentore në Kosovë ka patur fatin ta shijojë një pjesë të letërsisë koliqiane. Frymëzimet e disa qarqeve studentore universitare që merren me letërsi e kulturë mund të shihen edhe në disa letra që i kanë dërguar profesor Koliqit në Romë. Në njërën prej tyre thuhet:

“Dishka po ju them, dishka që është e vërtetë dhe e thjeshtë e që nuk lyp argument: shkrimet e juaja janë tue e frymëzue zemrat e reja kosovare, e njerëzit vrapojnë mbas fjalës suaj, sepse aty ndeshin perëndeshën tonë: shqipen, të pastër, të njomë e të virgjër, porsi pranvera e Botiçelit.”

Në një letër tjetër ndër të tjera thuhet:

“Kemi patur shumë takime na të rinjtë kosovarë, doemos tema dominuese e atyre bisedave, vinte e bëhej arti i juaj që pranohej pa rezerva si i përsosur në letrat shqipe. Intelektualet e rinj të Kosovës ju përshëndesin dhe ju adhurojnë, mrekullohen me bukurinë e fjalës suaj, dhe frymëzohen prej saj”.

Besoj se të njejtën gjë do të thotë edhe rinia universitare shqiptare në Shqipëri, mbasi të njihet dhe t’i shijojë veprat e Ernest Koliqit…

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top

Jump:     Back to top

Syndicate this thread: rss 0.92 Syndicate this thread: rss 2.0 Syndicate this thread: RDF
Powered by e107 Forum System
Kerko ne Google dhe ShkodraOnline.Com
Custom Search
Mire se Vini
Emri i Identifikimit:


Me Kujto

[ ]
[ ]
Muzik Shkodrane - Sagllam

Chat Box
You must be logged in to post comments on this site - please either log in or if you are not registered click here to signup

Shkodra ne Youtube
Any use of the name and content of this website without the explicit written consent of the owners is strictly prohibited and it is protected under law. Per cdo ankese ju lutem mos hezitoni te na shkruani Flm.
Theme created by
Render time: 0.5093 sec, 0.0832 of that for queries. DB queries: 53. Memory Usage: 3,582kB