Moderators: :::ShkoderZemer, SuperGirl, babo, ⓐ-ⓒⓐⓣ, Edmond-Cela, ::bud::, ~*Christel*~, Al Bundy, :IROLF:, ::albweb::, OLIVE OYL
Author Post
L - N
Sat Apr 24 2010, 06:57am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Martin Camaj

Camaj (1925-1992) was born in Temali in the Dukagjin region of the northern Albanian alps. He is an émigré writer of significance both for Albanian literature and for Albanian scholarship. He received a classical education at the Jesuit Saverian college in Shkodër and studied at the University of Belgrade. From there he went on to do postgraduate research in Italy, where he taught Albanian and finished his studies in linguistics at the University of Rome in 1960.

From 1970 to 1990 he served as professor of Albanian studies at the University of Munich and lived in the mountain village of Lenggries in Upper Bavaria until his death on 12 March 1992.

Camaj's academic research has concentrated on the Albanian language and its dialects, in particular those of southern Italy. His literary activities over a period of forty-five years cover several phases of development. He began with poetry, a genre to which he remained faithful throughout his life, but in later years also devoted himself increasingly to prose. His first volumes of classical verse Nji fyell ndër male, Prishtina 1953 (A flute in the mountains), and Kânga e vërrinit, Prishtina 1954 (Song of the lowland pastures), were inspired by his native northern Albanian mountains for which he never lost his attachment, despite long years of exile and the impossibility of return. These were followed by Djella, Rome 1958 (Djella), a novel interspersed with verse about the love of a teacher for a young girl of the lowlands. His verse collections Legjenda, Rome 1964 (Legends) and Lirika mes dy moteve, Munich 1967 (Lyrics between two ages), which contained revised versions of a number of poems from Kânga e vërrinit, were reprinted in Poezi 1953-1967, Munich 1981 (Poetry 1953-1967). Camaj's mature verse reflects the influence of the hermetic movement of Italian poet Giuseppe Ungaretti (1888-1970). The metaphoric and symbolic character of his language increases with time as does the range of his poetic themes. A selection of his poetry has been translated into English by Leonard Fox in the volumes Selected Poetry, New York 1990, and Palimpsest, Munich & New York 1991.
trokit ketu


My land

When I die, may I turn into grass
On my mountains in spring,
In autumn I will turn to seed.

When I die, may I turn into water,
My misty breath
Will fall onto the meadows as rain.

When I die, may I turn into stone,
On the confines of my land
May I be a landmark.

[Vendit tem, from the volume Lirika midis dy moteve, Munich 1967, translated from the Albanian by Robert Elsie and first published in English in An elusive eagle soars, Anthology of modern Albanian poetry, London: Forest Books 1993, p. 32]

Mountain feast

Blood was avenged today.
Two bullets felled a man.

Blood was avenged today.

Under the axe-head
The ox's skull bursts by the stream.
(Today there will be great feasting!)

Blood was avenged today.

The wailing of men gone wild
Mingles with the smell of meat on the fires.
And the autumn foliage falls
Scorched on the white caps
At the tables, outside.

Night. At the graves on the hill
Fresh earth, new moon.

The wolves have descended from the mountains
And drink blood at the stream.

[Drekë malsore, from the volume Lirika midis dy moteve, Munich 1967, translated from the Albanian by Robert Elsie and first published in English in An elusive eagle soars, Anthology of modern Albanian poetry, London: Forest Books 1993, p. 35]

First elegy

When I am exhausted
By the tribulations of age, steep like a cliff,
Feel no pain for me, Taze,
Stretched out on the bier,
A lamb ready for sacrifice.
Let the old women mourn over me that day
For their own people long since dead.

And one more request, my wife:
When my father died, we slaughtered two oxen
To feed the starving - and the ants of the threshing-floor
With breadcrumbs.
But I shall die amidst people who are
Always full,
So at my wake serve
Only bitter coffee.

[Elegjí e parë, from the volume Lirika midis dy moteve, Munich 1967, translated from the Albanian by Robert Elsie and first published in English in An elusive eagle soars, Anthology of modern Albanian poetry, London: Forest Books 1993, p. 36]

Found Thread

Last night the street lamps winked out and the town
Languished in blackness until day break.

Housewives searched for oil lanterns
But could not find them in the dark.

At dawn the sun strode up and cast a pale glow
On the facades of skyscrapers.

In the morning I stared at the circle of dreams
On the ground
And found the lost thread
At the margin of the light.

[Fill i gjetun, from the volume Njeriu më vete e me tjerë, Munich 1978, p. 7, translated from the Albanian by Robert Elsie]

A Bird Languishes

The Canon of Birds says:
Every bird shall stretch its wings and perish on the grass,
Punishment for having plied the forbidden border
Between heaven and earth.

A bird languishes upon the lawn, at death's door,
The leaves in the trees are
Unreachable birds and companions
Frolicking in the sunlight.

In the distance are two millstones pounding
At one another, as is their wont,

[Një zog lëngon, from the volume Njeriu më vete e me tjerë, Munich 1978, p. 8, translated from the Albanian by Robert Elsie]


After midnight the moon cast its beams
From the cliff top to the river below.
Half asleep
The little owl sings in the rays:
Eyes, two drops of water, sparkle, and the song
Drips into the valley, the darkness.

At dawn, someone on the riverbank found
The broken beak of the little owl and stammered:
Oh! Look at that sound that fell
And shattered on the rocks.

[Mospërfillje, from the volume Njeriu më vete e me tjerë, Munich 1978, p. 11, translated from the Albanian by Robert Elsie]

Death - Crackling

Death - the crackling
Of a dry leaf,
Wait for me at the end of the earth
With no chrysanthemum in your hand.

Wait, benumbed swallow,
With wings o'er the waves, for my breath

To soar to the heavens,
Feathered like a white raven.

[Vdekje - krizëm, from the volume Njeriu më vete e me tjerë, Munich 1978, p. 14, translated from the Albanian by Robert Elsie]

Unexpected Guest in Berisha

When the guest entered the house at dusk,
Seven brothers looked askance
As if he were walking over their heads and not
Over the dry floorboards. Nor did they, as ancient custom demands,
Greet and speak with him, but stared at the ground.

The youngest of them broke the silence,
Removed the lahuta from its place
And laid it in the guest's lap for him to play.
When he held the lute's body,
Gently stroking its side
With his rough fingers,
And plucked its foal-hair string with his thumb,
The brothers and the old man, head of the household,
Understood that the stranger was a singer
Like no other among them.

The beginning holds the heart in sway,
Not the end of the song.

[Mysafir i papritun në Berishë, from the volume Njeriu më vete e me tjerë, Munich 1978, p. 15, translated from the Albanian by Robert Elsie]


At six o'clock in the morning
It still withstood the storm.
At noon the forest, the face
Of the mountain, plunged into the river.

The sun came out and shone on the fresh earth,
The ruptured roots, the shattered trees
And the end in my conscience.

The inhabitants of the mountains on the other side asked:
Frail land, where can we now hide our eyes
On your treeless brow?

[Mal i rrëxuem, from the volume Njeriu më vete e me tjerë, Munich 1978, p. 17, translated from the Albanian by Robert Elsie]


Snowflakes in the treetops
And spring heather swathed in ice,
The eye searches for a hidden fire,
The badger its lair
In the womb of roots and remembers
The warmth of breath
Under a white sheep's hide.

The hedgehog with its spines embedded deep in flesh
Flickers without a flame
Within the four walls of the earth.

[Dimën, from the volume Njeriu më vete e me tjerë, Munich 1978, p. 21, translated from the Albanian by Robert Elsie]

My Mother

The dry sumac quivers
On the promontory above the Drin, drubbed
By the savage winds of St Andrew's Day.
And she declares to me: "You're a dead weight
In my breast!

Cross the river
Before winter's end!"

[Ime amë, from the volume Njeriu më vete e me tjerë, Munich 1978, p. 21, translated from the Albanian by Robert Elsie]


I began singing in the choir
At the wrong moment: out of fear, shame?
"Alright, get out!" said the teacher.
"Get out!"

I descended from the last row
Like a red pepper plucked from the beam,
And counted the steps, one by one,
To the end,
Under the earth
With the weight of one hundred eyes on my shoulders.

[Deshtimi, from the volume Njeriu më vete e me tjerë, Munich 1978, p. 27, translated from the Albanian by Robert Elsie]

Springtime in an Arbëresh Village

The buds emerge from the cracks in the rocks
And from the hummocks on the path to the cliff.
The tender tiny faces with thin stems
Listen to the conversations of the strong-fisted women
Returning from the fields
And none of them mentions the spring.

My days there passed as in a dream
With eyes fixed on the early spring flowers drowned
In the month of April's wild rising grass.

I woke up on the day of my departure with a wreath
Of meaningless words in my hand.

[Pranvera në katundin arbresh, from the volume Njeriu më vete e me tjerë, Munich 1978, p. 28, translated from the Albanian by Robert Elsie]

There Before the Tribes Arrived

You were
There before the tribes arrived
With your milk in a fissure in the rock
And with your feet in salt water.
They gave you but one name: Shkodra.
And they called you a crowned city
And they cast stones at your head
And ancient iron.

How often did you awaken drenched with blood
And observe yourself in the mirror?
Bearing a woman's name, you bathed in the waters
Of the river and enthroned yourself with fresh garments
Upon the cliff
Your brow shining in the sun over the fields.

[Aty si tash para se me ardhë fiset, from the volume Njeriu më vete e me tjerë, Munich 1978, p. 31, translated from the Albanian by Robert Elsie]

In the Shade of Things

In the shade this afternoon where I took my rest
I plucked a blade of grass in my thoughts.
The night crickets are chirping.

Near the hearth I hear the pods
Of ginestra
Bursting in my breast.

[Në hijen e sendeve, from the volume Njeriu më vete e me tjerë, Munich 1978, p. 33, translated from the Albanian by Robert Elsie]

To a modern poet

Your road is good:
The Parcae are the ugliest faces
Of classical myths. You did not write of them,
But of stone slabs and of human brows
Covered in wrinkles, and of love.

Your verses are to be read in silence
And not before the microphone
Like those of other poets,

The heart
Though under seven layers of skin
Is ice,

Though under seven layers of skin.

[Nji poeti të sotëm, from the volume Njeriu më vete e me tjerë, Munich 1978, p. 37, translated from the Albanian by Robert Elsie and first published in English in An elusive eagle soars, Anthology of modern Albanian poetry, London: Forest Books 1993, p. 33]

That Mountain of Ice Divides Time

(That mountain of ice had a name,
Its name was taboo!)

Before my eyes closed in sleep,
I beheld that peak of pale ice
At my feet.
The wind arrived with the sun and melted it,
And there, in my shadow, appeared a flower.

[Ai mal akulli ndan kohën, from the volume Njeriu më vete e me tjerë, Munich 1978, p. 40, translated from the Albanian by Robert Elsie]


The worker sets off in search of work abroad
With a piece of sky in his arms
And sea salt in pinewood boxes.
In his hand he holds a slingshot,
And river pebbles in his mouth
Instead of bread.

The road before him is lit
By his eyes' glowing embers.

[Fragment, from the volume Njeriu më vete e me tjerë, Munich 1978, p. 41, translated from the Albanian by Robert Elsie]

The old deer

The shepherds abandoned the alpine pastures
For the warmth of the lowland valleys,
Sauntering down the trails, talking loudly
About women and laughing
Beside the water of the stream bubbling forth
From well to well.

The old deer raised its head from the scorched earth
And observed the pale foliage. Then
It departed to join its sons,
They too with their minds on the does.

Broken, it too abandoned the alpine pastures and followed
The merry murmur of the stream below, a fiery arrow,
The wanderer in search of warmer pastures and winter grass
Which it will never touch!

When they slew it, the shepherds pried its eyes open
And saw in the pupils
The reflection of many deer drinking water from the stream.

[Dreni plak, from the volume Njeriu më vete e me tjerë, Munich 1978, p. 47, translated from the Albanian by Robert Elsie and first published in English in An elusive eagle soars, Anthology of modern Albanian poetry, London: Forest Books 1993, p. 34]

Two Generations

My father was
A sad-looking fellow,
A leafless olive tree
With black pits on every bough.

His words rumbled loudly
Within us
As if they were a famished wolf's howling
Alone in the barren cliffs.

My brother took
His place,
My barefoot brother
- cold wind on the horizon -

And blew at the autumnal fire
With full cheeks,
And all the sparks became

[Dy brezni, from the volume Njeriu më vete e me tjerë, Munich 1978, p. 53, translated from the Albanian by Robert Elsie]

Abandoned Village

Abandoned village
Behind the back of the earth
With houses and lanes which abut

Inside, the old people light
Fires in the evening in ashes
Burnt endlessly. The moon
After setting everywhere else,
Stops for a moment at their windows
And speaks to the folk
Frightened of the Evil Eye.

[Katund i lanun mbas dore, from the volume Njeriu më vete e me tjerë, Munich 1978, p. 62, translated from the Albanian by Robert Elsie]

Hostile Sea

The sea bears everything with it, say the old people,
With the ever-blowing wind on one side
And pine and fruit trees on the other
Pressed to the ground.
We, the ancient inhabitants,
Love the land. Even the crickets
Bursting in the hot roots of the pine trees
Smell of resin and not of the sea.

Even the spirits of gods
Are hidden in the rocks and not in the salty
Sea! Sweet figs
Swoon red-lipped on their heads
In sacrifice.

[Deti anmik, from the volume Njeriu më vete e me tjerë, Munich 1978, p. 72, translated from the Albanian by Robert Elsie]

Fragile Land

(To the tribes below the Drin)

Between Molç Mountain and Qerret
There opens a gorge leading down to the river,
Formed as if it had been a lake,
And we were out there alone, on it, still,
In dugouts of maple.

We used to know by heart
The names of choice fish and not
Of preying birds and wild

Even the sheen in our eyes
Would be blue and not black.

We would float in the water
Not in the clouds.

[Vend i thyeshëm, from the volume Njeriu më vete e me tjerë, Munich 1978, p. 87, translated from the Albanian by Robert Elsie]

trokit ketu

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Sat Apr 24 2010, 08:13am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Martin Camaj

Camaj (1925-1992) Ka lind ne Temal, ne zonen e Dukagjinit, qi ndodhet n'alpet veriore t'Shqipnise. Ai asht shkrimtare emigrant, shum i randsishem si per literaturen Shqiptare ashtu edhe per shkencat e letrave Shqipe. Ai asht edukue ne Kolegjin Jezuit ne Shkoder fillimisht, dhe mrapa ka vazhdue studimet ne Universitetin e Beogradit. Prej aty Martin Camaj shkoi ne Itali per masdiplomim n'kerkime, ku edhe dha msime ne Shqip dhe mbarovi studimet e tij per gjuht ne Universitetin e Rroms ne 1960.

Prej vjets 1970 e deri ne 1990 ai ka punue si Profesor i Albanilogjise ne Universitetin e Mynyhut, dhe ka jetue ne fshatin malore te Lenggries ne Bavarine e eperme deri n'diten qi ka shnrrue jete me 12 Mars 1992.

Kerkimet akademike te Martin Camajt, kane ken te perqendrueme ne gjuhen Shqipe dhe ne dialektet e saj, ne vecanti ne dialektet e Italise t'Jugut. Punt e tij ne literature pergjate nji periudhe katerdhet e pese vjecare mbulojn shume faza zhvillimi. Ai filloj si poet, zhanerr t'ciles i mbeti besnik tane jeten e tij, por ne vjet e fundit ai i perkushtoj vedin ma shume poezis.

Vulumi pare klasik i tij, ishte Nji fyell ndër male, Prishtin 1953 dhe Kânga e vërrinit, Prishtin 1954, te inspirueme prej Alpeve t'veriut Shqiptare prej ka vjen edhe vete, qi asnjihere nuk i hupi lidhjet pamvarsisht emigrimit te gjate dhe pamundsis me u kthye.

Kto u ndjekne me krijmtari tjera si Djella, Rome 1958 nji novele e gershetume me vjerrsh, qi pershkruen dashnin e nji msuesi per nji vajz te re prej fshatnave te ult.

Koleksioni i vjerrshave te tij Legjenda, Rome 1964 dhe Lirika mes dy moteve, Munich 1967, te cillat permbajn versionet e rishikueme te poemave prej Kânga e vërrinit, u ripublikune ne "Poezi 1953-1967", Munich 1981. Pjekja e vjerrshave te te Martin Camaj pasqyerune ndikimin e levizjeve t'myllta ose " te poetit Italian Giuseppe Ungaretti (1888-1970).
Krakteri metaforik dhe simbolik i gjuhs tij rritet me kohen, ashtu si bajn edhe renditja e temave te tij. Nji zgjidhje apo seleksionim i poemave te tij asht perkthue ne Anglisht prej Leonard Fox ne volumet Poemat e Zgjedhuna, New York 1990, dhe Palimpsest, Munich & New York 1991.

Ky shkrim i perkthuem prej meje, asht marre ne Anglisht prej
trokit ketu

[ Edited Sat Apr 24 2010, 08:14am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Sat Apr 24 2010, 08:34am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Martin Camaj i drejtohet Krist Malokit per me kshillue
ne tri letra

Orientimi i Martin Camajt n'filllimet e krijimit në poezi

Letra I.

Fort i Nderti Z. Profesor,

Më falni se po U trazoj me poezinat e mija, por mbassi mendoj me i dhanë në shtyp /në qe se prandohen/ në tansi kisha me pasë qejfë të U a lëshoni nji sy kritik. Prej afër dyqind vjershave kam zgjedhë këto. Do të jem mirënjohës përjetë po qe se m’i vêni në dukje të metat ashtû si i keni zanat dhe me rrebsi kur cenohet e verteta artistike.
Dishroj me U skjarue për nji gjâ. Kam dashtë me U dergue botimet e daluna deri tash në gjuhën shqipe në Jugosllavi unë dret për drejt, mbasi kam mundsi financjare, por Ndermarrja e botimeve, të cilës i pata dergue listën, m’u përgjegj se do t’U a dergonte Instituti i ri Albanologjik, që dishron, në ketë mënyrë, më ra në lidhje me Ju. Ata t’Institutit U çmojnë shum dhe kanë nevojë për Ju. Në qoftë se e keni letrën tême të fundit, në mbraim U shfaqi dishirin e Institutit. Prej andej aJu kishit me mujtë me na ndihmue shum.
U lutem më falni për trazim.
Me sympathi të madhe U përshëndes.
Martin Camaj (me dorë i nënshkruar vër. A.R)
Beligrad, 5/X/1953

Si titull mendoj "Jehu i shkambijve", pse në tematikë jam endè i lidhun me shkambijt e mij. Dishroj që dhe publiku i këtuhit ta ketë para sysh se unë flas dhe mendoj si Dukagjinës i Shqipnis. Në qe se nuk vlen ky titull më shkruani U lutem. Poezis së fundit i kam ndrrue titullin /poezis që U kam dërgue titullin/ poezis që U kam dergue në letrën e fundit /: "Fëmija" në vend "Unë jam ti". Kam fillue me bâ në tê disa ndreqje.
Përsëri U përshëndes
Vjerrsha 33 (tridhetetri)
M. Camaj (edhe një herë nënshkrim me dorë në të njëjten letër. vër. A. R.)

Letra II.

Fort i Nderti Z. Prefesor,

Me dt. 14 të k.m. mora letrën Tuej. Dy dit përpapra /me 12 të k.m./ u paç dërgue nji tubë vjerrsha, të cilat - shpresoj - do t’i merrni para kësaj.
Menjiherë u interesova ke Prof. Dançetoviqi për ata që më porositshit. Mbasi i a parashtrova të gjitha pyetjet e arsyenat Tuaja besnikisht, ai m’u përgjigj kështû:
I / Unë i kam bâ ket propozim Prof. dr. Malokit në nji mënyrë indirekte /nepërmjet meje/ si përgjegjës i grupit Albanologjik këtu, i cili dishron nivelin kvadror të grupit. Unë, para se me bâ ndonji hap pranë eprorve, e kam pyetë Z. e Tij a pranon në princip me ardhë a po jo?
II/ Në rasë pozitive unë do të kisha bâ propozimin Këshillit të Profes. të Fakultetit tue paraqitë aktivitetin dhe kvalifikimet e Z. së Tij.
III/ Vendimi që do t’ishte marrë nga këshilli mâ parë dhe mandej nga qeverija, nuk mund t’a dij, por, si mbas gjasës, po t’egsistojshin mardhanjet kulturore etj. mes dy shteteve, puna do t’ishte udobsisht. Pra unë - Profes. - kam fol në princip si njeri privat i interesuem po se po, por edhe si përgjegjes i grupit dhe si antar i Këshilit të Profeso. të Fakultetit këtu."
Këto janë mendimet autentike të profesorit. Por, po qe se më lejoni, unë kisha me U bâ nji propozim në lidhje me ket çeshtje: para se të merrni ndonji vendim, kishte me qenë shum mirë që të vini nji herë në vizitë këndej me na pa dhe me ndrrue mendimet me né /me falni se thaç me "né" pse na jemi të vogjël dhe s’na pyet kush për ato punë/ due me thanë me ndrrue mendimet me Prof. Dançetoviqin, Nimanin etj.
Zotni Profesor, letrat Tueja më pëlqejnë shum dhe mendimet dhe qindrimi i Juaj në të kaluemen. Sinqerisht U tham se tue këndue kritikat Tueja mâ përpara se me ra në kontakt me Ju, keni ngjallë tek unë nji sympathi të veçantë, pse jam krejtsisht dakord me principet Tueja në pikpamje letrare. Shum me vend e kritikoni dhe vjerrshën që U pata dergue. Çdo njeri, por sidomos nji i ri shqiptar, në kohën e soçme âsht e pamujtun të jetë, ndër momentat e të menduemit intensiv, jo i preokupuem dhe optimist. Kam frigë se e para e mramja vepër e eme e këthjelltë do të jetë poema. Po për ketë arsye shum me pa durim pres mendimin Tuej mbi poezinat që u dërgova, dhe me U thanë të vertetën kam frigë se mendimi i Juej nuk do të jetë i favorshëm si mbi poemën. E pra këto më pëlqejnë mâ tepër se poema! Ndoshta për dy arsyena: së parit pse shumicën e kam shkrue tash vonë, së dytit pse ndoshta janë mâ subjektive. Por t’a dini, Zotni, shumica e të rive sod në Shqipni gjinden në njat gjendje shpirtnore. Masa e ré studenteske dhe intelektuale në Shqipni nuk e donë të tashmën, por e tolerojnë pse dronë dhe urrejnë të kaluemen! Na të rit shqiptarë, që kemi kalue nepër nji revolucjon mendojmë ndryshej nga ata që e kanë lanë Shqipnin në 1944! Psehin Ju mund t’a nxjerrni vetë si filozof dhe mendtar që jeni!
Poezinat e mija në shqiptarët e Jugosllavis priten mjaft mirë, por kritika e disave - kritika e kafeve e jo e shkrueme - i bje si në formë si tematikë të vjetrueme /kanë hy dhe këndej disa rryma ybërrealiste/. si keni me pa dhe në "jetën e ré", nga redaktori i saj kryesor preferohet vargu i lirë, ndërsa vargu i caktuem mbahet si formë "arkaike" etj. Disa tjerë më thonë: na shurdhove mâ me ata malsorë! Shkruej mâ nji herë dhe mbi qytet!" Disa tjerë: - Të mira janë vjerrshat tua, por për me i kuptue duhet me mendue nji orë se ku ke dashtë me vra!" Disa tjerë mbas syshë thonë: - Klyshi i Mjedës ase "Mjedjuk"! Por unë asgjamangut vijoj në têmen tue shkrue si më duket e drejtë dhe si e ndij vetë, mbasi deri dikund dhe ideologjikisht këtu më mbajnë përparimtar. Për sa i përket gjuhës dhe formës më duket e drejtë me i shfrytzue shkrimtarët e kaluem, pse pa traditë nuk mund të krijohen vepra të mëdha. N’anë tjetër vetë landa shpesh herë ia çel rrugën formës. Si do t’a shifni në këto poezina në disa venda përdori vargun e lirë. Prej të kaluemes nuk mund të ndahemi me mur, si thotë dhe Gjilas! Mandej më duket se origjinaliteti qëndron në të shiquemit e jetës nën nji prizëm të ri, në shfaqjen e mendimeve me krahazime dhe metafora të reja e jo të përdorueme me qindra herësh. Mandej dikuj nuk i mbushet mendja se njimbëdhet rrokshi mundet me pasë mija muzikalitetesh të ndryshme, pse mue më duket, se punën në dorë në nji varg poezije e ka vetë fjala e rradhitja e fjalve, prej të cilave del tingulli i cili i jap ngjyrën mendimit. Në këto punë merreni mâ mirë Ju vesht, prandaj pres mendimin Tuej, të cilin e çëmoj, Mue nuk më ka qejfi shum të teoretizoj, pse tue mendue gjatë për mbi nji punë ka ndodhë që kam humbë busullën dhe kam ra në formalizme tue tretë krejt dhe individualizmin, por këto llojë punësh, shyqyr! ia kam dhanë zjarmit kur kam këthye në vedi mbas do kohë! Fjalët që më thoni ndër letra do t’i vari mirë për vesh dhe më japin zemër me qenë i sinqerët me ve-vedi dhe mos me spekullue!
Në poezinë që do të merrni, keni me gjetë gjendje të ndryshme shpirtnore. Kur të shifni se ka vetëm emocjone pa ndonji art, U lutemi të m’i veni në dukje. Kam përdor dhe fjalë, që s’gjinden ndër fjalorë por të cilat përdoren në Dukagjin, a thue asht mirë me i spjegue ashtu si në poemën ase me i lanë që lexuesi t’kuptojë si mbas kontekstit?
Mbramë kam folë me nji shoq nga Kosmeti dhe më ka lajmrue se librat i kanë bâ gadi me U a nisë. Më falni se dhe unë dola jo puntual në ket mes! Pranoj se unë e kam fajin mbassi Ju më jeni drejtue dhe unë mâ përpara u kam pasë premtue botimet e këtuhit! Por n’anë tjetër m’a xeni besë se qeshtja qëndronte ashtu si U kam shkrue në letrën që do të merrni me poezina! Për çdo siguri po U dergoj qyshë sod "Jugoslovensko - Albanski odnosi /1939-1948/ nga Dedjeri. U kam parapague dhe në gazëtën "FLAKA e VLLAZNIMIT" që del në Shkup. Këjo asht gazeta ma e interesanshme, me të cilën mund të jeni në kontakt dhe me jetën kulturale të shqiptarve këtu. Ka me U ardhë dhe "Zani i Rinis", që shtypet në Beograd. Po U lajmroj se Anton Çetta, asistent i Albanologjis këtu asht i biri i Lazër Çettës. Matet me U shkrue por nuk dij se çka ka, duket se âsht pak i turpshëm! Kaleshit deri në sod nuk i ka dalë pasaporta për Stambollë, kështu që studimet që kishte ndër mend me u a hy do të shtyhen. Kam folë me nji peshkatar nga Visi kur qeshë ndër pushime. E kam pyet për shum gjâna. Ai më thonte se ata janë me origjinë "latin"! E pyeta në kroatisht ketë frazë: si thoni ju në djalektin tuej "sa kushton nji barrë dru?" Ai m’u gjegj "POCA KARO DURVA"- pošto tovar drva?" serb. Jam njoftë me nji profesor nga ky vend, i cili shtihet se nuk ka ndigjue se nga e kanë origjinën. Kam mundsi me u vu në kontakt me famullitarin e Visit dhe do ta hulumtoj ketë qeshtje me anën e korrispondencës. Në Plloça, përball ishullit Braç, kishte pasë dikur shqiptarë. Disa intelektual të Zarës bashkpunojnë me krijimet e tyne letrare dhe në "JETËN E RE". Në frazën e naltëpërmendun a mos asht interesant fjala PO Ca dhe krahazimi etimologjik mes DUVRA dhe DRVA të gjuhës kroate?
Nuk po e çoj mâ gjatë ketë në ketë letër dhe përfundoj tue U përshëndetë nga ana e ême dhe e Prof. Dançetiviqit dhe posaçerisht e Anton Çettës.
Me nderime dhe sympathi
Maritn Camaj (nënshkrimi me dorë, vër. A. R.)
Beligrad 16/X/53

Letra III.

Fort i Nderti Z. Profesor,

Mora letrën t’Uej të datës gjashtë të këtij mueji. U falenderoj dhe U lutem të falni për heshtjen t’ême. Nuk e kam lanë për asnji arsye pa U shkrue vetëm pse kam dashtë që mos të U a merzis, së parit, dhe së dyti Anton Çeta, miku i êm i ngushtë, më ka pasë premtue kaherë se donte me U shkrue nji letër të gjatë mbi punën intelektuale këtu, mbasi ai âsht shum mâ ekspert se unë të flasë mbi këto gjana.
Me vrejtje dhe interesim kam shikue korrigjimet e dy poezinave që më derguet. Ndër disa vende jam dakord /sidomos aty ku mendimin t’em e bâni mâ të kjartë/ prandej, si mbmas lejes s’Uej, me qefë do t’i shfrytzoj. Por gjâja, që më intereson mâ fort asht mendimi i Juej, të cilin në përgjithsi ma dhatë në letrën e fundit. Pajtohem kryekput me mendimin t’Uej. Qellimi i êm âsht qenë dhe âsht që të përgatis nji koleksjon vjershash për shtyp. Kur i kam nda ato poezina nga tjerat, kam pasë para sysh deri dikund dhe shijen e lexuesave këtu. Por po e shof se ky mendim âsht plotësisht i gabuem, aq sa gjysën e poezinave që U dergova i kam tërhjekë nga grumbulli i zgjedhun. Shof se të tana punimet e mija që kanë nji ton deklarativ me të vertetë janë " të shtyeme me gisht", shkurt: nuk i ndij ashtu si RRASHTËN, FLAKËN E PISHËS etj. Këto vargje i përpunoj penda dhe kur të më duket se janë të deja për botim do t’Ua dergoj. Jam shum i gëzuem pse jeni i pari njeri me të cilin jam krejtsisht dakord në shijen artistike. Për kërshilla t’Ueja do të jem shum mirënjofës gjithmonë.
Shum më ka interesue mendimi i Juej në lidhje me pikpamjet gjuhsore të Z. Selman Rizës. Selmanin si njeri e çëmoj dhe due mbasi kam njohje dhe të shkuem me tê, por këjo gjâ nuk më përvetson aq sa të jem i mendimit të tij në lamën e gjuhsis. As këtu nuk janë shumica dakord me tê, por asgjamangut për tek ne asht auktoritet dhe pikpamjet e tij shkojnë tue u shpërnda, pjesërisht, në krejt rinin intelektuale. Nji sherbim sa s’thohet do t’u bânte po qe se këjo qeshtje vihet në rendin e ditës. Z. Selmani âsht zhvillue në pikpamje gjuhsore tepër individualisht dhe e terpon me logjikë në qështje gjuhsore. Aman mos e leni pa bâ diçka në lidhje me këtê gjâ, për dashni të gjuhës s’onë. Nji përleshje këso dore do të interesonte këtu me mija e mija shqiptarë, të cilët janë të djegun të ndigjojnë nji herë fjalën e Veteranve. Veç kisha me dishrue fort që punët të ndreqen pa shamatë pse dhe Selmani flet tepër "troq". Pra kam shpresë se kadalë-kadalë po i kuptoni për së largut nevojat t’ona dhe do të na jepni ndihmën e duhun.
Revistën 'JETA E RE' prej tashit do t’U a dergoj çdo numër sa të dalë. Për kolekcjon kam pasë folë me Esad Mekulin, drejtorin përgjegjës, dhe ai, si U kam pasë shkrue ma pat dhanë premtimin se do t’U a dergonte. Por duket se më qiti rrenc para Jush z. Esadi, pse në Redaksi s’kanë tjetër ceç dy tri kolekcjone komplete dhe duket se janë pendue për premtim të dhanun. Mjerisht as unë nuk e kam komlet, pse për Zotin do të U a kisha dergue. Gazetën FLAKA E VLLAZNIMIT nga Shkupi do të U a dergoj tue fillue nga numri i kësaj vjete. Sa për punë të shpenzimeve nuk âsht nevoja të më dergoni asnji send. Kur të më bij nevoja për ndonji botim shqip ase në lidhje me gjuhën shqipe, që mund të dalin andej, kam me U lutë që të ma dergoni. Të tana këtyne redaksinave u kam pasë dergue adresën t’Uej tue i lutë me U a dergue Revistat ase gazetat përkatëse, natyrisht tue derdhë në bankë në llogarin e tyne të hollat. Sod do t’u shkruej të tanve tue U parapague për të tanë vjetin. Të jeni të bindun se suma âsht shum e vogël, pse të përkohëshmet këtu relativisht kushtojnë shum pak.

Mbrenda pak muejve kam me U çue kolekcjonin e poezinave, të cilat kam me i pregatitë për shtyp. Nja pësëmbëdhet prej tyne janë ndër ato të U kam pasë dergue, prandej tash për tash mos U lodhni me to. Tash dy muej punoj në fjalorin e Kristo(foridhit, vër e A.R.). Jam vendosë me e pregatitë si ribotim tue transliterue dhe tue përkëthye besnikisht spjegimet e auktorit, i cili këto spjegime ai i bân - si e dini - greqisht. Përkëthimi do të dalë përbri tekstit greqisht ndër kllapa. Gjithashtu ndër kllapa do të jenë edhe fjalët që i shtoj si synonime të origjinalit. Qe si përshembull nji fjalë ç’farë do:

ARSÉZË, /T./ adv. t o l m h r v ¢ V , q a r r a l e ¢ w , p r w p e t w V /trimnisht, me guxim/.
ARÍTHI. Adv. - ¢ e p i ¢ z ¢ w w n - t o ¢ b a d i ¢ z e i n ¢ e p i ¢ t w n d n ¢ o ¢ o p i s q i ¢ w n 'a ¢ c r w n w ¢ V h ¢ 'a ¢ r c t o V /për shtazë - mënyra e t’ecunit në dy kambët e mbrama si harusha /shi. ARÍTH-I

1. Fjalët me të mëdhaja janë ato t’origjinalitetit të transliterueme
2. Tekstet greqisht - spjegues - âsht i përshkruem dhe
3. fjalët ndër kllapa me germa të vogla âsht përkthimi i êm.
Në këtê punë tash tri vjet punoj dita me ditë. Këtê fjaluer e kam kalue tri herë. Nji kopje të tij e kam të përkëthyem krejt frengjisht. Më duket se këjo mënyrë e nalt paraqitun âsht mâ e përshtatëshmja, pse del Krist. âshtu si âsht dhe i plotsuem. Me nji fjalë "mishi piqet e helli nuk digjet". Frengjishten e laç pa e shti pse kishte me u bâ puna "llallë". Fjalët e fjalorit e kam rregullue si mbas alfabetit të soçëm t’onin.
Me kaq, Zotni Profesor, po i ap fund tue U përshndetë përzêmersisht. Me nderime i Jueji
Martin Camaj (nënshkrim me dorë, vër e A. R.)
Beograd - 11- I- 1954

(Këto letra janë marrë nga arkivi privat i Krist Malokit në Graz. E falenderojmë gruan e tij zonjën Mag. Freya Maloki. Vër A. R.)

Marre prej trokit ketu

[ Edited Sat Apr 24 2010, 08:39am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Sat Apr 24 2010, 08:54am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Martin Camaj, ende i pazbuluem

Hans Joachim Lanksch

Martin Camaj

Në nji shkrim të viteve tetëdhjetë, i ribotuem më 1994 te revista »Hylli i Dritës«, me titull KUTELI ENDE I PAZBULUEM, Martin Camaj kishte shkrue, ndër të tjera: »Kuteli na paraqitet si letrar e njeri kulture si vetje fort komplekse. Si i tillë, nuk i përket asnjë rryme letrare plotësisht apo mbetet mik tri ditësh, vetëm për kalim, kudo të vendoset mbrenda kallëpeve të –izmave. (...) Vepra e tij në tanësi mbetet e pazbulueme, nën hijen e vet.«

Nën hijen e vet mbetet edhe vepra e vetë Camajt. Mbas heshtjes kambëngulëse gjatë tanë periudhës së sundimit të Realizmit Socialist në Shqipni, lexuesit shqiptarë ndigjonin për shkrimtarin, gjuhëtarin dhe nieriun shqiptar kulture Martin Camaj (1925-1992) për herë të parë në vjetët e parë të »tranzicionit«. Dhe, sapo u kujtuen për nji përfaqësues të madh të kulturës shqipe në botën e jashtme, ky ndërroi jetë. Plot habi për asi »kolosi» të kulturës shqipe diku larg trojeve shqiptare e të pa hetuem nga publiku shqiptar, gazetarët, publicistët etj. shkruejshin shumë për tê, sidomos mbas vdekjes së tij të papritun. Më 1996 në Tiranë u botue nji pjesë e madhe e veprës së tij letrare në nji botim të kujdesshëm e serioz. Megjithatê, botimi i pjesës së mirë të veprës letrare të Camajt duket se mbeti pa jehonë të fortë, ashtu si dhe botimet jo të shumta të përkthimeve në gjuhë të hueja. Poezia e Martin Camajt nuk e pushtonte terrenin e antologjive ku, fjala vjen, vargjet e Ismail Kadaresë dhe Ali Podrimjes zënë shumë mâ shumë vend sesa vjershat e Martin Camajt. Në veprat linguistike vazhdoi heshtja për emnin e albanologut Camaj, me ndonji përjashtim të rrallë siç âsht, bie fjala, »Dialektologjia« e Jorgji Gjinarit dhe Gjovalin Shkurtajt. Në periodikun letrar u ripërhapej heshtja e mâparshme.

Nga nji anë, nieriu s'ka qejf për me i ndryshue adetet. Gazetaria dhe publiku lexues ishin të mësuem me ushqim letrar që kapërdihet mâ kollaj dhe jo me poezi sikurse âsht ajo e Camajt – apo e Zef Zorbës a Primo Shllakut – që thotë shumë sepse flet pak. Gjuha e Martin Camajt mund të jetë nji si pengesë tjetër në përceptimin e veprës së tij e cila nga shumëkush apostrofohet si ikonë e lashtë dhe e vyer, por njihet bukur pak. Gjuha e kësaj vepre, ndonëse âsht nji gegnishte mjaft e moderueme, prapëseprapi e ballafaqon lexuesin jo vetëm me pasuninë e pazakontë të frazeologjisë së gegnishtes, por në radhë të parë edhe me jo pak lekseme pak të njohuna a të panjohuna – kjoftë nga leksiku i letërsisë së vjetër shqiptare, sidomos i asaj të arbëreshëve të Italisë, apo kjoftë edhe neologjizma të krijuem nga vetë Camaj.

Nga ana tjetër, Camaj, larg të bamave dhe klaneve letrare shqiptare, nuk e kishte reklamën që e kishin – dhe kanë – »emnat« e takëmit letrar të Shqiptarisë. Camaj nuk ka kênë »disident« zyrtar apo diç tjetër që mund të trumbëtohet nëpër pazaret e vatanit e të botës dhe që mund të profilohesh me tê a të përfitosh prej asaj.

Dromca kujtimesh për Martin Camajn

Çdokush që merret me figurën e shkrimtarit Martin Camaj has në surpriza të cilat janë, në të shumtën e herave, e kundërta e asaj që pritej dhe »dihej« për tê. Personi i Martin Camajt ishte i qetë, paksa timid, i padukë e modest, me plot dinjitet dhe krenari të natyrshme, shpesh ishte ndërdyzash, e kërkonte vetminë. Nga ana tjetër, i njêjti Martin Camaj, djalë bariu nga katundi mbishkodran Temal, e çau rrugën e vet me energji dhe vullnet të rrallë. I ndiqte dhe i diplomonte studimet universitare dy herë, luftonte me kambëngulje derisa ia arriti qëllimit me themelue dhe instalue në Munih profesurën e albanologjisë në kohë kur studime albanologjike universitare përveç në Shqipninë moniste kishte vetëm në Itali, Leningrad dhe SHBA, në kohë kur në Gjermani nuk kishte interesim për kopshtin shkambor të Europës, të panjohun e të bllokuem në aventura ekzotiko-groteske të nji diktature të luejtun mendsh.

Me gjithë dëshirën e tij për qetësi, Martin Camaj nuk mund të rrinte i ngujuem në izolim, i nevojiteshin kontakte të shumta me nierëz – me shokë, kolegë, bashkatdhetarë. Nji pjesë të mirë të kohës së tij i kushtonte letërshkëmbimit të gjanë dhe kohës së telefonave. Ai ishte, në të vërtetë, Njeriu më vete dhe me tjerë siç e thotë titulli i përmbledhjes së tij qendrore poetike.

Dihet se në Shqipninë e pjesës së dytë të shekullit XX kishte nierëz që hidhnin poshtë çdo mendim kritik për veprën e vet tue potencue se kênkan autorë »me famë botërore«. Ja, cili ishte qëndrimi i Martin Camajt. Autori i këtyne rreshtave, si student, kishte fatin e bardhë me mësue shqipen nga Martin Camaj. Nji ditë prej ditësh, gjatë pushimit dhetëminutash mes dy kursesh, tue u shëtitë në korridor para auditorit dhe tue bisedue për çkamos, profesori e pyeti studentin – me çka merreni në kohën e ngesë? Kur ky tha se me përkthimin e poezisë, Martin Camaj tha – punë interesante. Mbas nji pauze shtoi, me zâ të ulët – unë shkruej. Mbas nji pauze tjetër, studentit të shastisun i tha – jam shkrimtar shqiptar.

Martin Camaj ishte bashkëbisedues për mrekulli. Në radhë të parë, ai dinte ende artin pothuej të shuem me ia vû veshin tjetrit. Nuk mbahej si profesor, por si mik. Për hallet personale të studentëve e bashkëpunëtorëve shpesh kërkohej këshilla e tij. Në çdo situatë ai e gjente fjalën e qëllueme ngushëlluese, inkurajuese a paralajmëruese. Si në poezi – ku në fazën e pjekunisë së tij krijuese e peshonte çdo fjalë e çdo rrokje – ashtu dhe në bisedë a diskutim Martin Camaj ishte fjalëmatun. Para se me u përgjigjë, shpesh binte në heshtje, mendohej për nji copë të mirë here, pleqnohej me vete dhe, mâ në fund, jepte përgjigje kryekëput të papritun, jokonvencionale, origjinale. Ashtu si poeti Martin Camaj nuk merrej me të shkruemit të cekët, në bisedë personale kurrë nuk mori ndonji qëndrim të pamedituem, të pamenduem a të përciptë.

Ai ishte nji qenie rebeluese që i çmonte traditat, vërtet, dhe nuk i duronte konvencionet. Në poezi, mbas librit të parë bukoliko-konvencional, Nji fyell ndër male, Camaj filloi me u çue në kambë kundër kallëpit të poezisë së traditave të vyshkuna dhe arriti shpejt te vargu i lirë të cilin e përpunonte, zhvillonte, kultivonte, lëmonte deri në shkallën e përsosmënisë. Në jetë private, thoshte shpesh se i urrente thellësisht konvencionet dhe mendjengushtësinë e »filistinjve«. Ai vuente nga horizonti mendjendryshkun i nierëzve mikroborgjezë. I përshtatej mjedisit tek gjindja llafoseshin me orë të tana për gjana të cilat ai i sqaronte me nji fjali të vetme; i përshtatej asi mjedisi, por me zor dhe me mall për gjanësinë madhështore nën kupën e qiellës së pafund mbi bjeshkët mbishkodrane.

Camaj i epitetizuem

Martin Camaj nuk iu përgjigj shabllonit prej »emigranti«. Kishte nji qëndrim bukur të kjartë rreth komunizmit, por nuk ishte i mbrujtun nga konservatorizmi syplasun siç donin qarqe të përcaktueme me e paraqitë atê. Nuk birrte kohë, si ca e ca të tjerë, me të shkruemit e shkrimeve aq të flakta sa dhe të kota për punë politike e patriotike. Simbas bindjes së tij »nuk jam njeri i politikës, por jam njeri politik«, u rrinte larg grupimeve, rrymave e partive politike të mërgatës. Nuk andërronte për Shqipninë e Madhe, as për Mbretninë e Shqipnisë dhe as për zbarkime parashutistash. Vetëm kah fundi i jetës, i lodhun nga përjetimi shumëdekadash i sundimit të paligjshmënisë si në Shqipni ashtu dhe në Kosovë, shpresonte fort te forcat politike që vetes ia vunë emnin »demokrat« dhe atyne u sinjalizonte simpati. Camaj nuk ishte i detyruem të shihte se çfarë kishte me u bâ mâ vonë nga këto forca dhe përçapjet e tyne politike – mbas rrëzimit zyrtar të monizmit u shue jeta e tij mu në kohë kur viheshin filizat e para të reja mbas regjimit i cili e kishte bâ Camajn me e lëshue vendin e vet amë.

Si poet, mbas përpjekjeve fillestare deri në moshën përafërsisht njizetvjeçare, nuk jepej mbas nostalgjisë anakroniste kronike sikurse e ka zakon shumëkush nga radhët e shkrimtarëve në mërgim.

Në këtë mes ia vlen me përmendë mendimin bukur të çuditshëm të nji eksperti gjerman. Kur ishte fjala për botimin eventual të veprës Njeriu më vete e me tjerë pranë nji shtëpie botuese në Austri, botuesi kërkoi mendimin e nji specialisti gjerman në fushën e letrave shqipe i cili e vlerësoi librin në fjalë si letërsi të demodueme, të prapambetun e të parandësishme rurale. Në vend të veprës së Martin Camajt u botue nji varg librash të shkrimtarit kolosal Kadare. Në librin e refuzuem, Martin Camaj kishte shkrue nji vjershë Nji poeti të sotëm. Vjersha, me të vërtetë, mund të zbatohet për vetë autorin e saj, ku thotë, ndër të tjera:

Vargjet tua janë për t'i lexue në heshtje
e jo para mikrofonit
si të çetës së poetëve tjerë,

ndonëse nën shtatë lëkura

ndonëse nën shtatë lëkura.

Jo vetëm në lidhje me poezinë »rurale« Martin Camajt i janë ngjitë epitete, etikete dhe klishe nga mâ të ndryshmet e të pavërteta.

Poeti »folklorik« – ky vlerësim dhe as nuk meriton ndonji koment përveçse me ua hedhë nji sy pak mâ serioz përmbledhjeve Njeriu më vete e me tjerë, Nema, Buelli, Dranja (poezi në prozë) dhe Palimpsest.

Camaj »patriotik« – kategorizim ky që âsht jashtëzakonisht pa vend dhe i pamend. Martin Camaj ishte nieri normal, e donte vendlindjen dhe e kishte mall, por jo vetëm se në jetën private nuk merrte pjesë në organizime, tubime, kuvende etj. patriotike, por as si poet dhe prozator nuk merrej me trumbëtimin e kumtimeve patriotike. Përkundrazi, edhe shumë mâ shumë nga konvencionet shoqnore i urrente, siç e formulonte vetë, »fjalët e mëdha«. Patriotizmi, dihet, fjalët i ka të mëdha. Camaj e dispëlqente fort pompozitetin e frazave patriotike.

Vepra e tij e fazës së pjekurisë së plotë krijuese, vërtet, duket me kênë e ndërthurun me erën e bjeshkëve të vendlindjes së Camajt. Mirëpo, poeti s'na e parashtron inventarin e peizazhit a të jetës në botën reale të Dukagjinit, përkundrazi, aso elementesh ka pak në poezinë e Camajt, por gjuha që e përdor e rrezaton atmosferën e mjedisit ku flitet ajo. Dhe, edhe mâ tepër, vetë formulimi i të folunit poetik, zani i përqendruem eliptik, lakonik dhe lapidar i poezisë së tij vetvetiu na e shfaq frymën e të qenunit malësor shqiptar. Ky tipar i poezisë camajane jo vetëm që s'ka gjâ me bâ me patriotizmin shqiptar, por âsht njêna e shtresave – nji shtresë e randësishme, vërtet – të poezisë shumështresore të Martin Camajt. Lirikat e tij mundet me i shijue edhe lexuesi dashamirës i poezisë që nuk ka as habër për Shqipninë dhe as që s'interesohet për tê. Për cilin ndër »emnat« e sotëm në letrat shqipe mund të thuhet që ka lexues potencialë universalë, shkëputë nga informimi resp. interesimi për hallet shqiptare?

Martin Camaj nxehej kur po botohej diku edhe nji herë vjersha e tij e vetme me frymëzim »patriotik«, Vendit tem. Zemërohej sepse e merrnin para sysh mu atë vjershë, tue i lanë mbas dore të tjerat. Kur u botue antologjia e parë dhe e vetme e poezisë shqipe në gjermanishte, ku ai u përfshî me nji vjershë të vetme me »Vendit tem«, tha se u shti mbrenda pikërisht »vjersha ime mâ atipike«.

Shkrimtari »katolik« - rreshtim që tingëllon bukur, por nuk qëndron. Martin Camaj ka kênë katolik, i ka përkitë traditës katolike dhe ka kênë nxanësi i kolegjit jezuit dhe shkrimtar. Ai ka kênë i brumosun me dijeninë dhe kulturën e klerit katolik, prej fratënve jezuitë kishte mësue kjartësinë e të menduemit. Klerikët katolikë, ndër të cilët ka pasë shumë shokë e miq, ia kanë kthjellue mendjen dhe ia kanë hapë rrugën në botën e shkencës e të artit. Mâ shumë lidhje me katolicizmin nuk ka. As në poezi dhe as në prozë nuk ka shfaqë ndonji orientim që mund të quhej »katolik« pa lëre që do të kishte përfshî ndonji tematikë katolike. Si person, nuk fliste për fenë, gjâ që nuk duhet me kênë kuptimplote. Sepse, për gjânat që i kishte në zemër mâ së shumti, ai fliste mâ së pakti. Për këso gjânash, Martin Camaj thoshte vetëm nji fjalë a gjysmëfjali. Këshilla mâ me peshë që më ka lanë amanet ishte katër-rrokjeshe dhe e tha me zâ shumë të ulët, memzi e ndigjova – mos m'u përlye.

Ta shtrojmë edhe në këtë mes pyetjen, se cili ndër »emnat« e sotëm të mëdhenj e të vegjël...?!

Poeti Camaj »i ndikuem« nga Ungaretti. Duket se puna e »ndikimit« ungarettian ende s'âsht studiue si dhe sa duhet për me dallue se sa dhe cilat ndër dukunitë e »hermetizmit« camajan rrjedhin nga ndikimi i Ungaretti a Quasimodo dhe sa a cilat rrjedhin nga themeli i poezisë së Camajt, nga traditat gojore të mbishkodrës, tue u puqë me procedeun poetik të Ungaretti.

Po japim veç nji kujtim anekdotik e të vërtetë. Nji ditë prej ditëve, kur kemi kênë tue ndejtë dhe tue folë për poezinë e tij, ia tregova nji vjershë të poetit Giovanni Pascoli, së cilës i ngjan dukshëm poezia e Camajt Mospërfillje. Përputhjet janë të forta. Ai qe i hutuem, heshtte, mejtohej dhe tha – nuk dij, nashta e paskam lexue dikur, herët, në shkollë, dhe m'ka mbetë si reminishencë këndimi.

Pa marrë para sysh nëse âsht fjala për nji rast poligjeneze a për shkrimin e Mospërfilljes mbi sfondin e nji reminishence të pavetëdijshme, Mospërfillja âsht poezia e Martin Camajt me gjuhë e strukturë të ligjëratës së tij poetike.

Poeti i dihotomisë

Në jetën e Martin Camajt kishte plot kontraste, shpeshherë përjetonte kontradikta, thyemje dhe të qenët Mes dy botnave. Qysh në ditët e djelmnisë,
Camaj e lëshoi familjen dhe botën që e njihte.

Dheu im âsht i përmendun
për humneret e thella
ndër banorët e malit e të fushës.

Nga bjeshkët zbriti në fushë, katundin e shkëmbeu me qytetin dhe jetonte jo mâ në kulturën e katundit malor por në mjedis urban, në botë që ishte e huej për tê. Mbas shkollimit, u kthye prapë në malet e mbishkodrës dhe punonte mësues në shkollën fillore që e kishte themelue ai vetë. Pas pak kohe, mori malet dhe mbas disa muejsh mori dheun ndër sy. Prapë jetonte nji kohë në botën malore, në Mal të Zi, dhe prapë iku në fushë, në ambient urban të Beligradit. Mbas disa vjetësh iku prapë mâ larg, në Romë të Italisë. Atje hasi në nji si kokërr vendlindje në personin e Ernest Koliqit dhe, gjatë qëndrimeve të shpeshta në Kalabri dhe Siqeli, tek arbëreshët e Italisë. Mirëpo, nuk ngulitej as atje, por u nis edhe nji herë për në stacionin e fundit në kërkimin e nji votre të jetës së tij. Aty, në Munih dhe Lenggries të Bavarisë u rrumbullaksue rrethi i jetës prej shtegtari dhe kërkuesi e gjurmuesi, jetë kjo që kishte fillue në malësi mbishkodrane si djalë bariu. Më 12 mars 1992, mori fund jeta e kapacitetit ndërkombëtar në shkencat albanologjike dhe poetit mâ të madh shqiptar në pjesën e dytë të shekullit të kaluem.

Martin Camaj i përjetonte kontrastet mes botës së njohun dhe të huej, mes veriut dhe jugut, mes ngrohtësisë dhe ftohtësisë, dritës dhe territ, mes të qenunit mbarë e të qenunit prishun. Mbas mureve të kolegjit jezuit në Shkodër e përjeton kontrastin mes gjallësisë e qetësisë, mes aktivitetit dhe kontemplacionit, tërhjekjes dhe ecjes përpara. Parimi binar me dalë përjashta në mes të të tjerëve dhe me u tërhjekë në vete ka me u bâ njêni i elementeve mbizotnuese të poezisë së tij.

Në gjimnazin klasik, Martin Camaj has dhe në kontrast mes së lashtës dhe së resë, mes gjuhëve antike dhe moderne, letërsisë së traditës dhe të së tashmes. Mâ vonë, në studimet e doktoraturës, përsëri has, kësaj here shumë konkretisht, në polaritet të së resë me të vjetrën: ai merret me palimpseste tue kërkue nën kapakët e librave të rinj dëshmitë mâ të vjetra të shqipes së shkrueme.

Në poezi, Camaj e kapërcen kundërshtimin mes së vjetrës e së resë tue u mbështetë mbi struktura dhe trajta arkaike traditash gojore shqiptare dhe tue i përdorë si katalizator të modernitetit të poezisë së tij »hermetike«. Kah fundi i jetës, Camaj u kthye edhe nji herë te tema e së resë e së vjetrës tue ia kushtue nji përmbledhje vargjesh me titull kuptimplotë Palimpsest.

Parimi dualist në veprën e Martin Camajt pasqyrohet edhe në preokupimin e tij të dyfishtë me dukuninë e gjuhës, nga nji anë në fushën e shkencës dhe, nga ana tjetër në atë të artit. Mirëpo, jo vetëm se me gjuhën merret me bipolaritet gjuhësi-letërsi, por në laminë e letërsisë merret edhe me dyformësinë poezi-prozë. Dy vepra, Djella dhe Dranja, priren kah simbioza a sintheza e dy zhanreve. Në raste tjera, në njênin zhanër shprehte se ç'nuk mund të shprehte në atë tjetrin (Njeriu më vete e me tjerë / Rrathë).

Për poetin nga bjeshkët e Temalit, bota ishte nji si arsenal shenjash, kurse letërsia për tê ishte nji mjet për me u dhanë shenjave nji tingull nëpërmjet fjalës. Camaj ishte nji poeta doctus i cili dinte mirë që gjâsendet kanë nga nji emën. Në saje të gjuhës së poezisë së tij, ai donte me ua dhanë zâ emnave.

Në poezinë Synkopë (nga përmbledhja Nema) tingëllon -

zani në fjalë
në një teh brisku
germa t'imta
thnegla varg
në një fill pêni
jetë mbas jete.

Në çiftet binare SHENJË / TINGULL dhe EMËN / ZÂ hasim dy fjalë kyçe të poezisë camajane. Fjala »tingull« ishte fjala mâ e preferueme e Camajt. Për fjalën »zâ« shkruen në hymje të Palimpsesit: »Për botën nga vi unë zani ishte gjithçka, sinonim me përjetësinë, kujtesën, me kangën ...« dhe e thekson »papajtimin e zanit me shenjat apo çka janë shkrojat e nji libri të lashtë që në të vërtetë e përjetësojnë zanin e shuem para sa e sa shekujsh«.

Tue marrë para sysh numrin e madh polaritetesh, s'âsht çudi nëse në lirikat e Camajt prapë e prapë duken motive të ndamjes me dyshë: »gjysma akull e gjysma diell«, »Zemra ime asht e ndame dyshë / dyshë mes dy dhenash / dyshë mes dy kohnash / dyshë mes dy shijeve«, »Çdokush ka dy shtigje para«. Ndamjen më dyshë – ndamjen mes integrimit në dheun e huej dhe shkëputjes nga dheu i vet – e tematizonte disa herë në poezitë për mërgimtarin.


Erdhi pa e thirrë
kushedì se kàh
Në natë e rroku galeria
me katër krahë muresh
në dy anë, një poshtë
e një nàlt,
katërfish e ndritun
krejt flakë.

Dý kambë e një hap
pa hije përbri
e përcjellin nën tokë
npër shkam,
qytèt në qytèt.

Në njênën sosh, poeti e citoi tekstualisht fjalën gjermane Unterfuehrung. Camajn e fascinonte kompozita »unter-fuehren« (»kalon nën tê«). Fascinimi i fjalëve, tingujve dhe tonaliteteve të gjuhës na çon deri te thelbi rreth të cilit qarkullonte jeta dhe puna e Martin Camajt. Për tê, gjuha ka kênë jo vetëm hallka mes artit letrar dhe shkencës gjuhësore, por edhe hallka ndërlidhëse me vendlindjen. Në letërsi, Camaj nuk i krijonte vetes njifarë surrogati vendlindjeje dhe as ndonji mitifikim me ngjyrosje folklorike. Vendlindjen e sillte ndër mend me anë të dendësimit të poezisë së tij të kristalizueme në trajta eliptike. Vendlindjen e gjente kudo në botë në rrâjët që s'mund t'i shkulë asnji regjim në botë: në gjuhë. Vjersha e poetes gjermane Rose Auslaender Mëmëdhe:

Vatani më vdiq
dhe e varrosën
në zjarr

Po jetoj
në mëmëdheun tim
në fjalë

për Camajn mund të modifikohet në mënyrë që për tê vendlindja e vërtetë ishte gjuha amtare.

Në çdo moment dhe në çdo vend, për Martin Camajn gjuha ka kênë edhe nji lloj kthimi. Vjersha e fundit e përmbledhjes së fundit poetike të Camajt na e vë në dukje kthimin te zanafilla:


Ishte koha me kthye andej kah erdha
te zanafilla dhe e mbylla librin
si mbyllen dý flegra dritaresh
dhe më doli para kuadri diptik
i thyem midis prej një kurrizorje
ashti njeriu

dhe në tê pasqyra e jetës ndá përgjysë
poezí në dy fletë ku çdo fjalë rrinte
në shërbim t'idesë ”palimpsest”.

Vepra letrare e Martin Camajt:

1953 Në Prishtinë boton vëllimin e parë me poezi me titull Nji fyell ndër male.
1954 Del vëllimi i dytë me poezi, Kanga e vërrinit. Mâ vonë, autori distancohet nga dy vëllimet fillestare dhe konvencionale.
1958 Në Romë botohet Djella, roman me intonim poetik dhe i përshkuem me vjersha.
1964 Në Romë dalin Legjendat.
1967 Në Munih dalin, si botim i autorit: Lirika mes dy moteve, kryesisht vjersha të përpunueme nga faza e mâparshme Rrathë, roman Njeriu më vete e me tjerë, poezi.
1981 Poashtu si botim i autorit dalin në Munih: Shkundullima, novela dhe nji dramë Poezi 1953-67, vjersha të zgjedhuna
Dranja. Madrigale. Prozë poetike.
1985 Me titull Poesie në Palermo botohet përkthimi mjeshtëror i librit Njeriu më vete e me tjerë nga Francesco Solano.
1987 Në Munih, Camaj boton librin Karpa, në të cilin eksperimenton me elemente të romanit fantastik.
1990 New York. Në edicionin shqip-anglisht (përkthyesi: Leonard Fox) Selected Poetry botohen për herë të parë dy ciklet poetike Nema dhe Buelli.
1991 New York-Munih: Palimpsest, poezitë e fundit të botueme nga Martin Camaj, prapë si botim dygjuhës shqip-anglisht me përkthimin e Leonard Fox.
1991 Në Munih del vëllimthi Gedichte, botimi i parë në gjermanishte.

1993 Në Cosenza (Kozencë) të Italisë botohet drama Kandili Argjandit, në të cilën Martin Camaj punonte akoma në shtratin e vdekjes.
1994 Në Prishtinë del Djella, version i përpunuem nga Camaj i romanit të vjetit 1958.
1996 Në Tiranë botohen pesë vëllime me nji pjesë të veprave të Martin Camajt. Edicioni âsht parapa me përfshî nantë vëllime. Botimin e përkrah Ministria e Kulturës. Kështu merr fund anatemizimi i disa dekadave i Martin Camajt.
Mbas fitores së Partisë Socialiste në zgjedhjet parlamentare më 1997 thuhet se »Martin Camaj nuk botohet më«.
1998 Në Munih del përkthimi gjermanisht i Palimpsestit, përkthye nga albanologu prof. Wilfried Fiedler.
1998 Në Tiranë, Martin Camajt i jepet post mortem nderimi mâ i nalt letrar i Republikës së Shqipnisë, Penda e Artë. Çmimi Penda e Artë jepet nga Ministria e Kulturës dhe Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve e Shqipërisë. Martin Camaj âsht laureati i parë.
Nji ditë para dhanies solemne të Çmimit njoftohet tërhjekja e tij, dmth. se Çmimi nuk i jepet Martin Camajt.
1999 Në Klagenfurt del përkthimi gjermanisht i vëllimit Njeriu më vete e me tjerë.
2000 Në Pejë, redaktue nga Rexhep Ismajli, del vëllimi Lirika, botimi gjer më tani mâ i plotë i poezive të Martin Camajt
2000 Vepra e Martin Camajt përfshihet në ekspozitën "Fremd(w)orte. Schreiben und Leben – Exil in Muenchen" në arkivin letrar të qytetit Munih, "Monacensia".

Marre prej : trokit ketu
trokit ketu

Martin Camaj, nji djalë bariu bahet poet i rangut botnorHans-Joachim Lanksch

Martin Camaj

Më 12 mars 1992 ka vdekë shkrimtari dhe gjuhëtari Martin Camaj. Ai ka qenë jo vetëm ruejtës i patundshëm i traditës së kulturës shqiptare, por edhe bartës i shpresave të shumë intelektualëve dhe krijuesve shqiptarë në diasporë gjatë periudhës së diktaturës njerëzvrasëse, frymëvrasëse, letërsivrasëse, kulturëvrasëse dhe religjivrasëse të Shqipnisë mbas lufte. Ai âsht njani i mâ të mëdhajve të letrave shqipe, nji klasik i modernes. Në kohë në të cilën letrarët zyrtarë të Shqipnisë u zhytën në baltën e pseudoletërsisë së indoktrinueme të "Realizmit Socialist", Martin Camaj e ruente vazhdimësinë e cilësisë së lartë letrare të cilën e kishte arritë letërsia shqiptare me autorë si Jeronim De Rada, Naim Frashëri, Gjergj Fishta, Mitrush Kuteli, Lasgush Poradeci, Ernest Koliqi. Poeti Martin Camaj ishte drita në errësirën që e shkëputi Shqipninë nga Europa.

Martin Camaj u lind më 1925 në Temal, katund barinjsh në Dukagjin mbishkodran. Me ndihmën e priftit vendas të cilit i kishin ra ndër sy dhuntitë e jashtëzakonshme të djaloshit Martin, ky mund ta ndiqte gjimnazinë "Xaverianum" në Shkodër që e udhëhjekshin jezuitët italianë. Nji kohë të shkurtë punonte mësues në shkollën që e kishte themelue në vendlindjen e tij të qasët. Në rrëmujën e mbasluftës, Martin Camaj u vendos për lirinë dhe u ik partizanëve dhe komesarëve fanatikë të Enver Hoxhës. Prej vjetit 1949, në Beligrad të Jugosllavisë studjonte gjuhët dhe letërsitë romane. Në atë kohë e panë dritën e botimit dy vëllimet e tij të para poezish të rimueme e të shkrueme me nji stil konvencional për tema bukoliko-idilike. Mâ vonë, autori u distancue nga këto vepra të hershme, e para e të cilëve, siç dihet, në Kosovën e mbasluftës ka qenë libri i parë shqip me vjersha për të rritunit.
Ish-mësuesit e tij e ndihmonin për t'u shpërngulë më 1956 për në Romë t'Italisë ku e vazhdonte formimin e vet shkencor.

Në Romë ishte editor i revistës së shqueme "Shejzat", themelue dhe drejtue nga Ernest Koliqi. Martin Camaj e botoi librin e tretë dhe të katërt. Miqtë e tij italianë që kishin ndikim të madh dhe lidhje të forta me qarqet e kritikës letrare, i propozuen poetit të ri ta "promovoshin" dhe ta "lansoshin" si shkrimtar nëse kishte me prodhue s'paku nji libër në vjet. Prapë, Martin Camaj u vendos për lirinë dhe për pamvarësinë krijuese dhe - refuzoi. Refuzoi ashtu siç refuzonte edhe mâ vonë të gjitha joshjet, përpjekjet dhe ofertat e të gjitha qarqeve të të gjitha ngjyrosjeve për me e bâ at\'ea për vete. Me çiltërsi të rrallë të qëndrimit të vet konsekuent, ai i mbette besnik vetvetes dhe pretendimit të lartë artistik dhe moral. Qëndrimin e pathyeshëm për vërtetësinë në art dhe në jetë tani e paguente me faktin se mjaft herë kishtë mâ shumë në kryet sesa në lukth. Në nji takim letrar të cilin ia kishte organizue poeti i madh Giuseppe Ungaretti dhe tek aktorja Anita Ekberg në nji mbramje me shi i lexoi në italisht poezitë e Martin Camajt, ai mbërriti me kambë të lagta - aq të mëdha i kishte vrimat në shojet... Në vjetet e Romës, poezia e Martin Camajt ka fillue me u bâ fjalëpak dhe e pastolisun.

Prej vjetit 1961, në universitetin e Munihut të Bavarisë Martin Camaj jepte mësime nga shqipja, prej vjetit 1970 si profesor universitar. Atje botoi tri vëllime me prozë dhe katër me poezi. Stili i tij u ngjesh deri në thjeshtësi të plotë. Tekstura e vjershave të tij bâhet "e lehtë në dukje/po e randë hekur në peshë".

Temali, vendlindja e Camajt, nuk ishte mâ në hartat e Shqipnisë. Ky fakt e randonte shumë poetin që kishte antena të stërhollunueme ndjeshmënie. Me dhjetvjetëshe ishte "larg atyne që flasin si unë". Mirëpo, bota e ashpër e femijnisë dhe rinisë në pejsazhin e pasun në gurë, rrasa dhe shkambinj erratikë vazhdon me jetue mbrenda poetit tue u pasqyrue në lapidaritetin e stilit të tij (dihet se fjala latine "lapis" don me thanë "gur"). Martin Camaj shkruen ashtu siç flisnin gjindja atje. Shqipja e tij âsht e pastër si ajo e njerëzve të thjeshtë e t'urtë të maleve të Dukagjinit. Hir të shtuem dhe nji element hermetik e merr gjuha poetike e Camajt me përdorimin e leksemeve të rralla nga thesari i letërsisë së vjetër shqipe dhe nga idioma shqipe e arbreshëve t'Italisë.

Poezia e Camajt âsht e rranjosun thellë në traditat gojore të Dukagjinit. Poeti duket sikur nji shpuzë plot kangë, prralla, legjenda, fjalë t'urta të malësorëve në mesin e të cilëve âsht rritun. Stili i ngjeshun deri në formulë, stili plastik dhe plot imagjinatë i traditave gojore âsht themeli i poezisë eliptike të Martin Camajt e cila stilistikisht paraqet simbiozën dhe tematikisht përballimin e arkaikes me modernen. Tradita gojore e cila duhet me u përqëndrue në qenësoren tue hjekë dorë nga lajlet, arabeskat, stolisjet dhe të gjitha elementet e panevojshme mbasi duhet me ekzistue pa mundësinë e arkivimit me shkrim, âsht skela strukturore e procedimit poetik të Camajt plot shifrime simbolike. Nga interpretët sipërfaqësorë të veprës së Camajt, procedimi në fjalë u quejt "ndikimi i poetit Ungaretti". Kemi me bâ me nji silogjizëm klasik: në universitetin e Romës Martini kishte ndjekë ligjeratat e Ungaretti (por edhe të shumë profesorëve tjerë), Ungaretti ishte poet i "hermetizmit" italian, poezia e Camajt âsht hermetike, prandej: poezia e Camajt âsht e ndikueme nga ajo e Ungaretti.

Në kohnat e letërsisë me kallëp në Europën lindore, poezia e Camajt u lidh me "Fillin e gjetun" (titull i vjershës së parë të vëllimit "Njeriu më vete e me tjerë"), dmth. me traditën e "shkollës letrare të Shkodrës" e cila ishte me randësi sidomos për fazën e hershme letrare të Camajt në Beligrad.
Nji burim tjetër frymëzimi dhe vendlindjen e dytë e gjeti tek arbreshët e Italisë dhe Siqelisë. Mâ në fund duhet me e cekë përvojën gjurmëlanëse të letërsisë italiane me të cilën ishte njohë qysh në vjetet e nxanësisë. Në bisedë, Martin Camaj i cili përndryshe ishte njeri absolutisht jokonvencional dhe antiborgjez, kishte zakon me u përgjegjë në pyetje të vështira tue citue "Komedinë Hyjnore" të Alighieri Dante.

Serioziteti i tij i pa kusht artistik dhe jokonvencionaliteti i tij personal e bânë që e përçmonte rrâjësisht patetiken, bombastiken, sentimentalen, të gjitha frazat, etiketimet dhe fjalët e mëdha. E dashunonte thellësinë e thjeshtësisë, kompleksitetin e qetësisë, pasuninë e tingujve t'ulët. Poezia e tij duhet të mbrohet nga tentativat e ndryshme të ndërmarra sidomos mbas vdekjes së tij me e futë ate në ndonji kënd politik a patriotik. Fjala "patriotizëm" i dukej Camajt tepër patetike dhe boshe. Dashuninë për vendin e vet e shprehte jo me deklarata plot zhurmë por me punë të palodhshme shkencore dhe letrare tek na e jepte imazhin e vet të vendit të të parëve dhe të qenies shqiptare.

Nuk japim dot interpretime të veprës së Camajt. Si çdo vepër e vërtetë artistike, poezia e tij âsht vepër e hapët dhe, si e tillë, tepër e shtresëzueme për përcaktime, udhëzime a receta. Siç thoshte edhe ai vetë, i urrente "spekulimet" për tekstet e tij, sidomos për përmbajtjen e tyne eventuale politike. Identifikimet si "peni i kuq është komunizmi" (në vjershën "Kush i bani mëngji qytetit" nga libri "Njeriu më vete e me tjerë") e nxehshin shumë. Për punën e penit të kuq u shpreh prerazi: "Peni i kuq â peni i kuq".

Lexuesi ka mundësi me i lexue vjershat e Martin Camajt me thjeshtësi të pacerebralizueme. Me i lexue si pejsazh fjalësh tue u endë në këtë pejsazh fjalësh dhe imazhesh në shtigje "të parrahuna me kambë ose patkoj", tue ndigjue heshtjen, tue shtegtue majë me majë, tue shtegtue nëpër rrafshet, malësitë, honet, ngjyrat, hijet, tingujt e jehonat e fjalëve tue u zhytë "nën hijen e sendeve".

Vepra e Martin Camajt:

Në Prishtinë boton vëllimin e parë me poezi me titull Nji fyell ndër male.

1954 Del vëllimi i dytë me poezi, Kanga e vërrinit.
Mâ vonë, autori distancohet nga dy vëllimet fillestare dhe konvencionale.

1958 Në Romë botohet Djella, roman me intonim poetik dhe i përshkuem me vjersha.

1964 Në Romë dalin Legjendat.

1978 Në Munih dalin, si botim i autorit:
Lirika mes dy moteve, kryesisht vjersha të përpunueme nga faza e mâparshme
Rrathë, roman
Njeriu më vete e me tjerë, poezi.
Poashtu si botim i autorit dalin në Munih:
Shkundullima, novela dhe nji dramë
Poezi 1953-67, vjersha të zgjedhuna
Dranja. Madrigale. Prozë poetike.

1985 Me titull Poesie në Palermo botohet përkthimi mjeshtëror i librit Njeriu më vete e me tjerë nga Francesco Solano.

1987 Në Munih, Camaj boton librin Karpa, në të cilin eksperimenton me elemente të romanit fantastik.

1990 New York. Në edicionin shqip-anglisht (përkthyesi: Leonard Fox, Selected Poetry, botohen për herë të parë dy ciklet poetike Nema dhe Buelli.

1991 New York-Munih: Palimpsest, poezitë e fundit të botueme nga Martin Camaj, prapë si botim dygjuhësh shqip-anglisht me përkthimin e Leonard Fox.

1991 Në Munih del vëllimthi Gedichte botimi i parë në gjermanishte.

1993 Në Cozenza (Kozencë) të Italisë botohet drama Kandili Argjandit, në të cilën Martin Camaj punonte akoma në shtratin e vdekjes.

1994 Në Prishtinë del Djella, version i përpunuem nga Camaj i romanit të vjetit 1958.

1996 Në Tiranë botohen pesë vëllime me nji pjesë të veprave të Martin Camajt. Edicioni asht parapa me përfshie nantë vëllime. Botimin e përkrah Ministria e Kulturës. Kështu merr fund anatemizimi i disa dekadave i Martinit.
Mbas fitores së Partisë Socialiste në zgjedhjet parlamentare më 1997 thuhet se Martin Camaj nuk botohet mâ.
1998 Në Munih del përkthimi gjermanisht i Palimpsestit, përkthyer nga Wilfried Fiedler.

1998 Në Tiranë i jepet Martin Camajt post mortem nderimi mâ i nalt letrar i Republikës së Shqipnisë, Pena e Artë. Çmimi Pena e Artë jepet nga Ministria e Kulturës dhe Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve e Shqipërisë. Martin Camaj âsht laureati i parë. Nji ditë para dhanies solemne të Çmimit njoftohet tërhjekja e tij, dmth. se Çmimi nuk i jepet Martin Camajt.
1999 Në Klagenfurt del përkthimi gjermanisht i vëllimit Njeriu më vete e me tjerë.

trokit ketu


[ Edited Sat Apr 24 2010, 09:32am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Sat Apr 24 2010, 08:58am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Martin Camaj: Ç'nuk ishte Martin Camaj

Hans-Joachim Lanksch

Martin Camaj nga katundi Temali i Mbishkodrës ishte shtatmadh, i pashëm, me nji fjalë – nji burr bajrak. Prapëseprapi, Martin Camaj nuk i përgjigjej klisheut prej malësori trim micsokolian. Nuk kishte nji bas buçitës, por nji tenor të brishtë. Fliste qetë, butësisht, me zâ të ulët. Nuk ishte njeri i tribunave, por tip njeriu i ndjeshëm, i tërhjekun dhe i introvertuem. Martin Camaj orator i bujshëm nëpër tubime partiake – nji përfytyrim absurd. Martin Camaj me shpatë a dyfek në dorë – përfytyrim gjithashtu grotesk.


Due me fluturue mbi bjeshkë me pëllumba,
i thashë tim vëllau gjak-nxehtë.
“S’asht ajo punë për ne!”
S’kuptove, i thashë, due me shkue ndër këndime.
“Latinishtja – tha – s’asht punë për ne:
mëso gjuhën e gjarpnit ma parë!”

Im vëlla gjak-nxehtë,
gjashtë vjeç dinte me e ngulë fluturimthi
bizin në dhé,
dhetësh – tri pëllambë mbi krye thikën
në drunin e njomë. Si ma njofti menden
befas nisi të pleqnojë e tha:
“Dy duer na jemi e nji krye, po i ndajmë na punët:
unë shpatën – ti pendën!”

(Nga vëllimi "Njeriu më vete e me tjerë")

Martin Camaj nuk ishte mërgimtar i tipit të shpeshtë "i mbrapambetun" që ngelte në të kaluemen tue e glorifikue atê dhe tue ngecë mbrapa kohës së vet. I përcillte zhvillimet letrare në Shqipní tue shkrue recensione, në faqet e revistës "Shêjzat", përfshir edhe veprën e Kadaresë. Më kujtohet shumë mirë që ma rekomandoi romanin e Natasha Lakos, "Stinët e jetës", me fjalët: "Më pëlqen".

Martin Camaj nuk ishte shkrimtar tipik mërgimtar. Nuk shkruete vjersha plot kujtime sentimentale për vendlindjen, nuk e përshkruete me lot në pendë pejsazhin e vendlindjes. Nuk shkruete as pamflete antikomuniste. Nuk ishte poet politik. Në veprën e tij hasim nji gjysmë duzinë poezish me përmbajtje shprehimisht politike, të cilat ndërkaq nuk përzihen më politikën e ditës, por i trajtojnë temat e dhunës e të mbërthimit mendor. Pashallarët e kuq poezinë e Camajt e kishin halë në sy mu për arsye se ishte poet apolitik që nuk përpilote poema për tema kolektive, por shkruete poezi me tematikë individuale dhe universale.

Privatisht dhe publikisht Martin Camaj nuk thoshte as edhe nji fjalë negative për Shqipninë. Për Partinë komuniste dhe sundimin e saj – po, ama për kombin dhe vendin e vet – jo, kurrë. E dashurote vendin dhe popullin e vet, por i rrinte larg patetikës së patriotizmit. Ashtu siç në vargjet e tij ruhej nga çdo ngjyrim patetik. Martin Camaj ishte njeri dhe autor antipatetik. Nuk i durote, siç e thoshte vetë, "fjalët e mëdha".

E çmote traditën, ishte i rrâjosun thellë në traditat kulturore, letrare, popullore – dhe i përbuzte konvencionet. Ishte i rritun në botën patriarkale malësore plot zakone, adete dhe tradita – konvencionet shoqnore i konsiderote "mikroborgjeze". Martin Camaj ishte njeri (dhe poet) jokonvencional. E befasote bashkëbiseduesin me përgjigje dhe qëndrime të paprituna dhe elementarisht të sinqerta mos tue marrë para sysh ato që priten, përgjigje konvencionale pra. Bashkëbiseduesit kurrë nuk i servirte përgjigjet që çeta e poetëve ka zakon me i futë në çdo bisedë, me vend e pa vend.

Poeti Martin Camaj shkruete ashtu siç kuvendote personi i tij: kuvendvogël, pa stereotipe dhe pa fraza. Për me përcaktue deri diku fizionominë e poetit Camaj, le të shërbehemi me nji citat.

Vëllimin poetik të Martin Camajt, "Njeriu më vete e me tjerë", shokë austriakë të poetit ia paraqitën shtëpisë botuese "Residenz Verlag" në Salzburg të Austrisë. Botuesi e mori mendimin e nji njohësi gjerman të letërsisë shqipe, i cili e vlerësoi poezinë e Martin Camajt si të vjetrueme, të demodueme, idilike dhe ruraliste. Gjykimi i ekspertit goxha të urtë gjerman na hyn në punë për mrekulli sepse na mundëson me tregue edhe nji herë se ç'nuk âsht Martin Camaj.

Martin Camaj, poeti "i vjetruem" dhe "i demoduem", në letërsinë shqipe ndërmori nji hap tepër të randësishëm – nga vargu konvencional kaloi te vargu i lirë. Qysh në vëllimin e tij të dytë, "Kanga e vërrinit", krahas me shumicën e vjershave të rimueme autori na del me imazhe poetike ndër vargje të lira:


Mbas shiut veç, korbi i lagun mbrrini
ndër shkambije të veta.
Mbas shiut ra dielli
e zogun e madh po e nxe
para shpelle – në rrasë.
Tue qitun avull korbi
vendin andrron mbi maje, n’qiell pa rê
dhe poshtë ndër pyje nji kingj t’vetmuem
si ‘i herë porsi dikur
do njerz me fesa hekuri
në lug të rrxuem për dhé,
zogu i zi n’ andrrim i pau
e këthetrat shtrëngoi mbi gur.

Në romanin e tij të ndërthurun me vjersha, "Djella", shtohet numri i poezive në vargje të lira, kurse te "Njeriu më vete e me tjerë" poeti e hedh hapin e fundit – kalon përfundimisht te vargu i lirë për t'iu mos kthye kurrë mâ vjershës konvencionale të rimueme. Ndërsa kolegët e tij në Shqipní vazhdojshin me shkrue vargje të tipit "kantilena", siç thoshte vetë Camaj, me rima dhe jambë etj., Camaj "i demoduem" i solli poezisë shqipe vargun e lirë dhe doli inovator i dorës së parë. Në poezinë shqiptare të Kosovës Martin Camaj hoqi brazda të thella, breza të tanë poetësh shqiptarë në Kosovë mësojshin nga mostra dhe përvoja poetike e tij. I vetmi që e tha dhe shkroi haptas këtë gjâ, plot mirënjohje, ishte poeti Azem Shkreli. Për fat të bardhë, në Shqipninë e sotme krijon nji gjeneratë e re autorësh që e lexojnë veprën e Martin Camajt me mâ shumë vëmendje se sa e lexoi specialisti i shtëpisë botuese salcburgase, autorë këta që vetëdijësohen për peshën letrare të veprës së Camajt.

Specifiku i inovatorizmit letrar i Camajt ishte që risinë, vargun e lirë, e ndërtote mbi nji strukturë tradicionale dmth. mbi metrikën e kangës popullore shqipe. Kush e lexon me vëmendje poezinë e Martin Camajt, s'mundet me e lexue pa vrojtë themelin e metrës së kangësh popullore.


Mbas mjesnate hana derdhi rrezet
prej majes së shkambit deri në lumë.
Mbasi që u ngi me gjumë
këndon qokthi ndër rreze:
sytë, dy pika uji, ndrisin dhe kanga
pikon në luginë, në terr.

Dikush buzë lumit n’agim gjeti
sqepin e thyem të qokthit e tha:
dam! Kqyre këtë tingull që ra
e plasi në gurë.

Simbas meje, inovacioni poetik i Martin Camajt dhe as nuk mund të reduktohet, sikurse e ka zakon nji prirje paksa banale komparatiste, në "ndikimin e Ungaretti". Gjâ që âsht e vërtetë, poezia e Camajt na duket hermetike. Në Romë, Martin Camaj ishte student, ndër të tjerë, i profesorit Giuseppe Ungaretti për të cilin tha se "Ungaretti âsht poet i mrekullueshëm dhe profesor i mjerueshëm". Ungaretti âsht njeni i treshës hermetiste italiane. Fjala se Camaj, prandej, âsht i ndikuem prej prof. Ungaretti më duket nji silogjizëm klasik. Silogjizmi në fjalë e lë mënjanë faktin që Camaj fillote me përdorë vargje të lira qysh në Beligrad të Jugosllavisë para se me u njohë me Ungaretti, e lë mënjanë faktin që vargu "ungarettian" i Camajt âsht ndërtue mbi metrën popullore shqiptare, e lë mënjanë faktin që poeti Camaj ishte lexues jo vetëm i Ungaretti, por i shumë autorëve të tjerë, ku autorë të preferuem i kishte Juan Jiménez dhe T.S. Eliot. Vetë Camaj thoshte – mâ tepër më ka bâ përshtypje Quasimodo dhe, deri diku, Montale. Njiherë ia tregova Martin Camajt poezinë e Giovanni Pascoli "Il gufo", atmosfera dhe imazheria e së cilës ngjason me "Qokthin" e Camaj sikurse të ishte simotra e atij të fundit. Camajt nuk iu kujtue se e paskej lexue poezinë e Pascoli, mirëpo tha, jo pa çudi, se duhej me kenë fjala për nji reminishencë nga lektura e tij. Me sa bâhet fjala për "ndikime", ndoshta kishte me kenë mâ tepër e udhës me folë për shtysa. Pa dyshim Martin Camaj merrte shtysa nga leximi i tij i gjanë i letërsisë prej "La divina commedia" deri te "The Waste Land". Me siguri njohja me procedeun poetik eliptik të hermetizmit italian e shtyste Camajn me përkrye udhën poetike që e kishte marrë qysh përpara, udhën e reduktimit të tekstit poetik në nji minimum fjalëpak, pa stolisje të panevojshme, mbi fundamentin e vargut popullor shqiptar tue i derdhë imazhet, ndjesitë dhe mendimet në formula poetike të cilat, përndryshe, janë edhe komponente themeltare të poezisë popullore. Fjala për ndikimin direkt të Ungaretti mbi poezinë e Camajt duket pakëz e cekët. Kush ka dëshirë me lexue vargje që e kanë në të vërtetë tonalitetin e Ungaretti, le t'i lexojë poezitë e mrekullueshme të të madhit shkodran Zef Zorba.

Thania se poezia e Martin Camajt âsht idilike dhe ruraliste, duket paksa qesharake sapo i lexojmë vjershat e tij. Natura, që ka nji rol të randësishëm në poezinë e Camajt, âsht kërcënuese, pothuej anmiqësore, dhe aspak idilike. Ndër vargjet e Camajt s'mundesh me e rigjetë bukurinë "mikroborgjeze" të naturës. Natura e Camajt âsht jomikpritës: Të mnershëm janë korbat e zèz / në pushim mbi qarrat e vjetër / maje mali në vapë (nga "Gjakmarrja"), "Per rreth digjet ajri" ("Mes Shëngjergjave"), "Ujqit janë ulë prej malesh / e pijnë gjak në prrue" ("Drekë malsore"), sqepi i qokthit âsht i thyem, "dielli u ndêjt në perëndim / me rreze të lodhuna / në mishin e ujqve mbi dhambët e majeve / kortarë-kortarë" ("Ditë shiu në Merturin e Gurit"), "Shqêmza e thatë dridhet / në shkambin mbi Dri e rrahun /nga fryma e tërbueme" ("Ime amë"), "Mëngohen ditët e bora resh / livadheve të lanuna shkret. / Egërsina ndër alpe kërkon shpëtim / në zgavra." ("Frika prej dimnit të gjatë"), mes flokëve të borës "çdokush ka dy shtigje para / e dallëndysha nji: / me u ba e bardhë." ("Dallëndysha") etj. Përveç kësaj, tematikisht Martin Camaj nuk ngec në botën e kulturës blegtorale malësore por lëvron botën e psikës njerëzore, temat psikologjike dhe filozofike që s'kanë me bâ me nji si poezi ambientale. As për nga motivet nuk ngel në botën patriarkale malesh mbishkodrane, por shkruen për rrokaqiejt, për fluturim me avion, për qytetet e New Yorkut, Palermos, Munihut, për mbresat e tij nga "Bota e Re" përtêj Oqeanit etj.

By the way, vëllimi "Njeriu më vete e me tjerë", megjithatê, u botue. Te nji botues tjetër.

Më 14 qershor 2005

Marre prej: trokit ketu

[ Edited Sat Apr 24 2010, 09:15am ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Sat Apr 24 2010, 09:16am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623

Martin Camaj

Lanksch: Ditët kur mësoja shqipen me Martin Camajn

Sot, në 84-vjetorin e lindjes së pedagogut, mikut dhe shkrimtarit nga i cili njohu më së pari poezinë shqipe, përkthyesi gjerman, Hans-Joachim Lanksch, kujton kohët kur ai, një djalosh i ri, rrekej të mësonte gjuhën shqipe

Oliverta Lila

Sot, mësuesi i tij i shqipes do të mbushte 84 vjeç. Atëherë, një i ri i etur të përvetësonte gjuhë të huaja, Hans-Joachim Lanksch takohet me Martin Camajn. Ai do ta udhëhiqte jo vetëm në terrene gjuhësore, por edhe letrare. Atëherë kur mund të lexonte mirë shqip, Camaj, tashmë pedagog dhe mik i tij, e tërhoqi edhe si shkrimtar. Lanksch njihet për publikun shqiptar si përkthyes i poezive të tij në gjermanisht. Azem Shkreli, Ali Podrimja, Kasëm Trebeshina janë të tjerë shkrimtarë shqiptarë, të cilët ai i ka përcjellë te publiku gjerman. Misioni i tij vazhdon edhe sot, ndonëse thekson vështirësitë e botimit të letërsisë shqiptare në vendet gjermanishtfolëse. Në intervistën e mëposhtme, Lanksch tregon qasjen dhe interesat e tij për krijimet poetike të ditëve të sotme.

Zoti Lanksch, si ka qenë kontakti i parë me gjuhën shqipe?

Kontakti i parë me shqipen ka kenë metoda e gjuhës shqipe (varianti geg) e Martin Camajt, "Lehrbuch der albanischen Sprache". Mbas afro shtatë leksionesh vendosa që kjo gjuhë nuk mund të mësohet dhe e ndërprita mësimin e saj. Mirëpo, nuk më la rehat problemi i gjuhës së "pamësueshme", sidomos mbasi në gjimnaz i kisha bâ ballë mësimit të nji gjuhe jo indeuropiane (hebraishtja biblike). Mbas nji kohe zuna me mësue me metodën e shkëlqyeshme për mësimin autodidaktik të gjuhës së njisueme, "Gjuha shqipe 1-3" të L. Radovickës, Z. Karapicit dhe A. Tomës, dhe studioja tekste në shqipen standarde me Martin Camajn. Kur kisha kontakte të para me shqiptarët e Kosovës, nuk i merrja vesh fare dhe ata s‘më kuptonin mue, kështu që prof. Camaj nisi me lexue me mue proza popullore të mbledhuna prej Anton Çetës. Mësimin e shqipes e rrumbullaksoja me manualin e shqipes për tre variantet e saj (gegnishtja, gjuha standarde dhe arbnishtja), "Albanian Grammar" prej Martin Camajt.

Më tregoni pak për fjalët e para që nisët të mësonit...

Metoda e Martin Camajt nuk filloi me fjali të tipit "Agroni është mësues. Teuta është mësuese...", por me nji prozë popullore, "Ujku dhe poçari", ku më bani përshtypje fjala e parë, "ujku", me kenë se ajo duket fort ekzotike ndërsa lidhet etimologjikisht me fjalët e gjuhëve sllave për "ujk": volk, vlk, vuk etj.

Ju keni qenë nxënës i Martin Camajt. Si do ta vlerësonit si njeri dhe si shkrimtar?

Nga nji anë ka kenë njeri fort punëtor me disiplinë të madhe. Përveç ligjëratave dhe leksioneve n‘universitet merrej me punë hulumtuese linguistike. Krahas me punën shkencore merrej me veprimtari të gjanë krijuese në disa gjini letrare. Njikohësisht, Martin Camaj ka kenë njeri jashtëzakonisht i butë dhe i mirë. E ndihmonte çdokê dhe pa marrë para sysh nëse ishte profesor a punëtor krahu. Ishte ndihmëtar deri në vetëmohim. Për sejcilin student kishte nji program të posaçëm, simbas nevojave të sejcilit, kështu që jepte mâ shumë orë se sa paguhej prej universitetit. Si shkrimtar, Martin Camaj asht klasiku i poezisë moderne në shqipet. Po të mos shtihej në harresë, por po të botohej e përkthehej sa e meriton, ai kish me kenë ambasadori mâ i mirë i poezisë shqipe në botën e jashtme.

Nën ndikimin e tij ju flisni sot një shqipe gegërishte. Ndjeheni i privilegjuar për këtë?

Nuk më pëlqen shprehja "i privilegjuem". Në kjoftë se pranojmë këtë term, mund të them që ndjehem i privilegjuem sepse e kisha mësues dhe mik Martin Camajn. Përveç kësaj, "privilegjin" e të folunit gegnisht e ndaj me dy të tretat e njerëzve të thjeshtë të viseve shqipfolëse që s‘e flasin fare gjuhën "të-të-të" siç e quajti Martin Camaj "gjuhën e njësuar".

Keni udhëtuar në Kosovë e Shqipëri. Ende student ju kishit krijuar një imazh tuajin për botën shqiptare. U përmbys ai kur i prekët nga afër këto vende?

Kontaktin e parë me botën shqiptare e kisha si student i sllavistikës, para se me u njohë me gjuhën shqipe. Mora pjesë në nji seminar veror në Novi Sad të Serbisë. Gjatë nji ekskursioni në Kosovë, nji mbramje u shëtita dhe hyra në nji bahçe të madhe me muzikë të mrekullueshme cigane, shumë mysafirë, kamerierë. Mbas nji kohe doli se nuk isha në nji restorant, por në nji festë të madhe private për kremtimin e synetit. Më ftuen si mysafir nderi në odën e mjeshtërve, ku më pritën me njerëzillëk të madh e mikpritje fantastike mjeshtërit mâ me nam të qytetit. Rrinim bashkë gjithë natën deri n‘orën shtatë të mëngjesit. Tanë kohën, për shkakun tim që s‘dija as edhe nji fjalë shqipe, ata flisnin vetëm serbisht. Kështu krijova nji imazh për botën shqiptare para se me ndie legjendat serbe për "shiptari" ("shiptarët janë të egër, dinë vetëm me pi e me therë me thikë").

Ndryshe ka kenë kontakti i parë me Shqipninë. Në kohën e diktaturës nuk kam kenë në Shqipni. Më 2001 isha i ftuem në nji takim të pendave shqiptare me përkthyesa të huej në Fshatin e Paqes ngat Shkodret. Udhëtimi në rrugën Tiranë - Shkodër domethënë pamjet e shumta të vorfnisë qenë nji shok i vërtetë. Njohja me Shkodrën qe nji shok po aq i thellë. Kisha pritë Shkodrën e Koliqit e Camajt, kisha imazhin e nji qendre idilike kulture dhe hasa nji qytet të degraduem gjysmë-gërmadhë (me nji xhami të bardhë monumentale në mes që i vjen era e parave arabe). Edhe atëherë edhe nji vit mâ vonë, kur kaloja disa ditë në Tiranë, më zhgënjyen pasojat dhe gjurmët e regjimeve të këqija politike, ama jo njerëzit. Di me dallue Shqipninë zyrtare e politike nga pejsazhet e bukura dhe shqiptarët aq mikpritës e të hapun. Ka shumë popuj që krenohen për mikpritje - shqiptarët kanë pse janë krenarë për mikpritjen e tyne.

Prej vitesh përktheni nga shqipja në gjermanisht. Keni zgjedhur kryesisht poezinë. Ishte një zgjedhje që erdhi pas njohjes së këtyre poetëve apo një brumosje e mëhershme me poezinë?

Substrati i përkthimit të poezisë, në të vërtetë, për mue asht nji brymosje e hershme me poezinë. Në vitet e gjimnazit, gjatë orëve të mërzitshme (kimi, fizikë...), merresha me shkrimin e soneteve n‘italishten e vjetër që e kisha mësue për të lexue n‘origjinal veprat e Alighieri Dantes e të poetëve të tjerë të "Dolce stil nuovo". Në përgjithësi kam kenë i dhanun mbas poezisë italiane prej Françeskut t‘Asizit deri te Ungaretti, mbas poezisë spanjolle të "Generación del 27" (sidomos Jorge Guillén, Rafael Alberti, Vicente Aleixandre), të T.S. Eliot-it, të poetëve t‘ekspresionizmit gjerman, të modernistëve francezë e shumë të tjerëve. Për mue, mund të them, leximi dhe shijimi i poezisë italiane ka kenë shkolla e poezisë që më tregoi se ç‘asht poezi, deri te abstragimi i skâjshëm i poezisë në vjershën e Ungarettit me titull "Mattinata": "M‘illumino / d‘immenso". Nji poezi fantastike e unike për të cilën shumëkush, mjerisht, thotë se ajo as nuk asht poezi... Sapo u njoha me poezinë e Martin Camajt dhe, mâ pastaj, me poezinë e poetëve shqiptarë të Kosovës, entuziazmi për këto poezi flakëroi mbi substratin e dashnisë së vjetër për poezinë si të tillë.

Autorët shqiptarë që keni njohur e me të cilët keni punuar, për një kohë të gjatë janë shmangur në Shqipëri.

Sot diskutohet shumë për disidentët dhe ata që e meritojnë të quhen të tillë. Kë do të rreshtonit ju si të tillë për letërsinë shqiptare?

Më duket se disidentë mund të quhen ata që dilnin dhe shpreheshin qëllimisht dhe me vetëdije kundër doktrinës politike të "Nanës Parti". Në kët kuptim, disidentë ishin Kasëm Trebeshina dhe, me sa di unë, Fatos Lubonja por edhe burgaxhinj të tjerë jo aq prominentë. Prej tyne duhet me dallue shkrimtarë që nuk i përkuleshin diktatit të realsocit, domethënë doktrinës letrare të "Nanës Parti", si Martin Camaj, që i kisha quejtë shkrimtarë stilistikisht e tematikisht nonkonformistë. Disa syresh për fjalët e tyne të shkrueme a të foluna, për fat të keq, ranë viktimë e regjimit paranoid si, fjala vjen, Frederik Rreshpja, apo, me fat edhe mâ tragjik, Vilson Blloshmi.

Ju jeni vlerësuar edhe me çmime për punën tuaj si përkthyes. A ka ndonjë autor që ju ka "sfiduar", të cilin e keni shumë të vështirë për ta përkthyer në gjermanisht?

Në përgjithësi, përkthimi i letërsisë, sidomos ai i poezisë, asht i vështirë. Nji autor që përkthehet kollaj, zakonisht nuk meriton të përkthehet. Sfida e parë për mue ka kenë poezia eliptike e Martin Camajt. Sfida e dytë ishte poezia e Azem Shkrelit deri te e cila shumë vjet nuk gjeja kurrfarë shtegafrimi. Sfida e tretë ka kenë novela e Kasëm Trebeshinës, "Odin Mondvalsen", plot aludime dhe lojna të ndryshme të papërkthyeshme fjalësh.

Nëse flasim për letërsinë shqipe të ditëve të sotme, si i shihni zhvillimet e saj në poezi e prozë?

Pyetja s‘asht e lehtë, sidomos nëse jeton jashtë Shqipniet. Nuk ka nji kritikë letrare që informueka periodikisht dhe sistematikisht për zhvillimet dhe risitë letrare. Mungojnë dhe revista të tilla letrare resp. me sa ekzistojnë, nuk qarkullojnë në botën e jashtme. Nëse nji autore a autor shqiptar diku ka nji reçension, ose ka miqësi përkatëse ose ka sukses "jashtë".

Me sa mund të shoh, mbas ‘90-shit pendat e reja poetike shpejt e përfunduen procesin e emancipimit prej letërsisë së kolektivizueme të socrealit, kështu që në letërsi (poezi) te pendat e reja, ndryshe nga sfera politike, erdhi deri te nji kthesë e vërtetë, nji përmbysje e rreptë e modeleve të kohës së diktaturës. Poezinë e Shqipnisë e shoh ende në rrugën e përpjekjeve për identitete të reja, në rrugën e konsolidimit të individualiteteve të reja. Përveç emnave deri diku "t‘afirmuem" si Agron Tufa, Gazmend Krasniqi, Arian Leka, Mimoza Ahmeti, Romeo Çollaku e të tjerë, në ndërkohë ka rritë nji brez edhe mâ i ri, përafërsisht rreth moshës 30-vjeçe, për të cilin asht mjaft vështirë t‘informohesh nëse nuk rrin në Shqipní. Në prozë ka prurje me kërkesa të nalta prej pendave si Ridvan Dibra, Gazmend Krasniqi, Ardian Kyçyku e të tjera, të cilat ndërkaq për fat të keq duket nuk kanë sukses aq të madh sa vepra që merren me tema apostafat shqiptare. Duket se tematika kombëtare në të gjitha variantet e saj premton sukses të shpejtë e të lirë. Unë personalisht shpresoj që letërsia shqiptare të çlirohet sa mâ shpejt prej barrës tematike të kombëtarizmit. Kur të lirohet prej barrës së shqiptarizmit, ajo do jetë mâ interesante për hapësinën jashtëshqiptare. Nji fjalë për konjunkturën e romaneve për kohnat e diktaturës. Proza autentike për traumat e diktaturës kena mjaft: nga Kasëm Trebeshina, At Zef Pllumi, Fatos Lubonja, tash dhe Lekë Tasi e Vera Bekteshi. Këto penda kanë hjekë të zitë e ullinit nën diktaturë, nuk na duhen vepra konjunkturale autorësh që tregojnë poshtë e përpjetë traumat që s‘i kanë përjetue ata. Shpresoj që proza shqiptare të fillojë mâ shumë me trajtue tema aq individuale sa universale. Letërsia në Kosovë asht tjetërgjâ, nji kapitull tjetër.

Keni pikasur ndonjë vepër me të cilën do të donit të punonit?

Me poezinë e Moikom Zeqos. Me gjithë se emni i tij asht mjaft i njohun, poezia e tij duket me kenë jo aq e njohun sa e meriton. Problemi asht se vepra e tij poetike asht gjiganteske. Kompleti i poezisë së tij ("Miscellanea 1 - 5") përfshin përafërsisht 2600 faqe libri!

Cilat janë raportet tuaja me veprën e Ismail Kadaresë?

Kam preferenca të tjera. Vepra e z. Kadare nuk m‘intereson.

A ka sot ndonjë emër që mund të bëhet pasues i juaji në fushën e përkthimeve?

Po, asht nji student i albanologjisë që ka potencial me u bâ përkthyes i spikatun, Florian Kienzle. E njeh fort mirë gjuhën shqipe dhe ka dellin e duhun letrar. Nji përkim i rrallë me kenë se ka edhe persona të tjerë që merren me përkthime letrare pa njohë si duhet gjuhën shqipe (n‘Austri) ose që janë shqiptarë e që nuk e zotnojnë sa duhet gjermanishten letrare (në Zvicër).

Si janë mundësitë e botimit të letërsisë shqipe në vendin tuaj?

Shumë të dobëta. Me gjithë trumbetimin e disave, në vendet gjermanishtfolëse letërsia shqipe njihet shumë pak. Këndej njihet Kadareja. Kaq. Kuptohet se ai asht pjesë e letërsisë shqiptare, prapëseprapë me njohjen e tij nuk njihet edhe letërsia shqipe. Për këtë asht absolutisht minimal interesimi i botuesve për vepra të kësaj letërsie pak a shumë të panjoftun në këto anë. Nuk gjen botues nëse nuk mundesh me ia sigurue dhe ofrue financimin e botimit. Në këtë mes shoh lëshime të mëdha të palës shqiptare e cila pandërpré vajton për imazhin e keq që e ka në botën e jashtme. Nëse ka dëshirë që jashtë të mos flasin vetëm për gërdecat shqiptarë, korrupsionin etj., kish me kenë e udhës që pala shqiptare t‘angazhohet konkretisht e t‘investojë tue sponzorizue e financue botimin e letërsisë së saj jashtë siç e bajnë shtete të tjera t‘Europës Lindore - Bullgaria, Rumania, Hungaria, Greqia - që kanë secili nga nji institut kulture në Gjermani në vend se t‘organizojnë zgjedhje missash dhe spektakle të ngjashme të kota.

Cilat janë angazhimet tuaja të momentit?

Këto ditë e pa dritën e botimit revista letrare gjermane "Matrix" (Matriks) ku më janë botue poezi të Jamarbër Markos dhe nji prozë e Elvira Donesit. Për nji botues zviceran kam me përkthye nji vëllim të poetit shqiptar nga Kosova me banim në Zvicër, Shaip Beqiri. Përveç kësaj, mundohem me gjetë nji botues për antologjinë e poezisë shqiptare të pasluftës me 24 autore dhe autorë prej Zef Zorbës deri tek Ervin Hatibi. Deri më tash, antologjia m‘asht publikue vetëm n‘internet (http://www.transcript-revieë.org/de/issue/transcript-24-neue-lyrik-aus-albanien/leitartikel). Kam edhe projekte të tjera, ku mungojnë vetëm botuesit për t‘i sendërtue ato resp. sponsorët për të financue botimin.

© Gazeta Shqip - 2006-2008

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Fri Jul 09 2010, 11:23am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Një ‘vit’ për Martin Camajn

Më 21 korrik është 85-vjetori i lindjes së poetit dhe intelektualit, që e çoi jetën në mërgim, Martin Camaj.
Më 21 korrik, mbushen plot 85 vjet nga lindja e një prej mjeshtërve të letrave shqipe, autori nga Shkodra Martin Camaj. Në Shqipëri para pak kohësh përkthyesi gjerman i Camajt, Hans Jakim Lanksh, i mbështetur nga disa dhjetëra njerëz të letrave shqipe, hartoi apelin drejtuar Ministrit të Kulturës shqiptare, ku i propozon që t’i kushtohet një kënd përkujtimi më dinjitoz edhe poetit shqiptar. Në këtë letër-propozim thuhet: “Poezia e Martin Camajt, i cili tha për veten se "Qenia malësor s'ndahet meje", ndërtuar mbi strukturat e traditave gojore të vendlindjes së tij dukagjinase është thellësisht shqiptare dhe evropiane.

Mbi struktura të stërlashta Camaj krijoi vepra letrare kryekëput moderne që i pasqyrojnë shqetësimet, ankthet, izolimet, vetminë, dëshpërimet e njeriut në ambientet nga më të ndryshmet, prej bjeshkëve dukagjinase deri tek mjediset urbane në Evropë a Amerikë.

Martin Camaj është një poet modern i letërsisë shqipe i rangut evropian dhe botëror. Ai ka qenë njëri prej poetëve më të mëdhenj të letërsisë shqipe. Sot, është strumbullari i poezisë moderne shqiptare, për brezat e rinj shkrimtarësh. Poezia e tij u përkthye italisht, anglisht dhe gjermanisht”. Më tej mësohet se në këtë propozim vlerësohet dimensioni human, raporti, që ruajti Camaj me Shqipërinë duke punuar për të, megjithëse në distancë, fillimisht nga Italia dhe nga Gjermania më vonë, deri sa ndërroi jetë në Mynih më 1992.

Shteti shqiptar edhe më herët ka respektuar figurat e shquara, si "Vitin e Kadaresë", "Vitin e Mitrush Kutelit", "Vitin e Lasgush Poradecit, "Vitin e Eqrem Çabejt", "Vitin e Odise Paskalit" dhe viti 2010 si "Viti i Nënë Terezës". Ndërsa Camaj ka marrë vetëm vlerësimin post-mortem me Çmimin Kombëtar "Penda e Artë", më 2002.


© Copyright 2007-2009 Bota Sot
trokit ketu

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Tue Jul 13 2010, 01:52pm
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Behar Gjoka: Martin Camaj, shpëtimtari i gegnishtes

Dërguar më: 13/07/2010 - 13:33
Admirina Peçi

Camaj mund të quhet rilindasi i fundit. Ai mori gjithçka të ligjërimit letrar në gegnisht dhe arbërisht, që ishte prodhuar përpara tij dhe në kushtet e ndalimit të këtyre dy varianteve, në kushtet e vetmisë, ai arriti të vërtetojë se ata vazhdojnë të jenë funksionale, vazhdojnë të jenë pjesë e diversitetit gjuhësor… Kjo është veçse një prej linjave që zhvillohen në librin më të ri studimor të studiuesit Behar Gjoka, i cili për pak ditë del në qarkullim me rastin e 85-vjetorit të lindjes së Martin Camajt. Gjoka thotë se libri i tij i ri studimor me titull "Rikthimi i Martin Camajt", ku është vënë në fokus gjithë krijimtaria e tij letrare në poezi, prozë e dramaturgji, është fryt i një pune 7-vjeçare, së cilës i është kushtuar me plot pasion.
Në këtë intervistë, studiuesi Gjoka zbulon pak prej dy linjave të këtij libri, ato që lidhen me gegnishten e Martin Camajt dhe modernitetin që e sundon veprën e tij letrare…
Kur përmendim Camajn, një prej veçorive të krijimtarisë së tij që na vjen më shpesh ndërmend është gegnishtja. Sipas jush, pse lëvroi vetëm gegnishten gjatë gjithë krijimtarisë së tij letrare?
Për disa arsye mendoj. Jo vetëm për t'u shprehur më lehtë nëpërmjet saj, por prej vetëdijes se gegnishtja ishte varianti i parë i historisë së shkrimit të shqipes. Camaj ishte i vetëdijshëm gjithashtu se ky variant kishte krijuar një traditë të lëvrimit të poezisë me Mjedën, Fishtën, Shirokën, Migjenin, Koliqin… dhe e quante një betejë personale për të vërtetuar se varianti letrar i gegnishtes nuk ka gjasa të vdesë.
Në fakt, krijimtaria e tij e vërteton katërcipërisht këtë aspiratë dhe mision të krijuesit dhe shkrimtarit. Të krijuesit poet, prozator, dramaturg, pra i të gjitha zhanreve e gjinive letrare, por edhe të shkencëtarit, sepse gramatika e gegnishtes, punimi i disertacionit për "Mesharin" e Buzukut e një sërë punimesh të tjera janë trajtesa, që e vendosin gegnishten në qendër të ligjërimit të shqipes, jo si kundërvënie, por si ligjërim, jo si atakim, por si një rrugë normale e koinesë së gegnishtes.
Përveçse kaq, merita e Camajt është se ai, si askush në letërsinë shqipe futi në tekstet e tij edhe arbërishten. Ka faqe të romanit "Karpa" që janë shkruar me këtë koine. Po ashtu novelat "Shkundëllima", dhe "Fshati me shtatë gjuhë", që e marrin motivin nga jeta e arbëreshëve, shpërfaqin përkujdesin e Camajt për arbërishten.
Pra në kuptimin gjuhësor, Camaj është rilindasi i fundit që mori gjithçka të ligjërimit letrar në gegnisht dhe arbërisht, që ishte prodhuar përpara tij dhe në kushtet e ndalimit të këtyre dy varianteve, në kushtet e vetmisë, ai arriti të vërtetojë se këto dy variante vazhdojnë të jenë funksionalë, vazhdojnë të jenë pjesë e diversitetit gjuhësor. Camaj me krijimtarinë e tij letrare, me shqyrtimet e tij shkencore e gjuhësore, e mbajti të ndezur kandilin e ligjërimit të gegnishtes si askush nga shkrimtarët bashkëkohorë.
Ç'emër mund t'i vëmë kësaj përpjekjeje të Camajt në kushtet kur shqipja zyrtare po synonte të njehsohej me shqipen letrare?
Do ta quaja një akt shpëtimtar për gegnishten, madje edhe për shqipen. Sipas meje, do të mjaftonte ky akt për të vërtetuar rolin dhe arritjet e shkrimtarisë së Martin Camajt si një dëshmi e shkrimit letrar, si gjuhë e letërsisë dhe gjuha e autorit e ndryshme nga zyrtariteti unifikues që në pjesën më të madhe e sterilizoi ligjërimin e shqipes. Në këtë kuptim Camaj shpëtoi nderin e humbur të akademikëve, të shkrimtarëve, që e bënë kompromisin e panevojshëm të përzierjes së gjuhës zyrtare me gjuhën e letërsisë. Liria e Camajt sidomos në ligjërimin e gegnishtes dhe arbërishtes, është modeli i mbijetesës së intelektualit, është modeli i krijuesit që i lë pas shpine kompromiset, është modeli i luftëtarit, që pa zhurmë lë monumente për kulturën…
E keni vlerësuar Camajn, si shkrimtarin më modern të letërsisë shqipe… Pse?
Nëse Camajn për një moment mund ta tejkalonim për shkak të "arkaizmit" të gjuhës, si ligjërues dalëzot i gegnishtes dhe arbërishtes, në kuptimin letrar, modernia e tij është e patejkalueshme. Është shenjë, para së cilës nuk mjafton ta lexosh e rilexosh, nuk mjafton ta interpretosh e shqyrtosh në të gjitha hallkat. Do të duhet më së pari ta përjetosh si dëshmi e eksperimentit të pandërprerë. Në poezi, te Camaj gjejmë fillimin klasik të shprehjes. Por rrugëtimi i tij në poezi kulmon me vëllimet "Nema", "Buelli" dhe "Palimpsest", që në fakt në letrat shqipe nuk janë shkruar ende nga askush tjetër, por që për nga shenjëzimet artistike përqaset me tekstet poetike të Borhesit, Montales, Ungaretit, Eliotit etj…, pra është në rezonim me shkrimin poetik të përbotshëm. Nga ana tjetër, modernia e Camajt na zbulohet edhe në sinkretikën letrare, ku sipas mendimit tim, përfshihet "Djella" dhe "Dranja", ku kemi gërshetim të poezisë me prozën, të vargut me rrëfimin, të epizmit me lirizmin, por "Dranja" nga lexuesit dhe studiuesit jo rastësisht emërtohet si kryevepra e Martin Camajt. Ky tekst në mënyrën e shkrimit është prozë, në frazën muzikore është madrigal, në ritmin e frazës është poezi, është prozë, është muzikë, është gjithçka. Pra është tekst fund e krye modern. Modernia në krijimtarinë në prozë të Camajt na shpërfaqet edhe në novelat e tij, por po kaq edhe në dy romanet fondamentale të letërsisë shqipe, "Karpa", një roman fantastik, që e ka modernen në strukturë dhe në kompozim, si dhe "Rrathët", një roman që të fanit rrathët dantesk të ferrit. Megjithatë, moderniteti i krijimtarisë letrare të Camajt shpërfaqet po kaq fuqishëm edhe në dramaturgji. Do të mjaftonte "Lojë masdreke" dhe "Kandili argjandit" për të prekur mjeshtërinë tashmë dramatike të shkrimtarit. Pra, Camaj bëri revolucion me variantin letrar të gegnishtes, por nga ana tjetër, eksperimenti që kreu ai në letërsi është shenja më e qartë e modernitetit, e udhëtimit që ka nisur dhe do të bëjë për shumë mote vepra letrare e Martin Camajt, që sa ç'ka shenjën shqiptare, aq ka shenjën universale. Camajn, nëse nuk e duam, le ta lexojmë sepse ai na fal pafundësisht, art magji, eksperiment… Aq duhet të bëjë një shkrimtar.

Copyright 2007 Gazeta Shqiptare
trokit ketu

[ Edited Tue Jul 13 2010, 01:53pm ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Thu Jul 15 2010, 06:12pm
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Dhurata për Martin Camajn

Anila Omari | 15/07/2010

Ftesës për të marrë pjesë në një vëllim me studime kushtuar kujtimit të Martin Camajt në 85-vjetorin e lindjes, iu përgjigjën 33 studiues nga Evropa dhe Amerika. Një libër me studime për gjuhën, letërsinë dhe historinë kulturore të shqipes, botuar në Gjermani

Kur në vitin 2005 zhvillohej në Mynih konferenca kushtuar 80-vjetorit të lindjes së Martin Camajt, themeluesit të katedrës së Albanologjisë pranë Universitetit Ludëig-Maximilian të Mynihut, një studente e mbylli tubimin duke premtuar një dhuratë-surprizë të veçantë që ish studentët dhe kolegët e tij albanologë do t'i bënin mbas pesë vjetësh.

Një vit më parë albanologëve u erdhi një thirrje nga prof. Bardhyl Demiraj, pasardhësi i Camajt në katedrën e Albanologjisë së Mynihut, me ftesën për të marrë pjesë në një vëllim me studime kushtuar kujtimit të shkrimtarit dhe gjuhëtarit të njohur shqiptar të mërgimit, i cili në vitin 2010 do të mbushte 85-vjetorin e lindjes.

Thirrjes iu përgjigjën 33 studiues nga vende të ndryshme të Evropës e të Amerikës, dhe sot, në vitin 2010, dhurata për Martin Camajn është gati, në formën e një libri me përmbledhje studimesh nga fusha të ndryshme të albanologjisë, me titull Wir sind die Deinen.

Studien zur albanischen Sprache, Literatur und Kulturgeschichte, dem Gedenken an Martin Camaj (1925-1992) gewidmet ("Ne jemi të tutë. Studime për gjuhën, letërsinë dhe historinë kulturore të shqipes, kushtuar kujtimit të Martin Camajt (1925-1992)"), përgatitur për botim nga Bardhyl Demiraj, Shtëpia Botuese Harrassowitz, Wiesbaden.

Botuesi Demiraj jep edhe shpjegimin e vet për titullin e veçantë që ka zgjedhur: ky lidhet me një intervistë që Martin Camaj u dha gazetave shqiptare pak përpara se të ndahej nga jeta në vitin 1992, të cilën e mbyllte me fjalët: Unë jam i juaji, ju jeni të mitë, një shprehje që e bëri të njohur në atdheun e tij.

Përmbajtja e titullit ka domethënie të dyfishtë. Ai të kujton në radhë të parë anën njerëzore të Martin Camajt, karakterin e tij miqësor dhe mikpritjen e tij e të bashkëshortes së tij Erika për studentë, kolegë e albanologë nga vende të ndryshme të botës.

Por synimi kryesor i kësaj përmbledhjeje ishte më tepër pasqyrimi i gjendjes së sotme të studimeve albanologjike në fushat e gjuhësisë, letërsisë dhe të historisë, duke i kushtuar vëmendje të veçantë sidomos atyre çështjeve që iu përkushtua dikur edhe Martin Camaj gjatë karrierës së tij shkencore e letrare, si: gjuhësi diakronike dhe sinkronike, dialektologji, filologji e teksteve të letërsisë së vjetër shqipe, si edhe kritikë letrare dhe histori e kulturës shqiptare.

Lënda e vëllimit prej 600 faqesh është grupuar sipas problematikave që ofruan bashkëpunëtorët e tij me kontributet e tyre.

Nga fusha e bio-bibliografisë kanë dhënë ndihmesat e tyre Walter Breu dhe Hans-Jürgen Sasse me përshkrimin e studimeve të Camajt në fushat e ndryshme të gjuhësisë, si historia e shqipes dhe e shkrimit të saj, dialektologjia arbëreshe me punimet e shumta të tij për të folmet e ngulimeve shqiptare të Italisë, gramatika shqipe; Hans Joachim Lanksch me një portret të Camajt si poet; Christine Körner, një ish studente e Camajt, me kujtimet e punës së tij si udhëheqës shkencor; Jonida Xhyra-Entorf me një bibliografi të plotë të shkrimeve të Martin Camajt, të renditur kronologjikisht sipas tematikës. Në fushën e studimeve letrare, së pari Matteo Mandalà duke analizuar përmbledhjen e fundit lirike Palimpsest të Martin Camajt botuar pak para vdekjes, përpiqet të hedhë dritë mbi jetën njerëzore dhe botëkuptimin poetik të shkrimtarit.

Më pas Michael Schmidt-Neke sjell një kontribut të ri mbi një autor të harruar të vitit 1818, Gottlob Adolf Ernst von Nostitz und Jänkendorf, dhe eposin e tij për Skënderbeun me titull "Irene".

Shaban Sinani nga Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë në Tiranë, duke analizuar romanin "Dranja" sheston disa përsiatje me natyrë antropologjike të cilat i përkufizon si "rikodifikim i shenjës (simbolit) tradicionale të trashëgimit shpirtëror të popullit të tij" nga ana e autorit. Jonida Xhyra-Entorf del përsëri me një kontribut në këtë vëllim, këtë radhë me një studim krahasues që vë në dukje pikat e takimit mes Martin Camajt dhe poetit simbolist e futurist italian Giuseppe Ungaretti.

Fusha e gjuhësisë përmban edhe kontributet më të shumta të vëllimit. Francesco Altimari nga universiteti i Kalabrisë analizon disa gjurmë të paskajores së vjetër të shqipes në të folme të arbëreshëve të Italisë, duke u mbështetur në burime të shkruara dhe në të dhëna dialektore të sigurta. Mbi këtë bazë ai arrin në përfundimin se paskajorja ka qenë karakteristikë e shqipes së përbashkët, e cila ka zëvendësuar madje një "infinitiv sintetik" të lashtë të padokumentuar.

Nga fusha e dialektologjisë shqipe, qoftë të shqipes brenda kufijve shtetërorë qoftë të diasporës, janë paraqitur disa punime. Giovanni Belluscio e Monica Genesin në një punim të përbashkët përvijojnë një vështrim gjuhësor e kulturor mbi të folmen veriperëndimore të Thethit, mbas një hulumtimi të kryer në terren në vitin 2007.

Lumnije Jusufi, e porsadoktoruar me rezultat të shkëlqyer në Mynih, boton një pjesë të doktoratës së saj në fushën e dialektologjisë shqipe, me përshkrimin e një të folmeje gego-qendrore të izoluar në mes të një areali gjuhësor toskë në Maqedoni.

Albanologia nga Shën Peterburgu Larisa Kaminskaja paraqet një studim mbi disa veçori të sistemit fonologjik të së folmes shqipe të fshatit Gjeorgievka në Ukrainë, ngulim shqiptar i mesit të shek. XIX. Një fushë me interes dhe e pastudiuar sa duhet është ajo e studimit të gjuhës së folur, në bazë të dokumentimeve zanore të regjistruara.

Në këtë drejtim kanë punuar albanologët Walter Breu dhe Elvira Glaser, të cilët paraqesin në këtë vëllim regjistrimet më të vjetra zanore në gjuhën shqipe, të marra mes viteve 1907 dhe 1918 në tre vende të ndryshme (dy nga folës arbëreshë të Molises dhe një nga Gostivari) dhe që sot gjenden në Fonogramarkivën e Vjenës dhe në Arkivin Zanor të Berlinit.

Michiel de Vaan nga universiteti i Leidenit diskuton dy fjalë të shqipes së vjetër me një trajtë fonetike të pazakonshme: krautyrë (Pjetër Budi) dhe nautyrë (Frang Bardhi), duke përsiatur një ndikim të romanishtes dalmatine.

Ëilfried Fiedleri, duke u nisur nga koncepti i Camajt për ablativin e lokativin në gramatikën e tij të shqipes, ndërmerr një studim të gjerë për përdorimin e këtyre formave në veprën letrare të Camajt. Victor Friedman, nga universiteti i Çikagos, trajton një rast kalkimi nga maqedonishtja të përdorimit të habitores në shqipen e Maqedonisë si pasojë e kontaktit midis gjuhëve.

Nga fusha e informatikës gjuhësore, Besim Kabashi, nga Universiteti i Erlangenit, jep një analizë kompjuterike në rrafshin e morfologjisë e të sintaksës të tekstit të romanit të Martin Camajt "Rrathë". Në fushën e etimologjisë shqiptaro-ilire Rolf Ködderitzsch, profesor nga Boni në Universitetin e Tiranës, analizon etimologjikisht emrin e hyjnisë iliro-mesape Juppiter Menzanas duke dhënë shpjegime të reja semantike për emrin mëz që mendohet se lidhet me të.

Nga fusha historisë së gjuhës shqipe janë paraqitur disa kontribute gjuhësore. Seit Mansaku nga Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë në Tiranë paraqet një studim mbi tipologjinë dhe kronologjinë e formave të së ardhmes në shqipe.

Anila Omari analizon disa tipare arkaike në gjuhën e Pjetër Bogdanit (1685) duke i krahasuar me veçori të ngjashme në dialektet shqipe të skajit jugor dhe në gjuhën e teksteve më të vjetra arbëreshe e arvanitase, gjë që flet për një afërsi më të madhe të dy dialekteve kryesore të shqipes në një fazë më të vjetër, parashkrimore të saj. Kolec Topalli merr edhe një herë në vështrim çështjen e vjetërsisë së nyjave të shqipes.

Një numër prej tre studimesh është grupuar nën rrethin problemor të filologjisë e të historisë së shkrimit. Nga fusha e gjuhësisë së sotme Eda Derhemi nga Universiteti i Ilinoisit ia kushton studimin e saj çështjes së rihapur kohët e fundit të shqipes standarde dhe problematikës që lidhet me të në çastin aktual (2009).

Po nga kjo fushë studimi Rami Memushaj nga Universiteti i Tiranës paraqet një studim mbi planifikimin gjuhësor në vendet e Ballkanit, duke u përqendruar në dy modele kryesore të politikave gjuhësore në Gadishull: prirja divergjente ose centrifugale dhe prirja integruese.

Një studim të rëndësishëm, me prurje e interpretime të reja, sjell albanologu Joachim Matzinger nga Universiteti i Vjenës, mbi historinë e shkrimit shqip në epokën e Skënderbeut, ku vëmendja përqendrohet në shkrimet e para shqipe, Formulën e Pagëzimit të Pal Engjëllit dhe "Mesharin" e Gjon Buzukut.

Rrethi problemor i fundit përmbledh studime nga fusha e historisë e të kulturës popullore. Historiani Peter Bartl nga Mynihu ka paraqitur një punim mbi arsimin e priftërinjve në Veriun katolik të Shqipërisë në kohën e pushtimit osman. Atë Viktor Demaj nga Shkodra shkruan mbi jetën dhe veprën e Atë Donat Kurtit (1903-1983) si njohës dhe mbledhës i zakoneve dhe dokeve shqiptare.

Bardhyl Demiraj, përgatitësi i vëllimit, jep edhe kontributin e tij shkencor në vepër, me një studim ndërdisiplinor mbi përgjithësimin e emrit etnik "shqiptar" në shek. XVIII. Me gjithë shëndetin e rënduar, edhe profesori Shaban Demiraj nuk mungon të marrë pjesë në nderimin për Martin Camajn, me një vështrim historiko-onomastik mbi Nartën, një vendbanim greqishtfolës në mes të fshatrave me gjuhë amtare shqipen në Gjirin e Vlorës.

Studiuesi Willy Kamsi nga Shkodra në artikullin "Giammaria Biemmi dhe kritika" sjell fakte e hipoteza në apologji të historianit të Skënderbeut Giammaria Biemmi, i akuzuar nga kritikët si falsar.

Albanologu Aleksandër Novik nga Universiteti i Shën Peterburgut në artikullin "Etnonimi i shqiptarëve të Ukrainës dhe disa veçori të vetëdijes së tyre etnike" ka paraqitur rezultatet e ekspeditave vetjake në fshatrat shqiptare të Ukrainës për sa i përket etnonimit ose emrit me të cilin e njohin veten banorët e atjeshëm.

Vëllimi mbyllet me shkrimin e studiuesit Markus Peters "Institucionet arsimore të jezuitëve në Shkodër si sfond i formimit shpirtëror-fetar të Martin Camajt".

Numri i kufizuar prej 33 pjesëmarrësish në vëllimin përkujtimor natyrisht nuk përkon me shkallën e njohjes që gëzonte shkrimtari dhe gjuhëtari ynë në botën shqiptare e më gjerë, prandaj titulli i librit kompenson në njëfarë mënyre këtë kufizim dhe përfshin të gjithë ata që e njohin Martin Camajn dhe veprën e tij dhe duan ta nderojnë në këtë vit përkujtimor: Ne jemi të tutë.

© 1997-2008 SHEKULLI
trokit ketu

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Wed Jul 21 2010, 04:57pm
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Martin Camaj përherë me ne

Ardian Klosi
| 21/07/2010

Sot, shkrimtari dhe linguisti Martin Camaj do të kishte mbushur 85 vjeç. Në dy vjetët që do të kalonin deri sa vdiq, Camaj luajti një rol të jashtëzakonshëm në jetën tonë. Ai ishte shembulli i gjallë i qëndresës në fushën e kulturës.

Botojmë sot për herë të parë bisedën në një talk-show të Televizionit Austriak, në Mars 1991 ku Camaj ndodhej përballë një ambasadori që mbronte vijën e PPSH-së

Sot, shkrimtari dhe linguisti Martin Camaj do të kishte mbushur 85 vjeç. Një moshë e zakonshme mund të thuash për malësorët e tij të Dukagjinit, sidomos për një njeri aq të përkorë si profesori i Mynihut. Por sëmundja e rëndë që i qe shfaqur që para se të mbushte të 65-at i rrëmbeu jetën më 12 mars 1992.

Ai e dinte shumë mirë që do të vdiste, edhe kur jemi takuar për herë të parë në Innsbruck në shkurt të vitit 1990, mandej shumë herë e ka tematizuar vdekjen në poezinë e tij (Kur të vdes më mbështillni me tesha të leshta/sikurse ishte dokja ndër të parët e mi) ndërsa vitet e fundit ndërtoi me të një parabolë të tërë në formën e një cikli poetik, për mendimit tim nga më të mirët në gjithë veprën e tij: „Palimpsest".

Takimin e parë me Camajn e kam përshkruar edhe në raste të tjera. Ai erdhi në Innsbruck me shpresën që një poete lokale e atyshme të lëmonte do përkthime të dobëta nga shqipja të poezive të tij.

Unë isha duke mbyllur studimet e mia në atë qytet. Na e ndërmjetësoi takimin albanologu i Innsbrukut Hermann Oelberg, njeri që kishte mbledhur në bibliotekën e Institutit të tij shumë literaturë subversive për Shqipërinë e që kërkonte me të herë pas here të më thyente frikën.

Subversive në pikëpamje letrare ishte vepra e Camajt, e plotë në vëllime të mëdhenj të bukur me ngjyra të thekshme nën motivet e Gjelosh Gjokajt, e vështirë për t'u depërtuar me skemat që kishim ne në kokë aso kohe lidhur me vlerat dhe hierarkitë në letërsinë shqipe. Por një herë që të kishte pushtuar magjia e gegnishtes dhe poezisë së tij, ajo nuk të lëshonte më.

Misteri që fshihej në shumë nga ato poezi, abstragimi i tyre i lartë, të bënte t'i ktheheshe e riktheheshe si ndonjë gote magjike me verë që mbushet vetiu. Ishte një botë gjithë ngjyra që nuk pranonte emërtime të caktuara, si mëngjese të largëta fëminie ku gjithë sendet dhe njerëzit përreth kanë kuptim të thellë e të vërtetë.

Vetë Camaj ishte tejet i përzemërt, me një mirësi të kultivuar, kur bashkohej malësori bujar me europianin erudit. Zëri ishte tejet melodioz, dukej nganjëherë sikur fliste me kantilenë, e nuk e di si këndonte por do çuditesha sikur të mos këndonte bukur me atë zë dhe nuancat e holla që shqiptonte. Sidomos gjermanishten e kishte të kulluar, fjalët të nyjëtuara saktë me një tingëllim Shkodre për të cilin më duket ishte krenar.

Ashtu sikurse Bogdani erdhi në Shkodër për të lëmuar kosovarishten e vet ("m'anshtë dashunë me djersë të mëdha shumë fjalë me ndërequnë ndë dhee të Shkodërsë") edhe Camaj kishte marrë tingëllimet më të bukura të qytetit të tij, ku pat zbritur dikur fëmijë nga Temali i Dukagjinit për t'u shkolluar në kolegjet e jezuitëve.

Për çudi atë ditë të ftohtë dimri një numër fjalish në shqip i linte të pambaruara, kalonte prej një teme te tjetra, a thua se e nguste diçka ose pse e ndjente pamundësinë që në kohën e mbetur të kumtonte të gjitha sa donte (midis nesh 45 vjet mungesë komunikimi).

Erika e shoqja, ndërhynte herë pas here për ta sjellë te tema për të cilën kishin ardhur. Unë në fillim, nën ndikimin e sa e sa romaneve si Armiqtë ose Mërgata e korbave e kushedi sa filmave të Kinostudios Shqipëria e Re, e ndjeja që kisha përballë armikun klasik (aq më shumë që Camaj shtatlartë kishte veshur një pardësy të çelët dhe e kishte ngritur jakën mbi qafë ngaqë në luginën e Innit frynte erë e fortë).

Por tundimi për ta njohur ishte shumë më i madh se frika, e pastaj kur sheh se ky njeri merret me kulturë dhe poezi të rafinuar dhe jo me diversion, skemat e Kinostudios kthehen në libra për fëmijë të prapë.

Në dy vjetët që do të kalonin deri sa vdiq, Camaj luajti një rol të jashtëzakonshëm në jetën tonë.

Ai ishte shembulli i gjallë i qëndresës në fushën e kulturës, vijuesi i një tradite të pandërprerë në poezinë shqipe të variantit geg që megjithatë kishte hyrë në terrene të pashkelura më parë nga krejt poezia jonë, duke u afruar me motrat më avangarde në kontinent, pa e humbur karakterin e saj shqiptar, përkundrazi me rrënjë shumë të forta në mitologjinë dhe mënyrat shprehëse të Veriut. Camaj ishte shembulli i gjallë edhe i qëndresës në gjuhë.

Ndërsa të tjerët luftonin me pamflete ose teorizime që nuk i dëgjonte njeri, ai e tregoi me vepra të shumta në poezi, në prozë ose dramaturgji se një traditë aq e gjatë letrare nuk mund të vdesë brenda një brezi, edhe pse për këtë qe vendosur më 1972, në kushtet e diktatit nga lart, prej shumicës së përfaqësuesve të asaj që ishte kultura zyrtare e kohës.

Këtë qëndresë ai e zhvilloi edhe në shinat e dijes, me monografi e gramatika të ndryshme, sikurse në Albanian Grammar të tij ku e analizon gjuhën shqipe në tri koinetë kryesore të saj: gegënisht, toskërisht e arbëresh.

Pak për t'u habitur sot, kur Camaj pranohet nga gjithë përfaqësuesit me peshë e me poste të gjuhë-letërsisë shqiptare, kjo anë e personalitetit të tij lihet në heshtje, madje Camaj ngrihet lart më fort nga të gjithë pikërisht prej atyre që nuk duan as t'i dëgjojnë termat gegënishte ose variant letrar geg.

Camaj pati për ne një rol të veçantë edhe si frymëzues për njohjen dhe përhapjen e kulturës së panjohur ose deri më aty të ndaluar shqiptare në Shqipëri.

Në qershor 1991 krijuam Lidhjen e shkrimtarëve e intelektualëve të pavarur "Albania" që e pati pikërisht këtë si synim kryesor të saj: në disa botime të atyre viteve si "Shqipëria zgjim i dhimbshëm", "Libertas", "Quo vadis Shqipëri" etj.

Martin Camaj dhe Arshi Pipa ishin nga kontribuesit kryesorë. Pak ditë para se të vdiste i dërgoi me telefon lidhjes sonë këtë mesazh që u bë më pas i famshëm për fjalinë e tij të fundit:

"Të dashun miq e vllazën shqiptarë, intelektualë, artistë dhe mbarë popull shqiptar, përshëndetjet e mija ju janë drejtue të gjithëve. Gëzohem pa masë se keni vendosë të vlerësoni veprën time: ky vlerësim na afron.

Bâtë burrninë të më shtini në rreshtin tuej. Ndonse të ndamë për një gjysmë shekulli, unë jam i jueji e ju jeni të mijt. Martin Camaj."

Në ditët që pasuan rrëzimin e monumentit të Enver Hoxhës në Tiranë jemi takuar me Camajn në studion e Klub 2, një nga talk-show kryesorë të Televizionit Austriak. Ishin ftuar këtu gjithashtu historiani M. Schmidt-Neke, gazetaria Ch. von Kohl, ambasadori i atëhershëm i Shqipërisë në Vjenë, zëdhënësi i Partisë Demokratike Genc Pollo.

Camaj u tregua edhe këtu i qetë e i matur, megjithë ndërhyrjet e vrazhda e provokuese të ambasadorit që mbronte natyrisht vijën e PPSH e që arriti deri aty sa t'i thoshte tërthorazi Camajt se i paskej duart e lara me gjakun e popullit.

Apo ndoshta Camaj u tregua i përmbajtur se mendonte që mund të hakmerreshin ndaj familjes së tij në Temal, ndaj të vëllezërve Gjergj e Zef që jo pak kishin vuajtur qysh prej arratisjes së tij më 1948? Midis Camajt dhe ambasadorit botë kulture.

Mjaft të vëreje gjermanishten e latuar me kantilenë Shkodre të profesorit dhe fjalitë e rrëmujshme të tjetrit për të bërë dallimin. Sidoqoftë nxora nga kaseta e emisionit të atëhershëm ato fragmente ku ka folur Martin Camaj dhe dialogun që është zhvilluar mes të dyve:

Nga emisioni për Shqipërinë në Klub 2 të Televizionit Austriak, më 2 mars 1991:

Moderatori: Cili është versioni juaj, zoti ambasador [për rrëzimin e monumentit]?

Ambasadori: Unë përfaqësoj këtu si ambasador një shtet dhe një qeveri. Dëgjova këtu çfarë thanë dy zotërinjtë, zoti Klosi dhe zoti Pollo, për mua nuk është asgjë e re.

Studentët ishin futur në grevë urie, kishin kërkesa të tjera të cilat pjesërisht u përmbushën. Duhet të theksoj se nuk ishin aty të gjithë studentët, nuk është nevoja të përgjithësohet kështu.

Në grevë urie ishin rreth 700 studentë. Pastaj, thonë, se u bashkuan me ta edhe punëtorë. Por për mendimin tonë fjala nuk është thjesht për një ose dy monumente. Ekzistojnë forca në Shqipëri që duan të pengojnë zhvillimet demokratike, janë forca regresive, rebele, nëse mund të shprehem kështu, janë forca të errëta që provokuan direkt.

Moderatori: Ju thatë forca të errëta, regresive, cilët keni parasysh me këto?

Ambasadori: Janë forca të errëta. Siç tha dhe zoti Pollo, po të kishte ndërhyrë policia, do të ndodhte gjakderdhje. Këtë dëshironin forcat e errëta. Ka ligje në Shqipëri, ka një ligj greve, që u shkel, ka një ligj për demonstratat, për të cilin kanë rënë dakord të gjitha partitë, që deri në zgjedhje nuk do të ketë demonstrata.

Të gjitha këto u shkelën. Ka një ligj për mbrojtjen e monumenteve, edhe për mbrojtjen e emrit të Enver Hoxhës. Unë nuk do të flas këtu për arritjet dhe meritat e Enver Hoxhës, nuk është ky qëllimi im. Dua të them vetëm se me aktin që u krye aty, u luajt me ndjenjat e popullit. Dhe pikërisht këtë donin të arrinin.

Christine von Kohl: Po kush ishin këto forca?

Ambasadori: Sikur ta dija unë... Por ka të ngjarë të dalë, me siguri.

Moderatori: Siç e kuptoj unë, gjatë vitit të kaluar qeveria e Ramiz Alisë ka bërë përpjekje që me hapa të vegjël të shkohet drejt demokracisë.

Këto forca tani duan të shkaktohet gjakderdhje dhe të pengohen reformat, apo jo?

Ambasadori: Më lini ta mbaroj mendimin. Pas këtij incidenti të gjitha partitë politike, edhe Partia Demokratike, i dënuan këto akte kriminale, që janë penguese për procesin e demokratizimit në Shqipëri dhe duan të çojnë në luftë civile.

Këtu ka një kundërthënie. Zotërinjtë këtu, si përfaqësues të Partisë Demokratike e përshëndetën këtë akt, nga ana tjetër zyrtarisht ka një deklaratë të kësaj partie që i dënon këto akte.

Martin Camaj: Shtjellimet tuaja zoti ambasador, më tingëllojnë shumë të errëta, kurse këto forcat e errëta më tingëllojnë mistike, mistifikim i fakteve.

Edhe diçka që më ka bërë shumë përshtypje, sidomos me rrëzimin e Enver Hoxhës, si letrar: figura e Enver Hoxhës - për ne jashtë Shqipërisë, e unë përfaqësoj në njëfarë mënyre këtu diasporën - është paraqitur si një njeri i dashur, të cilin e adhuron gjithë populli. Kështu nga një person real u krijua një person fiktiv, i cili gjeti pasqyrimin e vet pastaj edhe në letërsi.

Sipas ndjesisë sime ky rrëzim është diçka simbolike, diçka që e ka pritur i gjithë populli shqiptar prej 45 vjetësh. Shtjellimet tuaja (i drejtohet ambasadorit) për demokracinë më duken mjaft të dyshimta, që një bartës, një flamurtar i diktaturës të udhëheqë demokratizimin.

Kjo është një contradictio in termines, që një diktaturë, me policinë, me të gjitha strukturat e saj, të qenkej në gjendje të realizojë demokratizimin në Shqipëri ose ta ndihmojë atë.

Unë jam një emigrant i vjetër, ju natyrisht mund të thoni që unë paraprakisht jam një armik, emri im deri më sot ishte krejt i ndaluar në Shqipëri, po të më kishit parë para e zëmë tetë muajsh, ju me siguri nuk do të ma kishit dhënë dorën, sikurse ka ndodhur shpesh.

Por dua të jem me të vërtetë objektiv. Pra, unë nuk besoj që Partia e Punës së Shqipërisë të jetë në gjendje të udhëheqë proceset e demokratizimit në Shqipëri. Jam shumë i gëzuar që sonte kemi këtu këta dy zotërinj, përfaqësues të brezit të ri dhe unë besoj se brezi i ri sot, që quhen demokratë, se vetëm këta janë në gjendje të realizojnë një demokratizim të vërtetë në Shqipëri.

...Moderatori: Duket e pamundur që dikush në vendet e Lindjes që udhëheq një parti, që është i rrethuar nga shokët e partisë të jetë në gjendje të realizojë me shkathtësi reforma. Shembulli më i mirë është Gorbaçovi që filloi perestrojkën dhe që sot sheh para vetes gërmadhat e perestrojkës.

Martin Camaj: E vërteta është që qysh prej 1945-s e deri më sot në Shqipëri nuk janë realizuar reforma.

Ky është ndryshimi nga partitë e tjera komuniste të Lindjes. Edhe Jugosllavia, madje edhe Rumania, kanë njohur shkallë-shkallë disa reforma. Në qoftë se kuptohen me reforma grindjet në majat e partisë, kjo është diçka tjetër.

Kurse reforma të vërteta, të natyrës ekonomike, pse jo edhe në arte... Realizmi socialist është gjithmonë konstant - kemi një vijë të drejtë nëpër kongreset e partisë, të themi që nga 1948 e deri më sot është gjithmonë po një vijë e drejtë, e patrazuar, pa reforma.

Ambasadori: Në qoftë se ju thoni vetëm një vijë e drejtë, pse jo, ju i keni kthyer kurrizin Shqipërisë, por edhe jeni shumë larg që ta ndiqni Shqipërinë nga Mynihu. Reforma ka patur edhe te ne. Kur flitet për procesin e demokratizimit te ne duhet bërë dallimi me vendet e tjera.

Procesi i demokratizimit te ne ka filluar para një viti, atë e ka nisur presidenti Ramiz Alia duke patur mbështetjen e partisë, ku është sekretar i parë, por edhe të masave të popullit. Ndryshimi është që ka disa që kërkojnë që ky proces demokratizimi të zhvillohet shumë shpejt. Por brenda një kohe të shkurtër u arrit edhe liberalizimi i mendimit edhe pluralizmi i partive. Edhe në të drejtat e njeriut ka arritje. Edhe në ekonomi.

Moderatori: Domethënë ka përpjekje për demokratizim që prej një viti. Por fjala është për më përpara, që nuk ka patur diçka të tillë, këtë po thonit ju apo jo (i drejtohet Camajt)

Martin Camaj: Kjo është e vërteta.

Dhe nuk është e vërtetë që flasim me përafërsi. Dihet që në Gjermani, sidomos në universitete, si për shembull në Mynih, ka specialistë të mirë që janë marrë me problemet shqiptare. Mynihu është qendër për studimet e Europës Juglindore, kështu ka specialistë për ekonominë nga Instituti i Ekonomisë, politologë etj.

Natyrisht të dhënat janë marrë nga „Zëri i Popullit" dhe literatura juaj. Studiuesit kanë qenë përgjithësisht të rinj që e njihnin mirë gjuhën shqipe. Natyrisht e pranoj që ka munguar atmosfera, hollësitë, por konturet e krejt zhvillimit, këto janë regjistruar dhe hulumtuar.

Kështu janë nxjerrë përfundime, janë botuar monografi...
(Pas disa shpjegimeve nga A. Klosi për fetë tradicionale të shqiptarëve, kanunin, periudhën ateiste, zbrazëtinë morale dhe dëshpërimin që shprehet me eksodin, Camaj ndërhyn:)

Martin Camaj: Përsa i takon etikës, moralit, kodeksit, jetës që ka bërë më parë populli shqiptar, dua të ngre një çështje. Meqë ambasadori thotë se unë kam një kohë të gjatë larg...

Moderatori: Më falni, a do të ktheheshit tani?

Martin Camaj: Natyrisht.

Moderatori: Dua të them, a ju lejojnë?

Martin Camaj: Nuk e di...

Ambasadori: Po ju e njihni Shqipërinë, ju e ndiqni zhvillimin në Shqipëri, ligjet, ju i njihni ligjet.

Martin Camaj: Unë desha të ngre një çështje...

Moderatori: Më falni, zoti ambasador, mund t'ju ndërpres sepse po tregoheni shumë misterioz. Ju i njihni ligjet...

Ambasadori: Ata që nuk i kanë ndyer duart me gjakun e popullit, që nuk kanë luftuar kundër popullit, me përjashtim të tyre të gjithë të tjerët lejohen

Moderatori: Ndiheni i prekur ju nga kjo, zoti Camaj?

Martin Camaj: Jo.

Moderatori: Domethënë mund ta bëjë kërkesën në Bonn.

Ambasadori: Sigurisht.

Martin Camaj: Më mirë po pres edhe pak derisa këta të dy (tregon nga Klosi dhe Pollo) të vijnë në pushtet. Unë jam një tjetër gjeneratë, por identifikohem me gjeneratën më të re. Këto janë çështje personale dhe jo fort të rëndësishme.

E rëndësishme është ajo që kam vënë re, që familja shqiptare, struktura e familjes shqiptare është e tronditur. Kjo është shumë keq për një shoqëri që nuk është shkëputur ende nga patriarkati.

Ka edhe probleme të tjera, ajo çka më bën shumë përshtypje dhe më brengos, sidomos kur hyj në bisedë me emigrantët e rinj, mësoj se në një shoqëri të ashtuquajtur, teorikisht, pa klasa, ka të privilegjuar, më pak të privilegjuar, pastaj është masa, masa që mban ekonominë, pra makineria prodhuese, dhe edhe sot, në vitin 1991, ka të deklasuar.

Ambasadori: Ç'do të thotë të deklasuar?

Martin Camaj: Të deklasuar? Domethënë që nuk kanë të drejta, nuk kanë prestigj... ju e kuptoni mirë ç'do të thotë të deklasuar.

Ambasadori: Po kë keni ju parasysh me këtë?

Martin Camaj: Për shembull çdokënd që ka qenë një herë në burg. Ose priftërinjtë, hoxhat, e gjithë kategoria e tyre, me aq sa jam i informuar, këta përbëjnë një klasë të deklasuarish...

Më dt. 6.3.1991 Camaj i shkruante një letër Gjon Sinishtës në universitetin e San Franciskos, botuesit të Buletinit Katolik Shqiptar. Ndër të tjera i tregonte për emisionin „Më 2 marc, javën që shkoi isha në Vjenë ku u mbajtë në televizionin ustriak një talk-show mbi Shqipërinë... Klosi e Pollo mbajtën anën time në diskusion: ambasatorin e bâmë pupletë derisa iu muer goja, si belbacakut. Ashtë e para herë që dal e diskutoj në një talk-show dhe e kalova provimin."

trokit ketu

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Thu Sep 23 2010, 01:16pm
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Martin Camaj në teatër

Jorida Pasku | 23/09/2010

Stefan Çapaliku ngre një shfaqje mbi jetën dramatike të poetit. Kujtimet personale të dramaturgut dhe një shqetësim: tekstet e letërsisë janë paragjykuese ndaj veprës së Camajt

Më 24 shtator Qendra Albanologjike i kushton një ditë shkencore 85-vjetori të lindjes së Martin Camajt. Tani që të gjithë janë kthyer nga pushimet mund të merren me detyrime që do duhej të përmbusheshin në kohën e vet. Megjithëse i lajmëruar disa muaj përpara 21 korrikut, data e përvjetorit të Camajt u injorua plotësisht në çdo rang institucional, po edhe të ndonjë lloj komuniteti kulturor.

Gjithsesi, nesër, shfaqet performanca poetike "Jam larg atyne që flasin si unë", me regji dhe libret të Stefan Çapalikut. Dramaturgu ka zgjedhur nga veprat me poezi të Camajt pjesët ku autori tregon për fëmijërinë në Temal, largimin nga Shqipëria dhe jetën në mërgim. Janë shkëputur edhe pjesë nga romani "Rrathë" (1978) dhe vepra poetike "Dranja" (1979). Poezia e Camajt nuk ka qenë e lehtë të interpretohet nga të rinjtë studentë të degës aktrim, sepse "ai është një poet modern, hermetik dhe nuk është i thjeshtë për t'u perceptuar". Muzika e Fatos Qerimajt shoqëron leximin që mbyll maratonën akademike të konferencës kushtuar Martin Camajt në kulturën shqiptare. Nesër në mbrëmje, ora 20.00 te "Sarajet", Tiranë.

Si e keni menduar inskenimin e teksteve poetike të Martin Camajt?

Performanca nuk është bazuar në një tekst dramatik të Camajt. Jam mbështetur në poezinë e tij, pasi në krye ai është poet. Në përzgjedhjen e poezive kemi ndjekur kriterin tematik, që përmblidhet qartë në titullin e performancës, "Jam larg atyne që flasin si unë". Kjo ka qenë drama personale e Martin Camajt. Drama e largësisë, e pamundësisë së kthimit në atdhe, që nxjerr krye herë pas here në poezitë e veta. I jemi referuar edhe prozës poetike, "Dranja" dhe romanit "Rrathë". Te "Dranja" poeti rrëfen për një breshkë, "një frymor i papërsosur", siç e quan ai, fati i së cilës është i pleksur me fatin e tij personal. Kurse, nga "Rrathë" kemi marrë momentin ku personazhi kryesor asiston në një ritual mistik.
Përzgjedhje është bërë për motive estetike, në mënyrë që performanca të ketë edhe momente të qeta, të ndjekë edhe një ritëm. Gjykoj që është një punë më e vështirë të drejtosh një performancë poetike sesa një tekst dramatik. Te shfaqja e bazuar në një tekst dramatik, është ngjarja ajo që e prin regjisorin dhe ka një mekanizëm shkak-pasojë. Në rastin e performancës, kjo nuk ekziston. Atëherë thirren në ndihmë elemente të tjerë, elementët skenografikë, ritmikë, muzika, lëvizjet. Performanca interpretohet te "Sarajet", një prej shtëpive karakteristike të mbetura të Tiranë. Mendoj se djemtë dhe vajzat e përfshirë në këtë projekt kanë punuar mirë sepse kanë përballë tekste të vështira. Ky është njeri nga rastet ku bukuria dhe vështirësia qëndrojnë bashkë.

Çfarë duhet të marrë parasysh ai që performon Camajn?

Camaj është poet mjaft modern, hermetik dhe nuk është i thjeshtë për t'u perceptuar. Duhet ta qëmtosh fjalë pas fjale. Është poet i cili me anë të poezisë ndërton imazhe, si një piktor. Imazhet e tij janë surrealiste, herë naive. Po t'i referohemi kujtimeve të fëmijërisë mbi Dukagjinin, mbi vendin ku ai ka lindur, shohim që ato janë shpërfytyruar, deformuar. Mund ta krahasojmë me pikturën e një fëmije, që pa ndonjë qëllim të caktuar e deformon realitetin. Këto janë vështirësitë e realizimit në skenë. Jemi përpjekur që stilistikisht ta ruajmë mjedisin në të cilin Camaj ka jetuar në fëmijërinë e vet. Materialet skenike janë materiale të natyrës, dru, hekur, sëpatë, bohçet e pishave, mollët, shegët. Janë elementë me simbolika të forta që aktorët i zbulojnë duke hyrë në marrëdhënie me to. Skenografia e Merita Spahisë krijon idenë e vjeshtës, që ai e ka të pranishme në poezi.

Kur e keni pasur kontaktin e parë me veprën e tij?

Për fat të mirë, kur ai ishte gjallë. Kam një korrespondencë dhe një relike të çmuar, kolanën e veprave të tij me një mbishkrim. Ma ka dhuruar para se të vdiste. Në vitet 1991 kam botuar në gazetën "Republika", artikullin "Martin Camaj i gjallë e i vdekur". Kisha dëgjuar për të dhe e dija që ishte një figurë e rëndësishme. Para se të përgatisja artikullin, i gjeta adresën e banimit, në Bavari. I shkruaj një letër duke treguar interesimin tim personal për veprën e tij. Ai u entuziazmua prej kësaj, sepse ishte një shenjë e sinqertë që vinte nga atdheu. Në këtë kohë më kishin rënë në dorë dy librat e tij të parë, të botuar në Kosovë, pasi ai ishte arratisur, "Kanga e Vrrinit" dhe "Nji fyell ndër male". Librat m'i kishte dhënë një koleg i mirë në Universitetin e Shkodrës, profesori i gramatikës historike Safet Hoxha, i cili kishte qenë shokë klase me Martin Camajn në Universitetin e Beogradit.

A flitej për Martin Camaj në Shkodër?

Veprat e tij thuajse nuk ekzistonin. Rasti i profesor Safet Hoxhës ishte unikal sepse ai kishte pasur guxim t'i ruante ato dy vepra të Camajt. Në fund të fundit, Camaj konsiderohej armik i sistemit dhe nuk ishte e thjeshtë të mbaje në shtëpi veprat e tij.
Camaj nuk iku i famshëm nga Shqipëria. Jehona e tij do të ngelej, siç ngeli jehona e Ernest Koliqit. Edhe ai iku si Camaj, por e kishte bërë veprën më të madhe para se të ikte, kurse Camaj e bëri pasi iku. Ishte një fakt që natyrisht njerëzit e Shkodrës nuk kishin si ta dinin. Martin Camaj ishte një mësues fshati kur iku. E gjithë karriera nisi në ekzil.

Çfarë ju shkruante Camaj në letrat e tij?

Kam pasur një korrespondencë jo të gjatë, pasi ai u sëmur. Letra e parë dukej si një rrëfim i tij mbi jetën. Në letrat e tjera ai shpesh qëndrimin e tij lidhur me letërsinë, sidomos atë të realizmit socialist. Nga letrat kuptohej që ishte njeri i prerë. Martin Camaj ishte autor që nuk e njihte kompromisin.
Në letra tregon edhe për njohjet, kontaktet me letërsinë moderne, me botën perëndimore. Krijimtaria e tij ndahet në tri faza, letërsia që shkroi në kohën e studimeve në Beograd, letërsia e shkruar në Itali, ku ai ishte afër Koliqit dhe aty u njoh me poezinë hermetike, mori leksione nga Xhuzepe Ungareti, një prej eminencave të poezisë italiane. Faza e tretë është ajo e viteve '68-69, faza gjermanike, ku ai thellon njohjen ndaj poezisë moderne, njihet me poetët e mëdhenj të pasluftës së dytë botërore, poetët anglezë. Ka shumë afrimitet me Tomas Eliot. Martin Camaj ka qenë i informuar edhe për poezinë e Lindjes, kryesisht për poetët baltikë. Ishte njeri i kthjellët, i ndërgjegjshëm për atë që bënte dhe e ka bërë në mënyrë të ndershme.

Si e shikoni vendin që zë ky autor në tekstet shkollore?

Nuk është problemi shumë te sasia e faqeve që ky poet ka në tekstet shkollore, sesa te mundësia që mësuesit e letërsisë kanë për ta komentuar drejtë dhe mirë dhe me dashuri këtë poet. Problemi i Camajt është i lidhur ngushtësisht me problemin e gegnishtes. Në Shqipërinë e sotme ka paragjykime për këtë lloj letërsie, prej njerëzve të paditur, që nuk e shohin dialektin si një pasuri e gjuhës.

Në 85-vjetorin e lindjes po kujtohet jo ashtu si e meriton. Ju si mendoni, a duhet lënë përkujtimi i figurave të tilla në duart e burokracisë?

Në promovimin e vlerave të kulturës shqiptare duhet të kontribuojnë shumë faktorë. Kushdo duhet të japë një dorë, qoftë edhe burokracia, nuk ka asgjë të keqe. Çdo faktor është i mirëpritur për të dhënë një kontribut, duke filluar prej shtetit, deri te komuniteti i artistëve. Kur komuniteti i artistëve fatkeqësisht nuk është i organizuar, për të bërë një aktivitet të vetin, nuk ka një flamur për të dalë në bulevard për të thënë ne jemi dhe ne mundemi, shpesh këto gjëra i mbeten individëve, rastësive, nismave krejtësisht private.

Shteti, i kursyer për Camajn

Nesër, ora 9.00 deri në orën 21.00, Qendra e Studimeve Albanologjike organizon konferencën shkencore "Martin Camaj në kulturën shqiptare" me rastin e 85-vjetorit të lindjes së poetit, shkrimtarit, albanologut (1925-1992). 32 studiues nga Shqipëria, Kosova, Mali i Zi, Maqedonia, Italia, Gjermania referojnë nga 10 minuta secili në aktivitetin maratonë. Konferenca ndahet në dy seksione: studime që fokusohen në letërsinë e Camajt, në tiparet gjuhësore dhe estetike të veprave "Njeriu më vete e pa të tjerë" (1978), "Rrathë" (1978), "Karpa" (1987), "Loja mbasdrekës" (1981), "Kandili argjendit" etj..
Në seksionin e dytë, studiuesit referojnë për kontributin e Camajt në gjuhën shqipe dhe albanologji me vepra si "Formimi i fjalëve në shqipe" (1969), "E folmja arbëreshe e Greçit në provincën e Avelinos" (1977) etj..
Me kaq përfundon aktiviteti që Qendra e Studimeve Albanologjike mban për Martin Camajn. Ky institucion nuk jep asnjë kontribut për botimin e plotë të veprës e cila po përgatitet këto kohë nga gjuhëtari Bardhyl Demiraj dhe përkthyesi i letërsisë shqipe në gjuhën gjermane, Hans-Joachim Lanksch.
Edhe aktiviteti i mbajtur me këtë rast tkurret në një ditë të vetme për të kursyer financat.

trokit ketu

[ Edited Thu Sep 23 2010, 01:18pm ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Thu Sep 23 2010, 01:21pm
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Camaj dhe etnografia e Shaban Sinanit

Libri me artikuj mediatiko-etnografik, ku flitet per njezet e dy autor gjithsej, qe sic metohet formalisht nga hartuesi, ata i bashkon vetem shekulli i njezet, ndonese nje pjese e tyre e vijon krijimin edhe ne shekullin e njezet e nje, me titullin Per letersine shqipe te SHEKULLIT te 20- te, i Shaban Sinanit, perben nje shkas per t'u ndalur se ku eshte niveli i studimtarise zyrtare shqipe. Aty, pervec te tjerash, gjejme disa ide te cuditshme dhe absurde, rreth krijimtarise se larmishme te Martin Camajt. Perfshirja e ketij shkrimtari, ne te njejtin liber me autore te njohur dhe te panjohur, te pranuar dhe te papranuar, te mallkuar dhe te ndaluar, qe e kane mbyllur procesin krijues dhe qe sapo e kane zene fill, me shkrimtar dhe jo shkrimtar, me analist dhe politikan, ne te njejtin thes paraqites (jostudimor), eshte e drejte autoriale, e cila megjithate nuk mbulohet dot me gjoja shoshitjen persijatese-etnografike, sidomos mbi vepren letrare te ketij korifeu te shkrimit letrar ne gjuhen shqipe, gegnishte dhe arberishte, si dhe te nje pervoje shkrimi, ku moderniteti eshte shenja parake e perfaqesimit. Qendrimi ndaj Martin Camajt dhe vepres letrare, e vecmas ndaj shkrimit poetik, ne disa prej artikujve te sterzgjatur, me llafollogjema dhe verifikime jashtetekstore, krijon dhe thellon ca me teper paqartesite dhe mjegullimat e pranishme, si me thene leshon nje tymnaje te panevojshme, pra nje shije te mbrapshte te leximit, nje term i Tomas Eliotit, poetit dhe kritikut naglez te fillimshekullit te njezet, ne trajtimin e letrares ne kete kopshtin shkembor te letrave shqipe, qe ne fakt per shume kohe ka endur historine e perjashtimit te vlerave letrare. Shprehjet: Ne te vertete fillimet poetike te Camajt cilesohen prej tiparesh te shperfaqura rapsodike-folklorizante, qe nderthuren me vlera te vjersherimit gegerishte ne periudhen midis dy lufterave, e Sinanit kur flitet per kete fakt sjellin nje ngaterrim dhe peshtjellim te permasave kozmike, si dhe vetem sa i heqin petet lakrorit te studimtarise se rrumpalles, kinse letrare-jashteletrare. Kush i cileson ato mungesa te ligjerimit letrar te shkrimit poetik? Nese jane te huajt, pse nuk citohen sipas rregullave te njohura, si faqe libri ose kudoqe e kane botuar. Apo mbase jane te brendshem, e me teper pipetijne nen tryeze, cilet jane ato, pra? Ka ma teper gjasa qe te kemi nje shprehje tipike te studimtarise zyrtare te shqipes (vijimi i garantuar i studimtarise se socrealizmit-sociologijk dhe ideologjik), qe rreket qe t'i vesh nje vello apo kominoshe cfaredo, secilit autor te letrave shqipe, pavaresisht se ato, ne kete rast, nuk i vijne per shtati Camajt, shqyrtuesit (shqytaret) zelltare ia ngjeshin me force dhe inat te parrefyer. Situata behet disi me serioze teksa ndeshesh ne formulimin rapsodike-folklorizante, nje shprehje qe te sjelle kaq prane reminishencat e shqyrtimit te mehershem, pra te kohes se verifikimit te realizmit socialist, qe buronin kryekeput nga orientimet e ish-Komitetit Qendror, tipare te cilat iu meveshen, ne kohen e Babaqemos, krijimtarise letrare te Fishtes, Skiroit, Koliqit dhe Kutelit, nga mekuesit dhe mbeshtetesit e Sh. Sinanit. Ajo qe te shqeteson me teper nuk eshte fakti pse shkruan keshtu, sepse tashme nuk kemi asgje te re me menyren si shprehet, germon dhe shkarrashkruan per letraren, ky i emeruar studiues, por paraqitja e librit, sidomos i mendimeve per Camajn dhe per autore te tjere, si botim i Qendres se Studimeve Albanologjike. Pikerisht ne vitin e 85 te lindjes se shkrimtarit, me ane te ketij libri, vjen anatemimi me i paskrupullte (vetem ne kuptimin letrar), qe eshte leshuar ndonjehere ndaj krijimtarise se Martin Camajt. Po aty, sikur ndjehet ankthi se mos po i rreshqet goja, e ben mekat, thote gegerisht. Se c'me tingullon si rerishte-ranishte, pra pa frike mund te thuhet gegnishte, se edhe ajo eshte pjese e gjuhes shqipe, madje pjese themelhedhese e saj. Pra, si tekst autorial ai dhe kushdotjeter mund te shkruaj cfare te doje, por te shkruash cfare te duash duke u fshehur prapa institucioneve, shteterore dhe kulturore, nuk eshte as e drejte e as e moralshme. Gjendja nis dhe behet gati qesharake dhe pa asnje shans per te mbetur ne kembe si menyre verifikimi e poezise se Camajt, por edhe secilitdo poet tjeter, kur shkruan: Poezia e Martin Camajt, duke qene jo e lehte ne lexim e komunikim, nuk shfaq prirje eksperimentuese formaliste, (2010: 117). Nuk po u besoja syve, kur pashe te shkruar, e zeze ne te bardhe, kete mendim (heshte te ngulur mbas shpine), mbi vepren dhe natyren moderne dhe eksperimentale te poezise se Martin Camajt. Ku mund te futen tekste te ketilla si Nema, Buelli dhe vecmas Palimpsest, si dhe Dranja, qe Sinani e fut tek prozat poetike? Ato, edhe jane jo te lehta ne lexim e komunikim, gjithnje simbas idese se mesiperme, edhe nuk hykerkane ne prirjet eksperimentale shkrimore?! Ku vemi me kete verifikim (mosverifikim) te letrares? Erresira e verifikimit jashtetekstor arrin deri ketu, sa Camaj te etiketohet me nojma dhe atribute qe nuk i ka, sidomos ne tekstet e siperpermendura. Nuk e di kush tjeter ka realizuar eksperiment ne letrat shqipe bashkekohore, ne poezi?! Mbase estetika e brendise, e kengeve per partine dhe shokun Enver, per traktoret dhe kombinatet, per pushken dhe rrenjet e rrapeve madheshtore (kundruar per shume kohe si ikona te modernitetit), qe per studimtarine sociologjike dhe ideologjike te institucioneve tona, vijon qe t'i shoh sot e gjithe diten si kryen e eksperimentit, ndersa pylli eksperimental i Camajt nuk arrihet as te vihet re, madje edhe pa u vene re fare, shpallet si pa vlera eksperimentale dhe bashkekohore. Nese ka ndonje vlere poezia e Camajt, e shkruar ne vetmi dhe larg nevojes per fame dhe sherbesa ndaj sitemit diktatorial, perndryshe nga poezia shqipe bashkekohore, eshte fakti se ne gjithe rrugen poetike, nga fillesat e deri tek kulmet, ka eksperimentuar, nga poezia ne poezi, nga cikli ne cikel, nga libri ne liber, per te mberritur tek permbledhja Palimpsesti, qe nuk ka shoqe ne letrat shqipe, por edhe me gjere se sa kaq, per natyren e dukshme eksperimentale. Ka vetem dy mundesi shpjegimi ky absurd i studimtarise, sociologjike dhe perjashtuese, mataruar keshtu me parimin se qellimi e justifikon mjetin (pengimi per te hyre ne panteonin e letrave shqipe); ose te mos jene lexuar fare tekstet e shkrimtarit, e t'ia mbysesh ne tym eshte bere e zakonte tashme ne mjediset akademike shqipfolese, cka nuk eshte normale per titujt qe mbahen te varura ne supe, ose te lexohen me qellim keqkuptimi pikerisht keshtu dhe ne emer te lirise se shprehjes (kuptohet te shperdorimit flagrant te saj) te thuhet gjithcka, ndonese nuk ka piken e logjikes dhe te lidhjes formale me tekstet letrare te shkrimtarit. Ne te dyja rastet eshte e pafalshme, qe te ngjase keshtu, sepse nese nuk ke deshire qe ta pranosh si mjeshter te shkrimit letrar, per arsye jashteletrare, nisur me se shumti nga optika verifikuese jashtetekstore, pamedyshje ne poezishkrim Camaj eshte nga me te vecantit poet te letrave shqipe, ateherme duhet te marrim persiper pergjegjesine (shkencore dhe jo te tille), qe ta perzeme perfundimisht nga letrat shqipe, e jo te bejme sikur e pranojme, duke i ngjeshur kostumet e shqyrtimeve sociologjike, me te cilat shkrimtari nuk ka te beje fare, madje ne asnje tekst te shkruar prej tij. Po aty shkruhet: Ne veshtrim te pergjithem ajo eshte nje poezi tradicionaliste. Camaj ka mundur te nderthure disa tradita, kombetare dhe universale, per te krijuar nje poezi origjinale. , ku hasim nje alogjike paradoksale dhe pa asnje argument te shqyrtimit tekstologjik te vepres letrare te Camajt. Poezi tradicionaliste, c'te keqe ka nese eshte e tille, apo nepermejt ketij termi tipik te sociologjikes letrare te socrealizmit, fshihet mendimi se i perket letersise se te kaluares, sic e kane formuluar edhe shqyrtues te tjere te zyrtarshem, bashkemendimtare dhe bashkemekatare me shkruesin e librit. Nese ka edhe gjurme universale, pra e paska kapercyer gardhin e letrave shqipe, dhe nuk ka shanse te mjafta qe te prangoset me megojzat e sociologjizmit vulgar, si eshte e mundur qe nuk duam ta shohim realitetin e teksteve poetike, ku eshte sprova dhe eksperimenti, nderthurja e klasikes me modernen, formalizmi dhe rruginat vetjake te shkrimit te poezise gjate kesaj nderkohje. Po eshte poezi origjinale, me domosdo eshte edhe eksperimetantale, ose ka ma teper gjasa qe termat perdoren badihava dhe pa adrese, ose ka mundesi qe kemi nje fillim te fushatesh per ta denigruar dhe mallkuar, zvogeluar dhe pertallur krijimtarine tij letrare, ne poezi dhe proze, ne dramatike dhe studmitari, pa e pranuar seriozisht qofte edhe per nje dite ne panteonin e letrave shqipe. Kryet e qellimit, mbase per ta vene me shpatulla mbas murit Camajn dhe poezine e tij, shperfaqet ne situaten kur shkruhet: si dhe ndikime te ligjerimit popullor etnografik, nje prej ligjerimeve me konservative te shqipes. Nuk di te kete shkrimtare te botes, nga Homeri e gjer tek Shekspiri, nga De Rada e gjer tek Kadare, qe te mos jene ndikuar nga populli dhe krijimtaria gojore, e cila simbas perfundimeve te shkences letrare moderne, eshte pjese e njemendte e artit te fjales. Ketu jemi ne nje rast shpikje te pazakonte, e cila se paku duhet te futet ne gines, per mungesen e plote te logjikes formale. Ligjerimi popullor etnografik, qe ne fakt e zbulon ne driten e diellit qellimesine e mbrapshte, per ta grupuar edhe shkrimtarine e Camajt ne radhet e riprodhuesve te ndikimeve popullore, ku per shume kohe ngucuan me pa te drejte Fishten, Skiroin, Koliqin dhe Kutelin, sepse ishin kundershtare me sistemin diktatorial, njekohesisht edhe me sistemin e verifikimit zyrtar te socrealizmit, qe ishte i specializuar per zbulimin e kleckave biografike, duke lene peranash tekstin dhe formen letrare. Mbetet pezull dhe pa asnje shans pranimi, termi ligjerimi popullor etnografik, se me cfare ka te beje dhe pse duhet burgosur dhe shqyrtuar poezia e Camajt me kete situate te asgjese, se shenjimt letrar. Megjithese, per hir te se vertetes, mungesa e arsyes arrin kulmin kur shkruan: Veshtiresia per te mberritur tek kumtet me te thella te poezise se Camajt nuk lidhet me ndonje hermetizem apo modernizem te paraqellimshem te autorit, por me faktore te tjere, si: humbja e lexuesit te pare dhe ngrirja per nje kohe te gjate e komunikimit, ne njeren ane, dhe mbishtresimi polisemantik i disa rrafsheve kuptimore te artit qe ai krijoi, ne anen tjeter, qe eshte edhe faktori paresor i "hermetizmit" formal te tij. (2010: 117-118), ku dhe zbulohet shumecka, madje edhe qellimi per ta shpallur si autor qe nuk ka lidhje me hermetizmin-modernizmin, qe s'ka asnje shenje te ligjerimit modern te shkrimit te poezise. Nenteksti, i shoqeruar me artikuj per idhujte e realizmit socialist, po ne kete liber, te shpie tek logjika se ato tipare u takojne poeteve te tjere, pamedyshje te realizmit socialist apo te realizmit socialist demokratik. Kjo fakture shkrimore, ndonese e shpalosur me nje alogjizem formal, se hermetizmi dhe modernizmi na qenkerkan edhe te paraqellimshem, qe ne fakt e shpeshtjellon shume kuptimin dhe madje e pamundeson leximin e metejshem te libido-s sociologjike dhe etnografike te ketyre artikujve. Zbulimi i letrares, pra i shenjave te shumefishta te pranishme ne tekste, pergjithesisht eshte nje akt kerkues dhe zbulues, e ne rastin e Camajt, kjo gjase mbase do te duhet dyfishuar, por fale forces se gjykimit, analizes dhe qemtimit te Arshi Pipes, shkrimtari na vjen ne nje drite te plote, kur thekson: Camaj ka nje menyre te vecante te shkruari, sepse ai shkruan per eliten, ne menyre hermetike dhe me nenkuptime. E vecanta e Camajt eshte se fjalet e kane humbur rendin e tyre te zakonshem madje duket sikur fjalia eshte goditur nga nje tornado, sintaksa vuan nga pakujdesite drejtshkrimore. (1991: 135 ne librin Conteprorary Albanian Literature, Country of Pabliction: United States), i cili rreket dhe zbulon tiparet ma perfaqesuese te M. Camajt, si shkrim i pervecem, ne poezi dhe proze, si natyre e ligjerimit te nentekstit dhe shenjave moderne, e madje duke hyre thelle ne vatren e gjuhes, si rend dhe radhe, e shprishur enkas nga shkrimtari, ne menyre qe te perftoje nje energji te re, me te shumefishte se sa gjer me tani, e cila buron vetiu nga prishja dhe shpikja e rregullave te reja te kumteve dhe komunikimit letrar. Tere bota dhe fisi qe e ka lexuar dhe studiuar krijimtarine letrare te Camajt, e vecmas poezine tij, e ka vene re hermetizmin, madje eshte rrekuar edhe t'ia gjeje rrenjet, nga njera ane tek ligjerimi i shqipes mesjetare (jo kishtare-sic flet me teper jermas Sinani), qe lidhet me eksperimentin e panderprere autorial, si dhe me kontekstet e marredhenieve te drejteperdrejta me Ungaretin, Montalen, Kuazimondone etj. , porse padiskutimisht hermetika e Camajt levrohet si nje rrugine vetanake, si fryme dhe shprehesi letrare. Libershkruesi nuk do qe ta shoh realitetin e teksteve, ose me ligesht ende, rreket me kot qe ta shoh me syzet e verifikimit socrealist, gjithsesi me pikesynimin per t'u dukur i ndryshem nga te tjeret, madje nje nishantare fort i rralle (pa ia kerkuar kush), per ta shperfillur poetiken e Camajt, ende pa zene vend ne radhen e shkrimit te shqipes bashkekohore. Eshte puna e tij si shkrues i artikujve etnografik, por nuk mjafton vetem sa te hedhesh parfumin e te ndryshmit, e vetiu te shpallesh si i tille. Duhet pune dhe kerkim shkencor per t'u pranuar si i tille, e sidomos per te bere pune te ndryshme ne studimtarine e shqipes, te molepsur ne ideologji, paragjykim dhe perjashtim, pjese e te cilit, me kete sherbim jashtetekstor, me ne fund i ka shkelqyer ylli i mediokritetit edhe Sinanit. Rrekjet e deshtuara te tij, me teper si loje fjalesh pa kuptim dhe logjike, mbase nje zgjatim i paster i alogjizmit te socrealizmit, qe sulmi dhe shpifja eshte mbrotja me e mire, kuptohet sulmi i pamerituar ndaj shkrimit qe nuk na pelqen dhe s'na vjen per osh botekuptimit, jo shijes letrare, e cila ka qene dhe do te mbetet vetemse personale. Qellimi eshte i qarte, te shihet prapa frazave, me stofe te paster sociologjik, alogjike dhe jo moderne, per te nisur me furi dhe zjarrellime fushaten e zbehjes se vlerave te poezise se Camajt, me lartsynimin per ta shkallemuar ne piken me te forte, pra ne levrimin e poezise, ku edhe prekim eksperimentin formalist, modernist, si perpunim i vlerave shumeshekullore, qe ze fill me Pjeter Budin, poetin dhe prozatorin e pare te letrave shqipe, cka studimtaria e leximit fetar dhe antifetar te letersise se periudhes se pare te shkrimit te shqipes, ku bene pjese edhe Sh. Sinani, nuk e konsideron si te tille, ndonese pikerisht kjo rrethane konfirmon pranine e vlerave letrare. Fakti qe idhetaret e socrealizmit, te shqyrtimeve botekuptimore dhe ideologjike, sociologijke dhe permbajtesore, e mallkojne dhe rreken ta denigrojne poezishkrimin e Camajt, eshte nje tregues tjeter, si domethenie e permbysur, i pranise se vleres ne shkrimin poetik te shkrimtarit. Rrokopuja shkrimore, mediatiko-enciklopedike-jashteletrare, qartesohet edhe vetem ne nje linje, ne shenjimin e pranise se koncpetit etnografik-e, qe pervec sa paraqitem me siper, vjen edhe ne keto forma: - Kur shkruan: Ne bashkesi e mjedise te tilla, qe ngjajne me ishullzime etnografike, si muze te vlerave dhe ceneve te nje bote te kryehershme... 2010: 120). - Kur nenvizon se: Camaj mbetet nje shkrimtar model i ligjerimit etnografik realist. (2010: 123). - Dranja eshte nje veper me vlera te padiskutueshme gjuhesore, letrare, poetike, etnografike dhe simbolike. -thote ne faqen 126. Pra, Sinani dhe bashkemendimtaret e tij, shkrimtare dhe studiuese te letersise se sherbeses, pra fundekrye te realizmit socialist, kane vendosur qe krjimtarise se Camajt, me cdo kusht t'i veshin mantelin etnografik, pra si nentekst i fshehur dhe i dukshem, qe i perkon nje tradite te tejkaluar dhe te panevojshme per letrat shqipe, mbase nje gjurme ekzotike qe nuk ka sesi te kete lidhje me modernen dhe eksperimentin letrar, e prandaj duhet te jete jashte rrjedhave te ligjerimit bashkekohor te letrave shqipe. Vete tentativa per ta lexuar keshtu, pra kryesisht dhe vetem ne optiken etnografike, bart provokimin e radhes, si dhe sugjerimin per ta shmangur, e doemeos qellimin per ta hequr qafe njehere e pergjithmone, poetiken e Camajt, mbi te gjitha sepse eshte shkruar ne gegnishten letrare, por edhe me ca shenja te arberishtes. Mosverifikimi i teksteve, sidomos i poezise se autorit, me ane te optikes aspak letrare te etnografise, calon ne shumecka: Se pari: Motive etnografike ne letersi, ne kuptimin e dokeve dhe zakoneve, te veshes apo te melodive te larmishme, epike dhe lirike, nuk kuptohet se per cfare behet fjale ne kete gjykim dhe emertim. Asgje nuk merret vesh ne formulimin evaziv, qe thote dicka per te mos thene asgje, dhe mbi te gjitha qe thote jo pak per te mbuluar me nje vello te shqyrtimit anesor, vlerat e njemendta letrare te teksteve me poezi te Camajt. Se dyti: Vijimi i leximit te letersise si motiv dhe tematike dhe jo si tekst letrar, variant i te cilit eshte edhe leximi etnografik, si nje situate jo shume e papritur ne analizat e studimtarise letrare zyrtare, qe ne fakt buron prej botepercetimit sociologjik te letersise, si dhe qe i perjashton menyrat e tjera, madje si armiqesore dhe te panevojshme ne shqyrtimin dhe verifikimin e letrares. Se treti: Leximi si motiv etnografik, sepse me solli ne mend edhe njehere emrat e hershem te leximit te poezise se Fishtes si reaksionare, te teksteve te Skiroit si fashiste, te prozes se Koliqit, si ekzotike, por edhe te shkrimit te prozes se Kutelit si realizem grotesk qe te perkujton asgje me pak se sa orientimet ideologjike te PPSH mbi letersine dhe artin. Se katerti: Letrarja e Martin Camajt, vetem nese ke si qellim qe ta keqkuptosh dhe ta keqlexosh, e mandej ta denigrosh gjer ne fshirje perfundimtare, me ate situim artistik, nuk ka asnje shans dhe gjase qe te lexohet dhe shqyrtohet me optiken e motiveve dhe ngjyresave te shpikura etnografike, pra te sociologjise etnografike, por vetem si situate tekstologjike, si kerkim dhe sprove e perfunduar letrare, ne poezi dhe proze, ne dramatike dhe studimtarine gjuhesore dhe letrare. Kostumi etnografik nuk i rri per shtati poezise se shkrimtarit me modern te letrave shqipe bashkekohore, vetem sepse keshtu deshirojne idhtaret e socrealizmit, por rrekja mjerane, padyshim jo e fundit, e ridimensionoi edhe njehere thirrjen e Sartrit, tek libri C'eshte letersia?, teksa shkruan: Qente e gjalle kafshojne luanet e vdekur., qe shenjon gjendjen se ku vijon te notoje studimtaria e shqipes, qe tekstin letrar e ka ne periferi te shqyrtimit te vete, e ne qender mban ende mallkimin e autoreve, qe nuk u rreshtuan ne repartet e socrealizmit dhe te letersise se sherbeses.

© trokit ketu
trokit ketu

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Sat Sep 25 2010, 10:17am
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Martin Camaj
Më vete a me 'tjerë?

ARDIAN KLOSI | 23/09/2010

Ç'mund të bëjë një njeri i vetëm: Të shkruajë praktikisht në vetmi, praktikisht pa publik një vepër të tërë letrare e njëkohësisht të shpjerë para një traditë gjuhësore në rrugën e vetme që ajo mund të ecte

"...në Romë kam studiue edhe nji herë tjetër, 4 vjet ku kam edhe doktorue. Gjatë kësaj kohe mbas sa diskutimesh u themelue revista "Shêjzat", meritë kryesore e Koliqit që kishte eksperiencë të gjatë në këtë lami. Si thonte P. Valentini vijimi i "LEKËS" (jo i HYLLIT TË DRITËS), ndoshta për të na qitë në mend Koliqit e mue se ishim nxanës të shkollës së Jezuitëve... Merita e revistës "Shêjzat" kryesore ka qenë ajo e vijimit të traditës kulturore katolike të Shkodrës, kryekreje (në retrospektivë) vazhdimësia e gegnishtes si variantë letrare. Prej 1952 e kam ndjekë kambë për kambë zhvillimin apo imponimin e tosknishtes si gjuhë zyrtare. Nuk kemi polemizue fort, por jemi përpjekë ta perfekcionojmë gegnishten, tue u mbështetë në tekstet e vjetra tona, tue i dhanë gegnishtes vendin që i përket në kurset universitare. Pa modesti e për hir të vërtetës shfaqi se kontinuitetin e përdorimit të gegnishtes letrare në poezi, prozë artistike dhe ekspozitive (në këtë të fundit s'do harrue kontributi i revistave të emigracionit edhe mbas 1972), mbas mbylljes së Shêjzat (1975) me plot vetëdije e çova përpara unë: vepra e fundit letrare në ktë variantë të shqipes âsht Palimpsest (München New York 1991). S'po hy me lëvdue veten në gjurmimet gjuhësore, por po vê në dukje Albanian Grammar që përdoret si tekst kryesor kudo në Prendim në mësimin e shqipes në universitete, bile dhe në Bashkimin Sovjetik" (Martin Camaj, nga një letër drejtuar Gjon Sinishtës në San Francisko, 27 mars 1991).

Po të kundrosh këto tri vepra jete të Martin Camajt: atë letrare (në poezi, prozë e dramaturgji), atë publicistike edhe botuese që është mishëruar në "Shêjzat" dhe atë gjuhësore-pedagogjike që sintetizohet te Albanian Grammar, do të vëresh se në një pikëpamje, atë të përdorimit dhe kultivimit të gegnishtes letrare, ato janë tri faqe të të njëjtit Strang, arterie apo motor të brendshëm, mision jete që e ka ndjerë të vetin njeriu Camaj. Gjuha si lëndë pune e shkrimtarit dhe gjuha si objekt pune e studiuesit, njëkohësisht gjuha si atdhe e shtëpi, zëvendësues i atdheut të munguar dhe mjedisit të munguar shqipfolës, të gjitha këto varianti gegnisht i shqipes Camajt ia plotësoi më së miri, falë talentit të tij natyror, origjinës dhe rrënjëve që i gërmoi si pakkush (po të perifrazojmë Kafkën: me sëpatën e gjuhës theu detin e ngrirë brenda vetes), por edhe traditës nga vinte, e cila e shoqëroi, e dhjetuar, përmes disa pak personalitetesh në diasporë.

Po për çfarë gegnishteje si variante letrare flet Camaj? Ka një numër "gegnishtesh": ajo e Shkodrës, ajo e Elbasanit, ajo e Kosovës, ajo e Fishtës, e Migjenit, e Xhuvanit - do të kundërshtonin menjëherë skeptikët ose mospranuesit e një varianti letrar gegnisht të shqipes. Askush nuk shkruan ndonjë gegnishte të kodifikuar, madje as shkrimtarët kosovarë të viteve 50-60, aq më pak anarkistët e sotëm, madje- madje edhe vetë Camaj ka luhatje në gegnishten që përdor, do të vazhdonin po këta kundërshtarë skeptikë, ekzistencëmohues.
Përgjigjen e marrim ndër të tjera në hyrjen e Albanian Grammar. Aty kujtohemi se:
- gegnishtja ka zanore hundore e toskërishtja jo;
- n-ja ndërzanore e gegnishtes në toskërisht jap një r, pra kemi dukurinë e rotacizmit;
- diftongu ue i gegnishtes i korrespondon atij ua në toskërisht;
- vo-ja nistore e gegnishtes në toskërisht është va-
- tjetër dallim i rëndësishëm në morfologji është ekzistenca e infinitit të tipit me punue, me shkue në gegnisht, ndryshe në toskërisht ky funksion në këtë formë ose një tjetër të ngjashme nuk ekziston.
Më tej në kapitullin e fonologjisë mësojmë se gegnishtja i ruan gjatësitë e ndryshme të zanoreve të cilat krijojnë dhe opozicione minimale apo fjalë me kuptime të ndryshme falë kësaj gjatësie, diçka që toskërishtja nuk e ka. Në tërësi në sistemin fonematik Camaj dallon për zanoret 12 fonema te gegnishtja (7 orale: i e, ë, a u o y dhe 5 nazale: î, ê, â, û, ŷ), ndërkohë që toskërishtja ka vetëm 7.
Kaq? Po kaq. Natyrisht që në përshkrimet e çdo nënkapitulli të morfologjisë dhe sintaksës Camaj jep herë-herë edhe veçanti të tjera të gegnishtes por këto janë më së shumti pjesore, të gegnishtes perëndimore ose asaj verilindore, të Dibrës etj. Ndërsa ato që vlejnë për gjithë gegnishten janë vetëm sa u dhanë më lart.

Të thëna në një çerek faqe, por prapë të afta për të krijuar një sistem, një tjetër muzikalitet, të tjera ngjyrime, një tjetër atmosferë, në fund të fundit një tjetër shtëpi nga ajo që ka shqiptari i jugut me toskërishten e tij. Tani, një ekonomist, një jurist, në gazetar do të rrudhë supet kur të marrë vesh se paskemi dy sisteme të ndryshme vetëm se njëra palë thotë rânë dhe tjetra rërë, se njëra palë thotë kam me shkue e tjetra do të shkoj. Kemi mirëkuptim të plotë për të gjithë këta ekonomistë, juristë, mjekë dhe s'ka asnjë dyshim se ata e të gjithë ne do të kemi vetëm një gjuhë administrate dhe pune si shumica e kombeve të Europës dhe se toskërishtja e ngritur në nivel standardi më 1972 në këtë kuptim nuk është e rrezikuar. Por ndryshon puna me letërsinë, me shkrimtarin, me atë që e ka gjuhën shtëpinë e tij. Që të kthehemi te Camaj, ku u bashkua në një poeti dhe linguisti, shtëpia e gegnishtes, atdheu kulturor i saj është tjetër gjë nga instrumenti që përdor dikush për të hapur diçka, bie fjala një depozitë bankare, një proces gjyqësor ose një abdomen: gjuha është lënda e jetës dhe jeta vetë. Unë nuk mund të heq dorë nga një sistem tingëllimi dhe strukturimi, i cili është përdorur i shkruar, në koinenë së cilës i përkas, të paktën prej 400 vjetësh, le të kryhen reforma gjuhësore në shtetin prej nga kam ardhur unë dhe le të mos jetë i kodifikuar përfundimisht sistemi im. Ky është filli që përshkon krejt qëndresën kulturore/gjuhësore të Camajt, një fill i brendshëm, pasi ai kurrë nuk u vendos në ndonjë llogore. Përkundrazi Camaj ishte i bindur se rezistenca gjuhësore në rastin e gegnishtes mund të bëhej vetëm përmes veprash të fuqishme letrare.

Gjuhën nuk e bëjnë gjuhëtarët ose aparatçikët. Ata mund të krijojnë e shumta një sistem lejimesh dhe ndalesash, një kod drejtshkrimor dhe një polici drejtshkrimore, siç u bë tek ne më 1972, por ato nuk mund të vendosin për shuarjen e plotë të një tradite të gjatë letrare, siç dhe nuk bënë dot realisht. Pa dyshim që Camaj e vlerësonte dhe rezistencën shkencore, në qoftë se mund ta shprehim kështu, ai e çmonte edhe polemikën politike-shkencore sikundër e zhvillonte miku dhe kolegu i tij Arshi Pipa (në një letër tjetër për Gjon Sinishtën, datë 20 shtator 1990, shkruan: „Kudo jam mbështetë [gjatë vizitës në Kosovë në po atë muaj, A.K.] në librin e A. Pipës „The politics of Language in soc. Albania"). Por duhet thënë se në vitet 1991-1993, sidomos gjatë vizitës së tij në Shqipëri, profesor Pipa i acaroi palët dhe i largoi kampet së tepërmi me deklaratat dhe botimet e tij, çka pati për pasojë që ish-kongresmenët e 1972-shit të shtrëngonin radhët, të hidheshin në kundërsulm dhe që përdorimi i gegnishtes të anatemohej deri në atë masë sa të quhej tentativë për përçarjen e kombit. Camaj ishte, siç e thashë, për punën me gjuhën, jo për luftën me gjuhën, një rrugë vërtetë shumë më e gjatë dhe më e vështirë, por në fund të fundit me gjasa shumë më të mëdha për mbijetesë dhe zhvillim të mëtejshëm.

Ende nuk i jemi përgjigjur pyetjes se çfarë gegnishteje përdori Camaj. Po ta krahasosh me dy poetë të tjerë të mëdhenj të Veriut, pararendës të tij, me Fishtën dhe Mjedjen, gegnishtja e Camajt është shumë më e butë, më e kthjelluar dhe kristalizuar në pikëpamje të trajtave morfologjike dhe modeleve sintaksore, por edhe në pikëpamje grafike. Fishta dhe Mjedja bie fjala përdorin me shumicë asimilimet e grupeve bashkëtingëllore si - Fishta: njitet, kënellë, desim, granë, padá, xe etj. etj. për ngjitet, këndellë, vdesim, ngranë, pa-nda, nxe; Mjedja t'vetuna, bi, dhimet, tremun për t'pvetuna, mbi (mbin), dhimbet (dhimbjet), trembun etj.; të dy i reduktojnë në skaj ë-të e patheksuara: Fishta: npër, un, shllungë, mrrina, gurt etj. për nëpër, unë, sh(t)ëllungë, m(b)ërrina, gurtë (ose gurët); Mjedja: atdhén, gjith, ftyrë, rrkaj, t'kputuna etj. për atdhénë, gjithë, fëtyrë, rrëkaj, t'këputuna. Bie në sy sidomos që të dy poetët e mëdhenj të Shkodrës nuk bëjnë shumë përpjekje për të përdorur trajta fjalësh që janë më të përgjithshme në shqipe, kështu kemi te Fishta shembuj plot si: me hi, ngae, kjosha, xanë, këthellë etj. etj. për me hy, nge, qofsha, zanë, thellë, po kështu te Mjedja: lepër, qërshija, bakti, kij, dullijet për lepur, qershija, bagti, kingj, dëllijet etj. etj. Edhe në sintaksë kemi veçanti, të cilat për mungesë vendi këtu nuk mund t'i trajtojmë. Të dy janë poetë me talent të buruar, por edhe gjuha e tyre është, siç do ta quante Camaj natyrore, sikurse ka qenë natyrore gjuha e rapsodëve të Mujit e Halilit e Gjergj Elez Alisë. E për çudi kjo ndodh te dy poetë njëkohësisht gjuhëtarë, sidomos Mjedja; as nuk mund të thuhet se janë më shumë të tillë në krijimet e fillimshekullit 20 dhe më pas e kanë „zbutur" gegnishten e tyre, pasi nuk u vërejt ndonjë ndryshim në gjuhën që përdorën deri në vdekje, përkatësisht më 1940 e 1937. Te Fishta shohim shpesh që ai është këmbëngulës në gjuhën e tij edhe pas Komisisë Letrare të Shkodrës, që vendosi qysh gjatë Luftës së parë Botërore gegnishten jugore (dialektin e Elbasanit) si gjuhë të ardhshme administrative të shtetit të ri shqiptar dhe bazë afrimi për shkrimtarët e dy varianteve të mëdha letrare, duke u nisur nga Gramatika e Weigandit më pas tekstet e hartuara nga A. Xhuvani.

Fishta jo vetëm që nuk dëshiron të afrohet ndopak me këtë gegnishte "të zbutur" ai është deri dhe armik i hapur i saj, tek e quan zgjidhje bizantine: "Ndokush intelektualsh kompetenta shqiptarë e shum do funksjonarë, kompetence mjaft relative, të dyshimtë... paraqiten, edhè mendimi i tyne u pelqye, që për „gjûhë letrare" t'u zgjidhte jo ndonjani nder dialekte të Shqipnísë, që mund të kishte ndo' i literaturë të veten, por nji gjûhë që të ngallitte prej të shkrîmit njani m'tjetrin të dialekteve gegë e toskë, nen emnin bizantin "Gjûhë e Elbasanit" (Nji atentat shurdhë, Hylli i Dritës 1930/12).
Po të kërkojmë në veprën e Camajt shembujt e mësipërm, do të gjejmë gjithmonë zgjidhjet e krahut të djathtë, dmth. si "do duhej të ishin" trajtat e Fishtës dhe Mjedjës, sikur këta të zbatonin një gegnishte më të moderuar. Në një kuptim Camaj ka lëshuar shumë kala nga kështjella e madhe e gjuhësore e rretheve françeskane dhe jezuite të Shkodrës: asimilimet e togjeve bashkëtingëllore, rëniet e shumta të ë-ve në pozicion paratheksor, thekset e shumta siç i gjejmë te Mjedja (Camaj lë vetëm ato kur e njëjta fjalë, pa këto thekse, ka kuptim tjetër); te vepra e fundit "Palimpsest" madje heq dorë edhe nga trajta nji, duke përdorur rregullisht një!
Por deri këtu. Ai mundet që i heq shtëpisë së gegnishtes së deriatyshme kthina, dhomëza, ornamente të mureve, por nuk luan shtyllat e saj. Kështu që ne nuk humbasim asnjë nga aromat, tingëllimat, ngjyrimet që do të na transmetonin poetët e tjerë të Veriut para tij, pa përmendur këtu që ai gegnishten e shtiu në punë edhe për të krijuar abstragime poetike që kurrë më parë nuk qenë lavruar në këtë variant, madje as në krejt poezinë shqipe.

Për çudi, në këtë vështrim, të gegnishtes „së moderuar" Camaj është më afër Migjenit sesa mësuesve të tij nga rrethet jezuite e franceskane. As te Migjeni nuk do t'i gjejmë ato asimilime e rënie të skajshme zanoresh, ato trajta margjinale fjalësh, sikurse te Fishta, Mjedja, Prenushi etj., edhe Migjeni shkruan një gegnishte që duket sikur tenton - jo drejt një shqipeje të përbashkët për gjithë poetët shqiptarë, kjo do të ishte dëshira e burokratëve të mëpasëm, e ngjashme me dëshirën për ta bërë Migjenin prarendës të komunizmit - por drejt një gegnishteje qytetare, pikë afrimi për gjithë shkrimtarët që përdorin këtë variant. Rruga që ai ndjek për të ardhur këtu është e ndryshme nga Camaj: Migjeni shkruan atë idiomë thjesht pse kjo i përshtatet më mirë natyrës së tij laike-qytetare, por edhe si kundërshtim i pashpallur ndaj gegnishtes së qarqeve katolike. E bën këtë pa ndonjë vetëdijësim gjuhëtari, madje ka luhatje, shkruan bie fjala një herë shgjeton e një herë zhgjeton, një herë thelltë e një herë felltë etj. Kurse Camaj vjen te gegnishtja e tij, në mënyrën më të vetëdijshme të mundur, duke shkruar ditën tekste gjuhësore e natën poezi (ose anasjelltas...).

Ja pra se ç'mund të bëjë një njeri i vetëm: Të shkruajë praktikisht në vetmi, praktikisht pa publik një vepër të tërë letrare e njëkohësisht të shpjerë para një traditë gjuhësore në rrugën e vetme që ajo mund të ecte. Një nga vëllimet më të mira poetike të tij e quajti "Njeriu më vete e me tjerë", me sa duket duke e ndjerë se ishte e madhe, shumë e madhe barra që kishte marrë përsipër pa tjerë.

trokit ketu

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Fri Oct 01 2010, 10:29pm
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Si e njofta Martin Camajn

Të parën herë e takova në Rrogam të Thethit në gusht të vjetit 1948, kur unë bashkohesha me çetën e komitëve kundra komunizmit të Enver Hoxhës. Jetojshin me krye në gërshanë, tue pritë çdo ditë dekën. Kishin nevojë për një atë shpirtnuer

At Daniel Gjeçaj

Të parën herë e takova në Rrogam të Thethit në gusht të vjetit 1948, kur unë bashkohesha me çetën e komitëve kundra komunizmit të Enver Hoxhës. Jetojshin me krye në gërshanë, tue pritë çdo ditë dekën. Kishin nevojë për një atë shpirtnuer. Ma propozuen këtë detyrë mue, që e shifshe mirëfilli se së shpejti do të pësojshe fatin e sivëllazënve, të pushkatuem te zalli i Kirit. Si mora lejen prej të parëve, e bekimin prej Tringës, pranova e u bashkova me ta, me mendimin se kisha për të kalue një kohë të gjatë maleve e pyjeve, tue krye një detyrë, të cilën në kohë normale, nuk kisha mujtë as me e përfëtyrue. Profesori-kaçak; Frati-komitë. Do të më duhej me çue meshë shpellave, me i prî rruzares pyjeve, tue e ndërpré tash e parë për shkak të rrezikut të rrethimit; me rrëfye njerëz të ngrimë në armë, me kungue djelmoça, që bâheshin gati për jetën tjetër, me vojue të varruem për dekë në lule të moshës. Grupi, të cilit i shtohesha unë, përbahej prej 36 vetëve, ndër të cilët shumica të armatosun, të kursyem prej Nikë Sokolit e kapidan Gjon Destanishës.

Flejshim ndër ledina, buzë vijave të ujit, gjithnjë me roje, ditë-natë. Ushqeheshim, në rasën ma të mirën, me bukë e djathë, që na e bijshin malësorët. Unë ndeja pak, vetëm katër dit, për shkak të rrethanave që u krijuen. Po të tjerët jetuen kështu mâ se katër vjet e, si më diftojshnin, mërrijtën me hangër deri pluhun sharre në vend të bukës, që shpesh edhe u mungoi, sepse kush e binte, e bânte ketë me rrezik kreje, e jo vetëm për veti. Rrezikonte me u zhdukë prej faqes së dheut me fis e me farë.

Grupit të vogël të kapidan Gjon Destanishës i përkiste Martini, një djalë krejt i rí, ish-student i gimnazit-licé të jezuitëve të Shkodrës e aspirant apostolin i të bijve të Shën Injacit. I temalas me fis, mësues ndër fshate të Veriut mbas mbylljes së instituteve fetare të Shkodrës e prandej edhe të shkollave e të seminareve të Françeskanëve e të Jezuitëve, Martini kishte rá në lidhje me kapidan Gjon Destanishën e me të nipin e tij Lazër Palin, të cilët tashmâ kishin katër vjet që jetojshin në mal, pa iu dorëzue komunizmit. Ndoq këta, pra edhe kur këta dy vendosën me u bashkue me çetën e Nikë Sokolit, i cili kishte mbledhë rreth vetit, përposë shokëve të vet të padám, Zef Zogun e Shpend Sadikun e edhe bajraktarin e Shalës, Prelë Markun, kryetarin e djelmnisë së Shalës, Sadik Markun me vëllá, Marash Kolën, Vat Marashin prej Shoshit etj. Martini ishte i vetmi që kishte pregatitje shkollore të mesme. Sadoqë i ri, këtij i silleshin për çkado lypte njohunia ditunore. Nuk ishte fort i gojës e prejsé ndodhej në një shoqní të panjoftun, ku s'gjente shokët e vet as të krahit të vet, rrinte mâ fort i vetmuem e plot mendime. Mbante krahin e Gjon Destanishës, të cilin e kishte ndjekë në arratí. Me mue nuk njihej, prandaj as me u shoqnue fort, s'shoqnohej. Kishte mâ të shkuem me fra Pashkun, i cili në grup paraqiste Savonarolën në gojë e Shën Gjon Kapestranin në luftë për lirí. Si françeskan ky kishte për armë vetëm kryqin e rruzaren të bâme me një spagë të gjatë me aq neje, sa janë shêjet e kokrrave të uratëve. Kishte grupin e vet të uratëve dhe me ta mblidhej për gjithë nadje e mbramje e lutej. Martini, megjithësé i edukuem ndër jezuit, rrallë e gati kurr merrte pjesë me grupin e uratës. Duket se koha e shkurtë e mësuesisë ndër male, e kishte ndërrue diametralisht jetën e të riut në drejtimin e fesë. Gjithnjë Martini s'ishte as kje kurr anmik i deklaruem i katoliçizmit as i moralit kristian.

Në diskutimin, që u çil në ditë të para të malit se a duhej të sulmoheshin apo jo autoritetet komanduese të komunistave në Dukagjin, Martini ndoq përherë mendimin e Gjon Destanishës që mos të damtohej populli me akisione të tilla të pamjaftueshme për me trandë qeverinë e kuqe të Tiranës. Lajme të vazhdueshme, që na vijshin se qeveria e Enver Hoxhës pregatiste forcat speciale të sigurimit për të në rrethue, e shterngojshin grupin me marrë vendimin e premë për kalimin në Jugosllavi.

U çuem më një anë të errët, përpara se të delte hana. Rruga, e pa rrugë, kalonte nëpër pyllë, gjithkund në të përpjetë. Në fillim s'shihej kurrgja; mbrapa sytë mësohesin me daulle ndonjë send. Për né, të pamësuem në mal, ishte me ecë në terr të verbët, mâ tepër tue prekë me dorë e me shkop, se sa tue pâ se ku po vejshim kambën. Gjithnjë ata të malit, koçakët me përvojë të gjatë, na përcillshin e na drejtojshin pak a shumë të kapun dora-dorës. Dikur, ndoshta dy orë para mjesnatet, nisi me dalë hana si qêthë, përherë e ma e shndritshme. Majet e maleve të thepisuna e të bardha, shkamb i gjallë, dukeshin në tanë madhninë e vet kristaline, si të veshuna me argjend. Hijet e luginave e shpatet në kapt bâheshin ma të dêta e qitshnin në pahj trajtat e relievet një mijë formash me një sfond qiellet tejet të kaltër, ku hyjt zbeheshin në dritë, sa mâ fort çohej hana në udhëtim të vet.

Kalojshim nëpër shtigje e brija, nëpër rrgalla e zallina, nëpër shkambij e qeta ku vetëm dhitë e egra gjejnë banim e kullosë. Mbarsim, simbas porosisë së luftarëve të lirisë, të cilët malin e kishin shtëpinë e vet, anët nën hije. Qellimi ishte që të mos shiheshim prej rojeve të cilat mund të gjindeshin ndër maje e qafa të kufinit. Aq mâ fort porositeshim na, të pamësuemët në mal, mos të rrëzojshim gur as mos shkaktojshim dyndje zallit, që mujte me bâ zhurmë; zhurmë e cila, në qetësinë e natës e në jehonën e shkëmbit, zmadhohet e bâhet ushtimë orteku. Dikur, mbas orëve të rrugës të parrugë, herë shkambijve, herë zallit, herë thik në teposhtë e herë thik në të përpjetë, ku kamba doras, ku tue u mbajt për rrajça çetinash të thyeme prej boret e ortigjeve, u kapëm në qafën e kufinit, simbas udhëzimeve që na epshin mâ të mësuemët në bjeshkët e kësaj krahine. Një shteg i parrahun, por që të bânte me kalue prej njanës anë, në faqe tjetër të malit, në të cilën mujte njeriu me u kacavjerrë në teposhtë, tue u përshkue nëpër një zall të imtë, të formuem ndër shekuj prej grimcimit të shkambijve gëlqerorë nga bora e akulli, që në atë naltësí s'mungojshin gati kurr. Sigurisht s'ishte koha me vrojtë bukuritë, as veçantitët përherë tërhjekëse të maleve tona të vrashta e përherë të virgjra. Po të bâjshin aq shumë për vedi, sa me harrue ku ishe, prej kah ishe nisë e ku po shkojshe me mbarue. Ishte një çast takimi me bukurinë, me naltësitë. Martini mâ vonë i thadroi në art këto çaste tmerrësisht madhështore. Fryt i këtij takimi me hanin, rrethue prej telash ferrc, asht poezia "Telat me thepa nën hanë", e cila ndoshta-ndoshta nuk kishte për t'u kuptue si duhet, pa këtë kornizë:

S'mund ta harroj hanin mbi krye
kur ishte nji rrotull e rrezikshme
hekuri së kuqun. Preksha eshtrat
e shpatullave të mia, të ngurta
e trimnohesha.
Telat me thepa, kufini i botës:
përtej njerzija ishte e veshun
e pa tundime në shpirt,
këndej na lákur para njani tjetrit.
Npër parzmat e hollë tejshiheshin
përmbrencat; për të parën herë diktova
se edhe zemrat ishin ngjyra-ngjyra.
Hana ecte kadalë mbi krye:
astronomët rreth telash e vrejshin
me turbi të gjata në dorë.

Këtë mendonte atë çast poeti, ndërsá kujdesi i atyne që na përcjellshin e na drejtojshin ishte frika e takimit me roje të kufinit, për të cilat s'kishim njoftësí as se sa ishin, as me ç'mjete luftarake ishin të pajisun. Ndoshta edhe ata kishin turbi të gjata të dorë. për me pá hyjt. E me i vrá!
Gjithnjë na ishim pregatitë për ndeshje me armë. Po thom na, edhe pse shumica jonë ishte e parmatosun e ndër né kishte grá e vajza (tri grá e dy vajza). Të armatosunt me pushkë, mitraloza e bomba doret ishin jo mâ shumë se 10. Sigurisht për zemër, përvojë e trimní vlejshin mâ tepër se një batalion ushtarësh. S'dojshim me rá në pushkë, mbasi qellimi ynë ishte me kalue në Jugosllaví e prej andej - mendofshim na gabimisht - me nisë kryengritjen, të ndihmuem prej jugosllavëve të Titos, kundra komunizmit enverian, me të cilin Titoja ishte prishë pak kohë përpara. Na sa po i afroheshim vijës së kufinit, ku rreziku mërrinte kulmin, njani prej miqve të mi mâ të ngushtë m'u afrue e më tha me zâ të ultë në vesh: "Pater, mos kij frikë, në kjoftë se na kapin, fishekun e parë e kam për ty! E di se nuk mundesh me mbytë vedin se je meshtár; ashtu si e di se bâ me të kapë, kanë me të shkye kortár-kortár. Mâ mirë plumbi em, Pater, se në pastë pasë ndonjë herë plumbi i dekës mbrendë dashtëni, njëky emi sigurisht ka mâ fort dashtëní se dekë."
E ndërsa isha ndërmjet plumbit të kuqve e të mikut, tashmâ e kishim kalue kufinin, tue hy në një tokë, ku s'na priste liria, por të gjitha të zezat.

Pal Dukagjini
Romë, qershor 2002

Ana Luka referon kujtimet e Pater Daniel Gjeçajt i cili bashkë me Camajn e të tjerë kapërceu kufirin më 1948.

Arratisja e Camajt, një histori e pazakontë

Mes 32 kumtesave që komentonin pa kufi "Martin Camaj në Kulturën Shqiptare", organizuar nga Qendra e Studimeve Albanologjike, historia që lexoi Ana Luka e shtendosi sallën e kapur në lodhje dhe monotoni. Ishte ndër të paktët zëra që u dëgjua në qetësi deri në fund. Gruaja e fisme, rreth të 70-ave, solli një dëshmi unikale: arratisja e Martin Camajt (1925-1992) nga Shqipëria, ku nuk shkeli më gjer sa jetoi. Janë kujtime të fratit françeskan Daniel Gjeçajt, të takimit të parë të tij me Martin Camajn në vitin 1948 në Rrogam të Thethit. Në këtë vend të humbur, Camaj bashkë me 36 të tjerë, ndër ta dhe Pater Danieli, priste të arratisej drejt Jugosllavisë. Falë bujarisë së Ana Lukës, "Shekulli" po e boton të plotë këtë kujtim shkruar frati françeskan më 2002 me pseudonimin Pal Dukagjini.

Ana Luka, bashkëpunëtore e redaktore e pater Daniel Gjeçajt për vite, e ka shkëputur këtë kujtim nga një tufë dorëshkrimesh të Bibliotekës së fratit në Romë, qyteti ku Luka jeton dhe punon, në Radio Vatikan, qysh prej vitit 1991.

Dorëshkrimet, ndër to letra që Ana Luka ka shkëmbyer me Martin Camajn pak kohë se ai të ndërronte jetë, botohen në përmbledhjen e plotë të veprës së poetit, shkrimtarit, gjuhëtarit. Bardhyl Demiraj, redaktor i kolanës me 10 vëllime të krijimtarisë letrare të Martin Camajt, bën të ditur se puna me veprën ka mbaruar. Pritet të promovohet me rastin e nderimit të Camajt me titullin "Nderi i Kombit" nga Presidenti i Shqipërisë. J.P

© Copyright 2009 - Rrokum TV
trokit ketu

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Wed Nov 03 2010, 08:14pm
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00am

Posts: 10623
Martin Camaj, "Nderi i Kombit"

Nga Express më 25 tetor 2010 në ora 17:32
Shkrimtari Martin Camaj u vlerësua sot në mesditë me titullin “Nderi i Kombit”.

Presidenti i Republikës, Bamir Topi, dekoroi me titullin e lartë personalitetin e shquar të letërsisë shqipe në një ceremoni zyrtare në Presidencë, me të ftuar familjarë, dashamirës e përkrahës.

Të pranishëm në këtë ceremoni ishin propozuesit për këtë titull nderi për Camajn, familjarë e shoqata kulturore, të ftuar nderi si dhe botues e studiues të veprës së Martin Camajt.

Menjëherë pas dekorimit në ambientet e Qendrës së Studimeve Albanologjike u çel edhe një ekspozitë mbi Martin Camajn.

Ekspozita, e cila është realizuar në bashkëpunim me bashkëshorten e shkrimtarit, Erika Camaj dhe shoqatën kulturore “Camaj” në Mynih, sjell për shikuesit dokumente, dorëshkrime, botime të rralla, foto e objekte materiale të shkrimtarit.

Vetëm pak javë më parë, në 85-vjetorin e lindjes së Camajt, u promovua e gjithë vepra letrare e tij, gjithë sa kishte botuar më parë, si dhe veprat e lëna postume. Ato u mblodhën në dhjetë vëllime, që shterojnë veprën letrare të Camajt si poet lirik, prozator, tregimtar, dramaturg.

Botimi i plotë i veprës së Camajt ishte një projekt i Degës së Albanologjisë në Universitetin e Mynihut, një trashëgimi për të cilën Camaj kontribuoi deri pak para se të ndërronte jetë. /noa/

Mare preh Gazeta Express
trokit ketu

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
Fri Feb 17 2017, 03:06pm

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Martin Camaj, gjuhëtari e letrari që lartësoi gegërishten

Martin Camaj, ky intelektual erudit, shkrimtar, gjuhëtar, albanolog, me dëshira të gjithanshme për të kontribuar në zhvillimin e kulturës shqiptare, radhitet në plejadën më të zgjedhur kryesisht të shkrimtarëve dhe gjuhëtarëve tanë. Lindi më 21 korrik 1925, 90 vjet më parë, në Temal të Shllakut, një zonë e egër malore, siç shkruan autori, “ku s’ka shkelë kurrë kamba e kalit”.

Kjo figurë poliedrike, i cili edhe larg atdheut prej afro gjysmëshekulli, nuk e harroi vendlindjen, Temalin dhe Shkodrën, gjeti vend ta kujtojë atë natyrë përrallore dhe magjepse të saj, por mbi të gjitha, duke përdorur një gegërishte letrare të pasur, tërheqëse dhe të zhdërvjelltë. Ndonëse emri i tij i lënë në harresë për kaq e kaq kohë, mbeti si legjendë gjatë regjimit monist, duke e kujtuar në mendjen e tyre vetëm shokët e fëmijërisë, por jo atdheu i tij.

Në fshatin e lindjes nuk qëndroi gjatë, pasi prindërit, duke parë zgjuarsinë e të birit, nuk deshën ta bënin çoban lopësh si shokët e tij, por e dërguan në Kolegjin Saverjan në Shkodër, një shkollë ku kishin ndjekur mësimet shumë personalitete të kulturës shqiptare, si L. Gurakuqi, M. Logoreci, Gj. Sinishta etj. që drejtohej në atë kohë nga historiani, at Zef Valentini. Ai, i pakënaqur nga regjimi i kohës, i edukuar në një rreth mësuesish dhe intelektualësh të dëgjuar të kohës, në prag të 23-vjetorit të lindjes, më 1948, pasi kishte hapur shkollën e parë në Prekal, për më shumë se një muaj do të endej në malet e thepisura të asaj zone, në malin e Cukalit për të gjetur një shteg kalimi që të ikte në mënyrë ilegale në Jugosllavi.

Arratisja e tij bëri që regjimi i kohës autorin, veprën e tij letrare dhe gjuhësore ta fshijë nga çdo botim akademik, qoftë edhe divulgativ. Në Jugosllavinë e atëhershme fillimisht shërbeu për një kohë edhe si mësues në Tuz të Malit të Zi. Një nxënës i tij, tashti i plakur, e kujton me shumë respekt Martin Camajn, mësuesin e shkollës 7- vjeçare të Tuzit. Për nxënësit e tij, Martin Camaj ka qenë një mësues ideal, tejet i kulturuar, që lëndën të cilën e jepte e bënte shumë të këndshme dhe tërheqëse, gjë që ne nxënësit rrinim si të ngrirë kur shpjegonte mësuesi i arratisur nga Shqipëria.

E donte shumë poezinë dhe e admironte poetin e “Juveniljes”. Shumë shpesh u recitonte nxënësve poezi nga krijimtaria e Mjedës, pasi kishte afeksion ndaj tij. Martin Camaj ishte shumë simpatik, me shtat të lartë dhe të bukur si lëndët e bjeshkës, kështu e përshkruan N. Ndoja. I pëlqente të vishej shik dhe me gusto. Gjithnjë e shihje me një kostum blu dhe kravatë që e kombinonte me kostumin. Ishte, siç e quan nxënësi i tij, “bukuran”. “Ishte shumë i përpiktë, prandaj ne mësuam shumë prej Camajt”, thekson ishnxënësi i tij i shkollës së Tuzit.

Edhe sot në shkollën 9-vjeçare të Tuzit ruhen regjistrat e vitit 1948-1949 dhe 1949-1950 kur ka dhënë mësim Camaj. Sipas regjistrit ekzistues, Camaj ka dhënë këto lëndë: Shqip, Matematikë, Fizikë, Vizatim, Muzikë, Fizkulturë, ndërsa lëndët e tjera i jepte mësuesi tjetër z. Margilaj. Më pas do të qëndronte sa në Jugosllavi, Itali apo Gjermani për më shumë se 40 vjet. I etur për kulturë, e në veçanti për letërsinë, por edhe për gjuhën, në qëndrimin prej 8 vjetësh në Jugosllavi, pasi ndjek Universitetin e Beogradit (1950-1955) ku diplomohet për Gjuhë dhe Letërsi italiane, vazhdon në Sarajevë kualifikimin pasuniversitar nën drejtimin e albanologut të njohur kroat H. Bariç.

Gjatë kësaj kohe do të botojë dy vëllime poetike të titulluara “Një fyell ndër male”(Prishtinë, 1953) dhe një vit më vonë “Kanga e vërrimit”, Prishtinë, 1954. Nuk dimë rrethanat e krijuara, por në vitin 1956 e gjejmë në Romë për të vazhduar studimet pasuniversitare, duke u specializuar në Gjuhësi. Në Romë ra në kontakt dhe u mirëprit nga shokët e idealit, por të përndjekur nga regjimit monist, si E. Koliqi, M. Kruja, K. Gurakuqi, Z. Valentini etj. Menjëherë filloi të fitojë emër, por edhe i përkrahur nga Koliqi etj. do të emërohet lektor në Katedrën e Gjuhës Shqipe dhe të Letërsisë në Universitetin e Romës, që drejtohej nga Ernest Koliqi.

Ardhja e M. Camajt në Itali, sqaron redaksia e revistës “Shêjzat”, “e trimëroi E. Koliqin për të botuar një revistë, pasi Martin Camaj vinte në Romë i përgatitur shkencërisht në Gjuhësi, si nxënës i Bariçit dhe i pajisun me veti të nalta letrare. Ai kishte botuar në Kosovë dy vepra letrare. Ky faktor dhe të tjerë ndikuan te Koliqi që të fillojë punën për nxjerrjen e revistës”. Kështu, për më shumë se 10 vjet, Martin Camaj do të drejtonte revistën “Shêjzat”, një e përkohshme kulturore, shoqërore dhe artistike, që botohej në Romë dhe që qarkulloi nga viti 1957-1974 me një numër përkujtimor në vitin 1978 kushtuar Ernest Koliqit, numër i cili shënon edhe mbylljen përfundimtare të revistës. Camaj qe shumë aktiv, dhe në këtë organ publikoi 54 studime, artikuj dhe recensione me shumë vlerë për kohën.

Në vitin 1965 do të vendoset në Munih të Gjermanisë, ku në universitetin e atij qyteti në gjuhën gjermane do të mbrojë temën “Fjalë- formimi i shqipes. Mënyra e formimit të emrave të vjetër”. Punoi 5 vjet nën udhëheqjen e profesorit të shquar, indogjermanistit Wilhelm Wissmann. Mbrojti me shumë sukses laurën. E ndihmoi edhe përgatitja filologjike pasi zotëronte gjuhët klasike dhe neolatine, si dhe sllavishten, gjithashtu kishte njohje edhe për botimet albanologjike të studiuesve gjermanë. Pasi mori titullin, ai do të ftohej nga Universiteti “Ludëig Maximilian” të Munihut si lektor, ku do të themelonte edhe Katedrën e Albanologjisë që do ta drejtonte për 20 vjet rresht (1971- 1990).

Punën e nisur nga Camaj do ta vazhdonte albanologu prof. Wilfrid Fiedler, pastaj prof. Rexhep Ismajli dhe prej 15 vjetësh vazhdon ta drejtojë prof. Bardhyl Demiraj. Martin Camaj vdiq në moshën 67-vjeçare, më 12 mars 1992, në fshatin malor Lenggries në Gjermani nga një sëmundje e pashërueshme, me brengen në zemër se nuk arriti të shohë edhe një herë Shqipërinë, Shkodrën dhe Temalin ku lindi, dëshira që po ia plotëson çdo herë e respektuara, bashkëshortja, dr. Erika Camaj.

Varri i tij është tepër i thjeshtë, një pllakë guri rreth një metër e lartë, e sjellë nga Temali i largët, plasat e të cilit janë mbushur me myshqe. Në të është shkruar me 11 shkronja të arta vetëm emri Martin Camaj. Ai mbushet herë pas here me buqeta me lule nga shokët dhe miqtë albanologë, por edhe nga Shqipëria ku patëm fatin me një grup studiuesish të vendosim edhe ne një tufë me lule në atë pllakë të gurtë të M. Camajt. Momente prekëse dhe mallëngjyese!


Camaj la një trashëgimi të pasur letrare dhe gjuhësore që rroku një periudhë mbi 40-vjeçare. Janë monografi, studime dhe artikuj që i botoi gjithandej në Europë, si në Romë, Mynih, Firence, Palermo, Kozencë, Sofie, Wiesbaden, Dysendolf, Gutemberg, Rende, por edhe në Amerikën e largët në New York etj., shkrime të cilat u botuan në gjermanisht, italisht, anglisht dhe serbokroatisht, pasi i mungonte shqipfolësi. Por në Shqipëri nuk kishte arritur të hyjë vepra e tij si një njeri i padëshirueshëm për regjimin monist.

Ne do të vlerësojmë kontributin e M. Camajt në rrafshin gjuhësor, ku përfshihen monografi, tekste, studime, artikuj gjuhësorë, recensione etj. Ai u mor me probleme të gjuhës shqipe të traditës dhe të sotmes. Ka prekur disa fusha të gjuhësisë, duke dhënë ndihmesën e tij si për probleme të historisë së gjuhës shqipe, të shqipes së sotme, të dialektologjisë, të etimologjisë, të historisë së alfabetit etj. Camaj radhitet ndër hartuesit e gramatikës së gjuhës shqipe, duke zënë një vend të rëndësishëm në historinë e gramatologjisë shqiptare.

Fillimisht në vitin 1960 Camaj mbrojti temën “Meshari i Gjon Buzukut. Kontribute linguistike me një studim për origjinën e tyre”. Është monografia e parë e Camajt me karakter gjuhësor, shkruar në italisht. Camaj transkriptoi me anë të shqipes një namë mallkimi që e ndeshim në komedinë “Epiroti” (1483) në latinisht të autorit venecian Tomazo de Mexo (1422-1488), që sot nga shumica e gjuhëtarëve shqiptarë konsiderohet si dokumenti i dytë ose i tretë i shkrimit të gjuhës shqipe.

Në krijimtarinë gjuhësore të Camajt, me vlerë është botimi në anglisht i veprës “Gramatika e gjuhës shqipe”, Wiesbaden, 1984. Ajo u ribotua, 11 vjet më vonë, më 1995, në Kozencë, përkthyer në italisht nga studiuesi Ardian Vehbiu. Në parathënien e shkurtër të përkthyesit, Martin Camajn e konsideron një nga personalitetet më të shquara të kulturës shqiptare të pasluftës. “Gramatika e gjuhës shqipe” është një vepër e plotë, e hollësishme, që i kalon caqet e një manuali gjuhësor, e cila pasqyron formimin shkencor të Camajt.

Mund të themi se kjo gramatikë është një kod i pëlqyeshëm për gegërishten letrare. Për mendimin tim, vepra është me vlerë në disa aspekte: së pari, një gramatikë që e paraqet gjuhën shqipe me gjithë potencialin, funksionet dhe aftësinë shprehëse, duke e dhënë atë në tri variantet. Ideja e autorit ishte e tillë, se gramatika do t’u shërbente shqiptarëve me prejardhje nga trojet të ndryshme; së dyti, është një model për gegërishten letrare, por me prirje afruese me toskërishten.


Me interes janë konsideratat që ka pasur Camaj për gjuhën letrare. Në letrën që i dërgonte nga Beogradi publicistit dhe kritikut Krist Maloki, në tetor të vitit 1953, i shkruante: “Për sa i përket gjuhës dhe formës, më duket më e drejtë me shfrytëzue shkrimtarët e kaluem, pse pa traditë nuk mund të krijohen vepra të mëdha”. I adhuronte ato. Për të, pikënisja e studimeve shkencore fillon me gjuhën e tyre. Ai mbron tezën se gjuha e mirëfilltë letrare shqipe fillon me veprën e Pjetër Bogdanit “Çeta e Profetëve”, me poezinë popullore dhe fetare të veprës së Pjetër Budit, me “Gjellën e Shën Mërisë së Virgjër” të Jul Varibobës.

Problemin autori e çon edhe më tej duke kërkuar që normalizimi i gjuhës letrare duhet ta kërkojmë që në shekullin XVI me Gjon Buzukun. Cili qe kodi në të cilin u mbështet autori ynë për të shkruar një gegërishte mjaft të zbutur dhe me prirje afruese? Në radhë të parë zbatoi me përpikëri rregullat e vendosura nga KLSH në Shkodër, si në rrafshin drejtshkrimor, edhe morfologjik, por arritjet e së cilës i çoi edhe më tej.

Kohë më parë, prof. T. Topalli na informoi se në Beograd familja Imami ruante dorëshkrimin e një vepre albanologjike, transliteruar me alfabetin e sotëm nga M. Camaj, me titull “Fjalor i gjuhës shqipe, përpilue nga Kostandin Kristoforidhi me germa greqisht”. Vepra e Camajt ka një leksik shumë të pasur, pasi ishte pasion i autorit. Ai ka bërë një punë të veçantë për të vënë në lëvizje mjaft fjalë të fondit pasiv ose krahinor të shqipes, gjë që përbën një domosdoshmëri për ta studiuar dhe vlerësuar leksikun e veprës së tij dhe pjesën më të madhe për ta përfshirë në standardin e sotëm.

Ishte shumë fanatik në përdorimin e fjalës shqipe. Ai ndiente një dhimbje të madhe kur një fjalë e gjuhës shqipe zhdukej ose zëvendësohej me një të huaj, gjoja moderne. Për raste të tilla deklaronte: “Kur vdes një fjalë në gjuhë shqipe, vdes diçka në trupin tim”. Kështu Camaj e çoi në një stad më të lartë gegërishten, duke kodifikuar disa trajta të mbarë shqipes dhe duke i rrafshuar në gjithë rrafshin gjuhësor, por njëkohësisht duke mënjanuar trajtat e ngushta dialektore, si në fonetikë, strukturën gramatikore dhe në drejtshkrim dhe sipas studiuesit B. Gjoka “me veprën e tij në prozë, poezi apo studime e ngriti ligjërimin e shqipes në nivel bashkëkohor me ligjërimin letrar perëndimor”. Ai ishte mjeshtër i fjalës dhe kështu mbetet sot e gjithë ditën.


Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top

Jump:     Back to top

Syndicate this thread: rss 0.92 Syndicate this thread: rss 2.0 Syndicate this thread: RDF
Powered by e107 Forum System
Kerko ne Google dhe ShkodraOnline.Com
Custom Search
Mire se Vini
Emri i Identifikimit:


Me Kujto

[ ]
[ ]
Muzik Shkodrane - Sagllam

Chat Box
You must be logged in to post comments on this site - please either log in or if you are not registered click here to signup

Shkodra ne Youtube
Any use of the name and content of this website without the explicit written consent of the owners is strictly prohibited and it is protected under law. Per cdo ankese ju lutem mos hezitoni te na shkruani Flm.
Theme created by
Render time: 0.5605 sec, 0.0895 of that for queries. DB queries: 49. Memory Usage: 3,653kB