Forums
Moderators: :::ShkoderZemer, SuperGirl, babo, ⓐ-ⓒⓐⓣ, Edmond-Cela, ::bud::, ~*Christel*~, Al Bundy, :IROLF:, ::albweb::, OLIVE OYL
Author Post
LUPEN
Thu Mar 02 2017, 06:20pm

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264


Zija Çela është një nga shkrimtarët më të njohur të letërsisë se sotme shqiptare. Dallohet për romane, novela, por ka shkruar edhe shumë tregime e ese letrare.

Zija Çela ka lindur më 25 mars 1946 në qytetin e Shkodrës. Ishte fëmija i shtatë në një familje, ku i ati ishte punëtor dhe e ëma shtëpijake. Megjithëse kaloi një fëmijëri dhe rini të vështirë (babai i vdiq kur ishte vetëm pesë vjeç), ai arriti të diplomohej në Universitetin e Tiranës për letërsi. Në atë kohë, u emërua mësues në fshatrat malore të Kukësit. Në këtë qytet të vogël verior punoi për shumë vite dhe, kur ishte bërë i njohur me librat e tij, e transferuan në kryeqytet.

Në Tiranë punoi redaktor në revistën letrare“Nëntori”, ndersa nga 1984 – 1990 si kryeredaktor i gazetës letrare “Drita”. Në vitet ‘90 kjo gazetë luajti një rol të rëndësishëm në lëvizjen intelektuale për përmbysjen e sistemit totalitar. Me vendosjen e pluralizmit, Zija Çela u bë drejtor i shtëpisë botuese “Letrat”, ku e filloi veprimtarinë me romanin “Përbindëshi” të Kadaresë, një vepër që ishte ndaluar nga regjimi i mëparshëm. Në vitin 2000 e gjejme kryeredaktor i të përjavshmes “Albania e vogël”, suplement letrar i gazetës së përditshme “Albania”. Njëkohësisht që nga viti 2000, i shquar gjithashtu si eseist dhe publicist, Çela bën jetën e shkrimtarit në profesion të lirë.

Si autor u bë i njohur shpejt nga librat me tregime, që u pasuan nga romanet e tij, duke spikatur veçanërisht me triptikun e romaneve “Gjaku i dallëndyshes”, “Gjysma e Xhokondës” dhe “Banketi i hijeve”. Më parë kishte botuar romanet “Një verë pa lamtumirë” dhe “Mali i tejdukshëm”, i cili per realizmin e fortë dhe modernitetin e formës, është cilësuar si rebelim i autorit ndaj metodës së socrealizmit. Autori është fitues i disa çmimeve letrare.

Në qershorin e vitit 2005, së bashku me bashkëshorten, Çela zhvendoset në Itali per t’i qëndruar te koka të birit, Dritanit, i cili sëmuret nga kanceri dhe mbyll sytë nëntë muaj më vonë. Duke pasur për protagonist të birin, i njohur gjerësisht në Shqipëri si përkthyes nga italishtja, kësaj ngjarjeje tragjike shkrimtari do t’i kushtojë librin “Për dashurinë shkruhet pas vdekjes”. Opinioni e priti me interesim të veçantë dhe profesionistët e cilësuan si një nga librat më të mirë të këtij lloji (elegji në prozë) që janë shkruar në letrat e përbotshme. Ja një pasazh nga ky libër: “Thonë se vyrtytet dhe talentet janë xhevahirët më të shtrenjtë që zbukurojnë njeriun. Nëse është e vërtetë, atëherë mund të pohoj se xhevahiret e tij, gjithë kohën sa rrojti, Dritani i mbajti në mënyrën më të padukshme, nën këmishë. Vetëm një herë i shkëlqeu një diamant i zi dhe kjo ndodhi në mortin e tij. Por doli se, për këtë, edhe opinioni kishte qenë i gatshëm... O atlet i jetës, që e humbe betejën! Sa herë që vdes një njeri si ti, vdekja nuk ka mundur vetëm individin, por tërë njerëzimin.”

Disa nga veprat:

1971 - Yje mbi lumë
1974 - Jeta në shtëpinë tonë
1979 - Pëllumbat e janarit
1979 - Një verë pa lamtumirë
1984 - Buletini i borës
1987 - Eklips dhe proza të tjera
1989 - Mali i tejdukshëm
1990 - Shtëpia e lepujve
1990 - Gjaku i dallëndyshes
1992 - Gjysma e Xhokondës
1995 - Një fjalë me lejen e Zotit
1996 - Monedha e dashurisë
1998 - Banketi i hijeve
2000 - Oborri i një tirani të fshehtë
2002 - Lëngata e hënës
2002 - Gjaku im i errët
2005 - Las Varrezas
2007 - Për dashurinë shkruhet pas vdekjes
2009 - SOS, një buzëqeshje
2010 - Goja e Botës
2011 - Apokalipsi sipas Shën Tiranës
2012 - Pika drite në Eklips
2012 - Buza e kuqe dhe Gjaku i errët
2014 - Arkipelagu Spiritus

Çmime letrare:

1984 - Çmimi i Republikës (“Buletini i borës”);
1996 - Çmimi i Ministrisë së Kulturës për romanin më të mirë të vitit (“Monedha e dashurisë”);
1998 - Çmimi “Velija” për romanin më të mirë të vitit (“Banketi i hijeve”);
2002 - Çmimi “Buzuku” (Kosovë) për romanin më të mirë të vitit (“Lëngata e hënës”);
2006 - Çmimi i Ministrisë së Kulturës për romanin më të mirë të vitit (“Las Varrezas”);
2010 - Çmimi Kriterion;
2012 - Çmimi “Petro Marko” për romanin më të mirë të vitit (“Apokalipsi sipas Shën Tiranës”);
2012 - Çmimi “At Zef Pllumi” për prozën më të mirë të vitit (“Buza e kuqe dhe gjaku i errët”);
2013 - Çmimi “Çmimi i PEN të Shqipërisë”, etj.





Më 6 prill 2016, Presidenti Bujar Nishani ka nderuar me Dekoratën “Nderi i Kombit” shkrimtarin e njohur Zija Çela me këtë motivacion: “Në vlerësim të figurës së tij të shquar si përfaqësues i denjë dhe i veçantë i letrave bashkëkohore shqipe si dhe të kontributit të spikatur e të rrallë si eseist dhe publicist”.








Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
LUPEN
Thu Mar 02 2017, 06:28pm

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Zija Çela: Jeta është një faturë që duhet paguar


E ai i kapërdin lotët, jo sepse burrat nuk qajnë, por sepse nuk do ta bëj tjetrin të vuajë në përpjekjen e vet për të qenë ngushëllues. E aq më tepër, Zija Çela nuk dëshiron t’i komunikojë vuajtje të tjerëve përmes letërsisë. Pak ditë më parë, si nuk do të kishte dashur që të ndodhte, kremtoi 5-vjetorin e vdekjes së të birit, i cili u nda nga jeta në një ditë marsi, kur kumbullat mbushen me lule e koha nis të çelet. Një grup miqsh u mblodhën për të ndarë mes tyre kujtimet që Dritani la pas. Disa e njihnin atë personalisht, të tjerë njihnin të atin.

Kishte politikanë mes tyre, të djathtë e të majtë (Kryeministri Sali Berisha, Besnik Mustafaj, Namik Dokle, etj.) e që në atë ditë kujtese nuk nguruan t’i shtrëngonin dorën njëri-tjetrit. Një kremtim që erdhi bashkë me botimin e librit “Përgjigje për dashurinë – In memoriam për… Dritan Çelën”. Një libër në dy pjesë me shkrime e përkthime. Pjesa e parë është një përmbledhje shkrimesh, të botuara në faqet e shtypit të përditshëm për ndarjen nga jeta të përkthyesit 36-vjeçar, 5 vjet më parë dhe librin që pasoi paskëtaj, shkruar nga i ati, Zija Çela “Për dashurinë shkruhet pas vdekjes”.

Kanë shkruar për të Agron Tufa, Arian Leka, Ali Podrimja, Bardhyl Londo, Dhurata Shehri, Gentian Çoçoli, Josif Papagjoni, Kim Mehmeti, Preç Zogaj, Roland Gjoza, Roland Sejko, Rudolf Marku, Visar Zhiti, etj. Por çka e sjell të gjallë përkthyesin janë vetë përkthimet e tij, që datojnë qysh nga koha kur ai ishte ende një adoleshent, që studionte për gjuhën italiane në Shkollën e Mesme të Gjuhëve të Huaja. Janë rreth 240 faqe përkthime, të përfshira në pjesën e dytë të librit, “Florilegium”, poezi e prozë nga emra të mëdhenj, jo vetëm të letërsisë italiane, por dhe asaj botërore, që nga Xhani Rodari, Dino Buzzati, Italo Calvino, Gabriel Garsia Markez, Uilliam Sarojan, Tadeush Roseviç, Jorge Luis Borges, Luigi Pirandello, Susanna Tamaro, etj.

Përkthimet shoqërohen edhe me nga një faksimile të origjinalit, shkruar me shkrim dore. Një shkrim i mirërrumbullakosur, si i të një fëmije, herë-herë me korrigjime, fjalë të shkarravitura… Tek-tuk titujt i shoqëronte edhe me nga një vizatim naiv, që përkon me titullin. Diku një kapotë, një peshk, apo ca pemë, lule… “Në fillimet e tij, Dritani i shkruante përkthimet me dorë, pastaj i kalonte në olivetin e vogël të të atit. Prandaj, qysh atëherë kanë mbetur dorëshkrimet dhe formatet e makinës.

Më pas, ndoshta ka qenë viti 1992, mua më dhuruan një kompjuter të përdorur. Pasditeve, me t’u kthyer nga fakulteti (ku bënte mungesa të shpeshta), kompjuterin e zinte Dritani. Me një kureshtje që nuk i shuhej, s’i ndahej deri natën vonë. Kështu, edhe letërsinë që pëlqente, edhe filmat për televizionin publik, e më pas në Tv Klan filloi t’i përkthente drejt e në kompjuter. Në këtë kuptim, arkivi i tij nisi të bëhej vetëm digjital. Duke përjashtuar vitin e fundit, që pak a shumë e kaloi në spital dhe kur solli në shqipe tre tregime nga Buzzati, për aq sa rrojti (4 mars 2006), arriti të përkthente njëmbëdhjetë libra të botuar, njërin nga shqipja në italishte, ndërsa dy i mbetën përgjysmë. Jo të gjitha dorëshkrimet dhe file-t i gjeta menjëherë. Ishin të shpërndara dhe i mblodha pak nga pak për antologjinë e tij”, shkruan në krye të “Florilegium”, Zija Çela.

Të dish të vuash

“Tanin e kisha mik dhe miqve nuk u shihet mosha, por teksa mblidhja përkthimet e tij shihja që kishte botuar Buzzatin qysh kur ishte 17 vjeç”, thotë Zija Çela. Dhe në fakt, shumë përkthime datojnë në vitet ’87, ’88, ’89, atëherë kur ishte 17, 18, apo 19 vjeç dhe bashkëmoshatarët e tij, të tjera gjëra mendonin. Thua se e ndiente se nuk do të kishte kohë mjaftueshëm për të bërë të gjitha ato gjëra që donte. E Zija Çelës i duhet të rikthehet në këtë labirinth kujtimesh.

Duhet të ketë qenë i dhimbshëm procesi, sepse zakonisht dhe natyrshëm ndodh që janë bijtë ata që mbledhin kujtimet e prindërve, por Çela i jep kurajo vetes. Teksa gjerb kafenë, mundohet t’i japë zemër bashkëfolësit, sikur fatkeqësia t’i kishte rënë këtij të fundit. “Jeta është një faturë e dhënë nga Zoti dhe atij nuk i bëhen pyetje, sepse nuk merr kurrë përgjigje”, të thotë shkrimtari, teksa shton se përballë një fatkeqësie të tillë, të duhet të bësh një zgjedhje, të vazhdosh përpara, apo ta lëshosh veten.

Por që të ecësh përpara e gjithë ajo dhimbje të të kthehet në forcë dhe dashuri, duhet t’ia hapësh veten dritës e të të mos mbysë errësira e mendimeve të këqija. Dhe duket se Zija Çela e ka gjetur forcën dhe ndriçimin pikërisht tek i biri, tek ajo që ai i dha, tek ato çka i mësuan njëri-tjetrit… Ka shumë nga ata që nuk e kuptojnë se si vetëm një vit pas vdekjes së Dritanit, ai botoi librin “Për dashurinë shkruhet pas vdekjes”, ku rrëfen për të birin, për sëmundjen që e gërreu brenda një viti. Ndoshta për të ky ishte shpëtimi nga dhimbja mbytëse...

Edhe pas 5 vitesh dhembja vazhdon të jetë e fortë, pavarësisht se ai ka mësuar të jetojë me të. Nuk mund ta fshehë se i pikon në zemër teksa sheh të nipin, Kevinin, që i kujton veten, i lënë nga i ati, po si ai në moshën 5 vjeç e gjysmë. E përlot Livia, aso kohe e sapolindur, që nuk ruan asnjë kujtim nga i ati e që sot 5-vjeçare, kërkon me çdo kusht ta njohë. Dhe sytë e errët, depërtues rrëmbushen… Por jeta është një faturë e dhënë nga Zoti, të cilën të gjithë duhet ta paguajmë, vetëm varet se si dhe me çfarë.

- nga Alma Mile/10 mars 2011




Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
LUPEN
Thu Mar 02 2017, 06:51pm

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
E kush nuk ka qenë në Buenos!
-nga Virgjil Muçi


Ma do mendja se ka te drejte Zija Çela kur thote, diku ne librin e tij me te fundit “Gjaku im i erret” se, “Gjerat e trilluara, pra, ato qe nuk ekzistojne, jane te perjetshme”. Sigurisht, kur flet per trillimin, shkrimtari e ka fjalen per fikcionin, thene me shqip, per krijimin si formen me te larte te abstragimit te mendjes njerezore, i vetmi moment, kur ne, vdekataret e rendomte, mund te barabitemi me Perendine, krijuesin e pare e me te madhin deri ne amshim. Dhe nisur nga paradoksi i mesiperm do te merrja guximin te shtoja se, gjerat e trilluara jo vetem jane te perjetshme, por edhe te pernjemendta, madje edhe me fort se vete realiteti i prekshem qe na rrethon.

Le ta themi qe ne krye, pasi ta keni lecitur kete liber, mos u rrekni me kot ta etiketoni, klasifikoni, pra, me nje fjale, ta standartizoni, si ndonje punonjes i zellshem biblioteke, ne roman, novele apo ku ta di une se ne cfare tjeter, cka do te ishte nje kuturisje e marre dhe e pa vlere. Madje, me aq sa e njoh une krijimtarine e Zija Çeles, libri ne fjale perben nje dukuri sui generis, duke qene, paradoksalisht, vepra e tij me fikcionale dhe ne te njejten kohe edhe me autobiografike, vepra qe ne nje fare menyre mohon simotrat e saj per te ripohuar qenien supreme te autorit, ne rolin e demiurgut. Materia e tij letrare ngjizet dhe shkon e tirret ne nje dimension te papercaktuar, dicka qe varferisht mund ta perkufizojme, mes endrres dhe zhgjendrres.

Pikerisht ne mes te ketyre dy boteve ze fill ajo cka rendomtazi e quajme ngjarje; libri shkon e hapet me shkrimtarin, tok me te shoqen, duke u rropatur mes baltovinave te periferise se kryeqytetit ne kerkim te shtepise se dhene me qira nga shteti, rruga Aleksander Moisiu, nr. 38/19, e cila, me sa kuptojme nga fjalet e gruas, sikur eshte nje mallkim nga Zoti, dhe vjen e mbyllet me nje tjeter shtepi ne rrugen Juan Garay ne Buenos’in e larget qe Borges’i, dora vete, ia dhuron shkrimtarit. Atehere lind pyetja: Si ta kuptojme apo me mire te themi, si ta dekodifikojme kete metafore te shkrimtarit? E pra, ne kete pike, na vjen ne ndihme vete shkrimtari, i cili, terthorazi pohon se, pas te gjitha gjasave, krijuesi nuk eshte gje tjeter vecse nje alien ne boten e ketejme, thene ndryshe ne boten reale dhe, pasketaj, ne jemi te lire te deduktojme se, ky eksplorator i palodhur i botes se brendshme te njeriut, banon ne boten e letrave dhe banesa e tij e vertete eshte ne Biblioteken e Babilonit, tok me sivellezerit e tij.

Ky ishte kontrapunkti i pare, i dyti qe perploteson te parin eshte biseda e shkrimtarit ne vilen e zotni Ademit, biznesmenit te njohur te ndertimeve, oferten bujare te te cilit, shkrimtari e refuzon, sic na thote vete, per mos t’i zbardhur faqen tjetrit e nxire te veten; se shkrimtaret (per hir te se vertetes, lypset thene jo te gjithe) keta donkishote sa te lashte aq edhe moderne, jane ca kokekrisur dhe tejet namuzqare per pune te faqes dhe s’e kane per gje t’i bien te “mires” me shkelm edhe atehere kur hyne ne sherr me gjithe dynjane e jo me me grate e tyre.

Ne mes te Borges’it e shkrimtarit shqiptar (te cilit edhe pse autori nuk ia ze kund ngoje emrin, lexuesi e ka fort te lehte ta identifikoje) qendron nje tjeter shkrimtar i permendur, Ernesto Sabato, ne rrembat e te cilit rrjedh nje fije nga gjaku yne i shprishur e kesodore, kush me mire se ai mund te behej mblesi i kesaj krushqie te cuditshme mes shkrimtaresh, te gjalle e te vdekur. Fletorja misterioze qe shkrimtari i beson Sabato’s perben nyjen lidhese te kesaj trinitie te shenjte mes njerezish qe flasin te njejten gjuhe, ate Kozmosit te letrave, por jo vetem kaq, ndonese e ronitur, ajo na sherben si deshmi e asaj qe, metafizika nuk eshte gje tjeter vecse nje dege e letersise fantastike. Me kete veper, Zija Çela na deshmon se, sic thote Malraux’ja, “arti ngrihet mbi art”, ndaj mos u mundoni me kot te kerkoni dicka te kulluar ne ate qe eshte thjesht njerezore.



[ Edited Sat Mar 04 2017, 12:58am ]


Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
LUPEN
Thu Mar 02 2017, 06:54pm

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
“Gjaku im i erret”, Botime “Ideart”
- nga Kolec Traboini/Boston 2002


Zija Çela eshte nje nga shkrimtaret me te njohur te letersise se sotme shqiptare. I lindur ne Shkoder, pas mbarimit te studimeve universitare ne Fakultetin e Gjuhe-Letersise, caktohet mesues ne rrethin e Kukesit. Ketu ai do te shkruaje mjaft tregime, te cilat i permblodhi ne vellimin e tij te pare i cili u prit shume mire nga lexuesi shqiptar.

Autori i tregimeve realiste e plot frymezim rinor, per aq sa mund te flitej per realizmin ne ate kohe kur arti e letersia kontrollohej rreptesisht, ne stilin e tij te vecante te tregimeve si “Ne jetojme ne Has” do te paraqitej para lexuesve me vellime te reja qe tregonin konsolidimin e tij si shkrimtar. Suksesi ne letersi e solli shkrimtarin Zija Çela nga jeta e humbur dhe e zymte e provinces, ne qendren e artit dhe letersise ne kryeqytet, Tirane, si drejtues i gazetes “Drita” per disa vjet me rradhe. Zija Çela eshte jo vetem tregimtar por edhe autor romanesh te suksesshme dhe nje nga autoret bashkekohore nder me prodhimtaret dhe te lexuar nga lexuesit shqiptar.

Vepra e tij me e fundit “Gjaku im i erret” eshte disi me ndryshe nga krijimtaria e meparshme. Autori ne kete veper abstragon mbi realitetin, eshte enderrues e plot fantazi qe e con nga nje ide ne nje tjeter, nga nje hapsire ne nje tjeter, madje nga Shqiperia e vogel buze Adriatikut, nga nje bllok parafabrikatesh prane mureve te Kinostudios Albafilm deri ne Argjentinen e larget, per te takuar (gjithnje ne menyre abstrakte) levruesit e artit te letersise ne kete vend te Amerikes Latine. Per mungese te faqeve te prozes te ketij autori te pergatitur per Internet lexuesve te Shkoder.net…, po u paraqesim recensen e Virgjil Muçit “E kush nuk ka qene ne Buenos!” botuar ne revisten “Klan” per librin me te ri te prozatorit te njohur shkodran, Zija Çela “Gjaku im i erret”.




Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
LUPEN
Thu Mar 02 2017, 07:06pm

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Cam Alcani – Tregim nga Zija Çela


Pasi lëngoi në shtrat për disa vjet, më në fund u duk se i erdhi ora e vdekjes. Trupi i kishte mbaruar, ndërsa fryma vetëm sa linte shenjë në faqe të pasqyrës. Megjithatë, vdekja nuk po e merrte. Truri herë i binte në errësirë, herë i sillte rradhazi si në film ca pamje të paharrueshme nga zabeli i Kalumit. Në një ditë behari, ai kishte parë një femër të re që i kishte farfuritur ndër sy veshur ashtu me tesha të lehta, përplot gufime në gjoks, teksa kapërcente gur më gur jazet e përroit, që lëshonin dritë si fije kllapodani dhe ia bënin më të zjarrtë nxitimin për të hyrë në zabel. Në këmbësoren përkundruall, duke pritur i etur, përshkohej hijshëm një mashkull i shëndetshëm me shokën ngjyrëshege në brez, jelek të qëndisur e potina me gajtana. I zënë në beft dhe pa e ditur përse, Cam Alcani e kishte kthyer kokën nga maja e kodrinës ku përndëriste kambanarja e kishës, pastaj në shpatin me luadhe, pastaj në dushk e në larushk, gjithandej ku ishin bardhokat e hënorët, sepse deshve e cjepëve që mbaheshin për ndërzim, në katundin e tyre s’u thoshin as përçakë e as përçorë, por hënorë. Pas një grime, atij iu bë se shkrepëtiu në të thatë, ca tafte flake që llapsën fluturimthi ia përcëlluan fytyrën dhe ai, i shushatur e me drithma në trup, mbuloi sytë me shuplaka. Sa zgjati? Pikërisht këtu i shuheshin pamjet dhe truri i binte përsëri në terr.

Grahma s’po kishte të sosur, askush nuk e kuptonte se në ç’pejzë a qenëz të fshehtë i qëndronte shpirti, prandaj provuan gjithçka që zakoni këshillonte për raste të tilla. Të parin i propozuan shkalcin. Në bazë të një riti të vjetër, kush ishte për vdekje e nuk i dilte shpirti, e vinin me dyshek në shkalc dhe i bënin një shëtitje rretheqark, që të nxirrte mallin e fundit për visin ku kishte lindur. Mirëpo plaku u xhindos kur ia përmendën shkalcin. Atëherë, për t’ia lehtësuar vdekjen, njerëzit e familjes, e shoqja, djemtë e nuset, vajzat dhe dhëndurët i vajtën me radhë në dhomën e dergjës, u përkulën mbi kokën e tij dhe i thanë se çfarëdo gabimi apo faji të rëndë që në vitet e gjata të jetës mund të kishte bërë ndaj tyre, ata ia kishin falur. Si mbaruan njerëzit e oxhakut, ia dhanë hallallin edhe vëllezërit e motrat, që kishin lënë konakët e tyre për të ardhur pranë tij. Pastaj pritën që të vdiste. Por lala Cam prapë nuk dha shpirt.

Atëherë e zgjeruan rrethin me kushërinj nga degët e gjakut e të tamblit, por as përfalja e tyre nuk e ndihmoi për të shkuar në atë botë. S’u mbetej veçse të hapeshin akoma, duke grishur kumbarë, miq e dashamirë të largët, me shpresën se pengu që i kishte mbetur në zemër dhe nuk e linte të vdiste, ndodhej te ndonjëri prej tyre. Por përsëri asnjëri s’e ndihmoi për gjumin e përjetshëm. Për dreq, plaku diku kishte ngecur, mirëpo se në ç’gozhdë i varej shpirti aq keq, përsëri askujt s’i shkonte mendja.

Ndërsa hjeka vazhdonte dhe bijtë ngulmonin te koka e tij, Cam Alcani arriti të nxirrte një fjalë. Për t’ia plotësuar dëshirën e fundit, ata vrapuan menjëherë në adresën që kishin dëgjuar. Por sapo njeriu i thirrur hyri në dhomë, hapi librin e lutjeve dhe nisi t’i këndonte La ilahe il-lallah, plaku përmblodhi veten e kundërshtoi:

– Jo hoxhën, por Hoshën!

Prej asaj kërkese të çuditshme gjithë sa u ndodhën në dhomë mbetën të meruar, por kleriku i dijshëm u tha se njeriu atje ku ka syrin, ka edhe shpirtin. Si t’ia bënin tani, kush kishte sy e faqe që të shkonte te Radi i Zarishit dhe t’i thoshte se Hoshën, gruan e tij të bukur, më të bukurën në lagjen e katolikëve e për të cilën i shoqi, për ta marrë, dikur kishte kërcënuar se qiste pushkë, plaku i tyre e lakmonte në dhomë, sindozot me kërkesën më të mbrapshtë:

– Vetëm për vetëm me Hoshën, – kishte mundur të shtonte zavalli, pas atij keqkuptimit qesharak.

Radi, burri kokëkrisur, e kishte bërë dasmën rreth nëntë vjet më parë dhe njerëzit e shtëpisë u kujtuan se tamam qysh prej asaj kohe, i mbërthyer nga një sëmundje pa emër, plaku Cam kishte zënë shtratin dhe s’e kishte kapërcyer më pragun e derës. Të gjithë e mbanin mend, gjithashtu, se në atë dasmë ai kishte kënduar për herë të fundit, sado që shumëkush s’ia kishte vënë veshin ose ishte mahitur me të. Kur Hoshën e bukur, veshur nuse, e kishin nxjerrë në oborr dhe trimat e shtruar në tyeza e kishin pushuar ahengun një copë herë, për t’ua lënë radhën grave dasmore, mes heshtjes dhe atij kundrimi të përgjithshëm kureshtar, befas ishte dëgjuar një zë burri.

Të gjithë kishin kthyer kokën në një drejtim dhe në atë drejtim të gjithë kishin parë lalën Cam, më këmbë, me shpatullat e rrasura në gurët e avllisë, duke çalltisur me dy duart për çiftelinë, ndërsa dhëmbët me kapsula platini i praronin si fluturashka zjarri në gojën e hapur. Sipas këngës që sapo kishte zënë, Cami nuk ndodhej në oborr; se ku ndodhej, kënga nuk e thoshte, thoshte vetëm se çfarë shihte ai:

Ooo,
kur po luanin cicat nën fustan,
ia bënin kumbonat drang e drang...
I mjeri unë, i mjeri!
Ooo,
kur po zgjidhej matanë shoka,
thashë nën këmbë po çahej toka...
I mjeri unë, i mjeri!
Ooo,
kur u ndezën vetëtimat,
vetëtimat me m’verbue,
cicat tuaja qenë zbulue...
I mjeri unë, i mjeri!
Ooo,
m’u mbush mendja veten me e mbytë,
për qind vjet mos me t’i pa sytë...
Ooo – ooo – ooo,
I mjeri unë, i mjeri!...

Natyrisht, dasmorët patën shkaqe të ndryshme për t’u argëtuar, aq më tepër që ajo këngë ose ishte aq e vjetër, sa askush s’e sillte në hatër, ose ishte aq e re, sa askujt s’i mbeti në kujtesë.

Megjithatë, njëri prej burrave që e kishte në krah dhe që e kishte dëgjuar plot kërshëri, pranoi se të gjitha fjalët e tjera i kishte kuptuar, por një gjë nuk ia rrokte truri: “Mirë, ai taravoli e vret veten nga dalldia, por asaj tjetrës si do t’ia shohë sytë mbas qind vjetësh?!” Lala Cam ia ktheu: “Brenda dheu është i errët dhe i plleshëm si barku i gruas, prandaj mbin fara aty. Jeta na ndan, kurse varri…” Filluan gratë dhe s’pati qetësi për ta mbaruar përgjigjen, sepse dihet që grifshat në ferrë, pelat në lëmë e gratë në valle, nuk lodhen kurrë.

Por proçka e plakut, ndonëse ato ditë u përfol, sidoqoftë u harrua.

– Lala Cam, – e pyeti më i madhi nga djemtë, – po ta sollëm Hoshën, e mban fjalën: vdes e shkon?

– Them se shkoj, – u hamend ai.

– Veçse po e lëndove gruan e huaj dhe na bën me turp, unë të vras me dorën time.

– Më vrit, – i dha leje të birit.

Bënë si bënë dhe, nëpërmjet një kunate, i çuan lajm Hoshës. Ajo tashmë po hynte në të tridhjetat, ishte bërë nënë, por bukurinë e ruante si në ditën e dasmës. I folën për dëshirën e pakthyeshme të plakut, e siguruan se, për të mos i lënë të shoqit ndonjë koritje, ishin të gatshëm që gjakun ta bënin vetë, duke e ruajtur prapa derës me pushkë. Dhe Hosha nuk kundërshtoi.

Kur hyri, iu duk se plaku po flinte. Kur u afrua, pa se sytë i kishte kapak. Ndërmjet kapakëve notonte brymë e mjegull. Ajo e nxori nga mjegulla duke qeshur:

– Më ke kërkuar, teveqel?!

– Të kam kërkuar, Hoshë, dhe ta di për nder që erdhe. A jemi vetëm?

-Vetëm jemi, – tha gruaja, – derës i vura shulin.

– Ashtu, moj Hoshë, – u kënaq plaku, – vetëm një derë nuk mbyllet kurrë: varri. Njerëzit jeta i ndan, kurse varri i përzien. Si thua, i përzien?

Hosha pranoi se vdekja është daulle për kokë dhe shtoi:

– Varri i bën bashkë. Mbas një qind vjetësh, ndoshta edhe andej kërcehet dërrasë më dërrasë, si me thënë gur më gur.

– Eee, – u kënaq edhe më plaku, – e mbake mend, gur më gur! As vesa s’paska rënë hala në fiqirin tënd, Hoshë.

Pastaj rënkoi, derisa u duk se humbi në jerm. Ishte shtrirë në shpinë dhe disa herë u rrek ta kthente kokën nga Hosha, por eshtrat e qafës nuk iu bindën. Nuk iu bindën as kur Hosha u përpoq t’ia kthente vetë. Ndoshta i kishte ngrirë tërë trupi. Jo, njëri krah po i lëvizte ngadalë. Pikërisht atë krah e shtriu drejt saj dhe, me mundim, arriti ta fuste dorën nën fustan. Gruaja u drodh. Për të mos nxjerrë zë, kafshoi buzën.

Pastaj, përballë ngërçeve të tij, pyeti:

– A po do që Hosha ta ngrejë fustanin?

-Jo, jo, – tha ai, – perdja po bie, nuk është duke u ngritur, Hoshë.

Pas një grime, dora e rreshkur vazhdoi të ngjitej përgjatë kofshëve të saj, pak e nga pak, derisa pëllëmba i preku barkun. Hosha prapë u drodh, por as thirri, as lëvizi. Edhe plaku, ndërkaq, aty u ndal.

– Lala Cam, – bëzani ajo.

Ai u përgjigj me bulat e gishtërinjve. Në fillim nisi t’ia lëmonte kraterin e mbyllur të kërthizës, pastaj tërë hapësirën tjetër, faqe më faqe dhe kulm më kulm. Kapakët e syve i qenë puthitur, nofullat po i nguroseshin, e nuhati edhe ngurosjen e krahut dhe deshi të thoshte diçka. Por u pajtua me të kundërtën: ishte më mirë t’i rrëshqiste dora, sesa goja. Dhe dora i rrëshqiti. I rrëshqiti pa jetë nëpër shpatin ballor të Kodrës së Venusit dhe arriti te pjerrina e lëmuar, lulëzuar me eshkë e krrela myshku.

– Hë? – u dëgjua të pyeste garanti, djali që kishte pritur me pushkën ngrehur pas derës.

– Vdiq, – i dha mandatën Hosha.

– Tha gjë, la ndonjë amanet?

– Asgjë, para se të vdiste, u shmall pak me vendlindjen. Nganjëherë, pleqtë kanë mendje fëmije.

Varrimi u bë të nesërmen. Kësaj here, kur hapi librin e lutjeve për t’i kënduar talkinën, kleriku i dijshëm u ndie i sigurt se ai zullumqari nuk do të kundërshtonte më.




Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
LUPEN
Thu Mar 02 2017, 07:23pm

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Mermeri që pikon - Tregim nga Zija Çela (1981)


I

Ishim në katin e pestë të “Grand-Hotelit” në Prishtinë dhe Branko Brankoviçi tregonte një anekdotë. Ç’është e vërteta, ai tregonte me nuanca. Por ne e kishim të vështirë t’ia merrnim vesh gjuhën dhe, më tepër se anekdotat, na e ndillte gazin e qeshura e tij. Brankoja qeshte me zë të lartë dhe në një mënyrë, gati-gati, alarmuese. Më dukej sikur ai kishte ardhur në dhomën tonë kastile për të na lehtësuar lodhjen e udhëtimit dhe për të na sjellë humor. Pak nga pak, duke u larguar nga atmosfera e anekdotave, atij sikur iu shua diçka përbrenda dhe i ra në fytyrë një hije e lehtë mërzie. Ndoshta ishte hija e qortimit që nuk vonoi të na e bënte:
- Ah, millij, millij, po ç’bëhet kështu! Veni në Gjakovë, Pejë e Prizren dhe nuk lini asnjë adresë në portinerinë e hotelit. Kam pyetur dje, kam pyetur sot, pyeti edhe Darinka me telefon, kurse në portineri asnjë fjalë për ne. Keq, shumë keq, Hatxhi! – m’u drejtua mua, duke i shtuar padashje emrit tim një “t”. Befas, më erdhi për të qeshur duke menduar se kushedi sa qesharak do të tingëllonte emri im po të ishte mbiemër dhe Brankoja t’i shtonte atë prapashtesën karakteristike sllave: Haxhiviç apo Haxhiviq. Por ende e kishte në fytyrë hijen e mërzisë, prandaj u përmbajta. “E kur do të xhironi, tani?” “Nesër”, thashë. “Mirë, shumë mirë! – i ndryshoi toni. – Gjer nesër kemi darkën përpara. Nuk do të zbresim në restorant?”
Nuk kishte shumë që ishim kthyer nga Gjakova, ku kishim filmuar Çarshinë e Madhe dhe me shoqëruesin tonë, një redaktor të emisioneve kulturore të RTV të Prishtinës, e kishim lënë që darkën ta hanim nga ora nëntë. Prandaj, kur trokiti dera, menduam mos i kishte dalë ndonjë e papritur dhe po ngjitej lart të na njoftonte. Por nuk ishte Halimi. Kishte ardhur për vizitë Branko Brankoviç. Tani ora po i afrohej nëntës dhe ne mund të zbrisnim, sapo Iliri të ndërronte këmishën. “Si nusja, – i thashë Brankos për Ilirin, – gati jam, por s’jam gati.” Ai më rrahu supet dhe u ngrit i pari, si për të na nxitur.
Me Brankon ishim njohur gjatë një darke në “Bozhur”. Në darkë e kishin ftuar si njeri të njohur në fushën e etnografisë e të folklorit. Ai kishte ardhur me të shoqen, Darën, një grua si nja tridhjetë e dy-tre vjeçe, shtatlartë dhe elegante. Darën na e paraqiti me këto fjalë: “Moja zhena, moja zhizn i moja umrje!” (“Gruaja ime, jeta ime dhe vdekja ime”). Gruaja i tundi gishtin tregues me kërcënim dhe piu dy gllënjka verë nga gota e të shoqit. Më pas, ajo e përsëriti dhe unë e kuptova se, në të vërtetë, Dara e bënte këtë gjest sa herë i pëlqente veçmas diçka dhe donte ta shpërblente tjetrin me njëfarë përkëdheljeje. “Ah, drugarica, drugarica!”, psherëtiu Brankoja duke u kthyer nga e shoqja. “Ah, drugari, drugari!”, psherëtiu duke u kthyer miqësisht nga ne. Pastaj, me frikën se nuk do ta kuptoja me atë serbokroatishten time të çalë, e ftoi shoqëruesin të ndërmjetësonte: “Ndoshta nuk jeni në një mendje me mua, por mbi të gjitha veprat e Shekspirit unë vë Romeo e Zhuljetën. Nëse Hamleti, në vend të Ofelisë do të kishte njohur Zhuljetën, ju siguroj se nuk do ta dashuronte, pikërisht sepse tek ajo do të gjente atë që i mungonte atij, forcën e karakterit. Ja, përse sot nuk është aq në modë Hamleti. Kurse Romeo e Zhuljeta është një mesazh tronditës për të gjitha kohërat. Unë them se Shekspiri këtë vepër e ka shkruar për të gjithë ata njerëz që s’do të bashkohen kurrë dhe për dëshirat që kurrë nuk bëhen realitet. Dhe njerëz që ndahen e dëshira që digjen gjithmonë do të ketë.” Ai u ndal, i hodhi një sy së shoqes si për ta adresuar bisedën dhe pastaj, duke dashur ta zbuste disi efektin, m’u kthye mua: “Do ta shihni, druzhe Hatxhi dhe do të bindeni vetë!”
Vështrova njëherë nga Halimi mos më jepte ndonjë sqarim të mëtejshëm, pasi nuk e kuptova se cilin Romeo e Zhuljeta do të kisha rast të shihja. Me sa dija, Teatri Krahinor i Prishtinës nuk e kishte vënë në skenë atë dramë gjer atëherë. Po Halimi po kujdesej t’i mbushte gotën Ilirit, kështu që vështrimi im ndeshi në atë të Darës. Ajo buzëqeshi në një mënyrë të tillë, sikur të donte të shfajësonte edhe të shoqin, edhe veten, edhe mua. Kishte diçka të sinqertë dhe prekëse në atë buzëqeshje. Ndoshta këtë e theksonte kaltërimi i zbardhëlluar i syve që, sapo i picëronte në qoshet, dukej sikur ia stërpiknin fytyrën me dritë.
“Bravo, bravo! – i tha Brankos. – Më bie t’ju mbaj mëri, por e pranoj se keni folur shumë bukur!” Dhe piu përsëri një gllënjkë nga gota e të shoqit.
Mua nuk e di përse m’u kujtua Ivan Petroviçi i Çehovit dhe ai qëndrimi i tij prej babaxhani me shprehjen: “Vdis, Denis, më mirë nuk ke për të shkruar.” Dara bëri një brom me ne. Edhe Brankoja cakërroi gotën dhe, dalëngadalë, tërhoqi vëmendjen e tavolinës me anekdotat për Hasen e Husen. Bashkëshortët u treguan gjer në fund të sjellshëm dhe, gjer në fund, në marrëdhëniet e tyre sikur shprehej një gjendje e veçantë.

II

E kështu, Brankoja më rrahu supet dhe u ngrit i pari, si për të na nxitur që të zbrisnim në restorant. Në hollin e “Grandit” kishte njerëz. Poltronat e veshura me lëkurë të zezë dhe, në përgjithësi, mermeri i errët me krisa e damarë të bardhë krijonin një hije salloni. Diku poshtë nesh, si prej një bodrumi të thellë vinte një rropamë e mbytur. Brankoja se pse u sëkëlldis dhe m’u krijua përshtypja sikur do të më pyeste nëse ka në Tiranë klube nate. Por tha vetëm kaq: “Zakonisht, në Europë klubet e natës i bëjnë nëpër bodrume, si për të fshehur një anormalitet. Po të ishte për mua, unë do t’i shpallja anormalë ata që i frekuentojnë. Njerëzit kanë plot halle me të cilat duhet të merren.” Ai bëri përpara gjithë energji, sikur atë çast po shkonte të zihej me dikë pikërisht për klubet e natës. Por befas hapi krahët dhe qëndroi. “Ja, paska ardhur Halimi”, na tha. Halimi ishte ulur në një poltronë të qoshes. Çuditërisht, edhe pse nuk kishim ngrënë darkë, kruante dhëmbët me një fije shkrepëseje. Ai nuk e pinte duhanin, po mbante një kuti shkrepëseje vetëm për dhëmbët. Ishte njeri disi i heshtur dhe, qejfi i tij, të tregohej sa më i përpiktë.
- As topi s’e luan, të parët e kanë përcaktuar me kohë: traduttore – traditore (përkthyesi është tradhtar), – u ankua Brankoja duke përdorur shprehjen e njohur. – U zhduke tri ditë me miqtë dhe asnjë adresë për mua. Ah, druzhe Halim! – psherëtiu. – Me lejen tuaj, – qeshi pastaj duke iu drejtuar gjithnjë Halimit, – ju shoqërues i parë dhe unë shoqërues i dytë. Këtej, ju lutem! – bëri me shenjë nga restoranti.
Nëpër shkallë më hodhi krahun dhe zbritëm bashkë. Vinte i gjatë dhe dilte si nja një pëllëmbë sipër meje. Më duhej të mbaja kokën lart, por edhe ai e mbante disi të varur dhe kështu shiheshim sy më sy kur bisedonim. Brankoja kishte sy depërtues dhe, si çdo ballkanas, i shoqëronte fjalët me gjeste. Kur po pinim aperitivin, m’u duk se bëri një pushim me veten. I ra në fytyrë po ajo hije mërzie që ia kisha vërejtur në dhomë dhe, në atë pushim, sikur mundohej të justifikonte diçka të pathënë midis nesh. Ndoshta i rëndoi heshtja dhe tha:
- Miqtë duhet ta falin Darinkën. Jeni të lutur nga ana e saj ta falni. Me gjithë dëshirën e madhe, mungon sonte në tavolinën tonë.
Natyrisht, nuk kishte ndonjë detyrim për darkën, po gjersa kishte pasur dëshirë dhe s’kishte ardhur, duhej të kishte diçka. “Ndodhi ashtu…”, tha Brankoja. Pa dashje, ktheva kokën nga vështronte ai dhe u habita kur pashë Darinkën në një tavolinë më afër sporteleve. Ishte me një burrë që nuk ma kishte zënë syri më parë në “Grand”. Ajo ishte veshur me fustan të lëshuar, ngjyrë të mbyllët e disi ceremonial. Mbase e priste ardhjen tonë, sepse na përshëndeti nga tryeza e vet duke u ngritur pakëz dhe duke tundur kokën lehtë.
Mbaroi stadiumi në Mitrovicë?, pyeti Brankoja. Në të mbaruar është, tha Halimi. E ndjeu se tjetri kishte pyetur për të ndërruar atmosferë, prandaj shtoi një hollësi: Përndryshe, do të jetë gati kah tetori. Po marrim edhe nga një lloza, propozoi Brankoja. Unë do të marr Shveps, por nuk di çfarë kishit me dashtë ju, tha Halimi. Shveps, tha Iliri. Ndërsa unë porosita raki të vogël si Brankoja. Por do ta pi shpejt, thashë, sepse Halimi… Nuk ka kuptim të vonohesh gjithnjë, Halim. E ndjeu ku desha të dilja dhe uli sytë disi i turpëruar.
Ditën që do të shkonim në Ferizaj, Halimi na zbuloi një të “fshehtë”. “Kafet do t’i pimë nga unë, na ftoi në mëngjes, mbrëmë u shtuam me djalë. E dinim se vetë ishte beqar dhe pandehëm mos ishte bërë dajë nga e motra apo xhaxha nga i vëllai. Po motrat e vëllezërit i kishte gjithashtu të pamartuar dhe më të rinj nga vetja. Lindi nana, tha duke u skuqur gjer te veshët. Ishim pesë dhe tash u bamë gjashtë vllazën e motra. Kështu deshi baba… Mbase kishte të drejtë të skuqej disi, sepse duke gjykuar nga pamja e Halimit, kushedi ç’moshë kishte e ëma. Apo s’do të bajnë edhe kolegët hajgare me mua, qeshi, lene, lene ma!.. I premtuam se do t’ia ruanim “të fshehtën”, por për sekrete të tilla nuk mund të gjesh kasafortë. Sapo hipëm në makinë, shoferi që kishte pritur përjashta, e ngau: I thuaj mixhës Sabri se sidoqoftë me Fetah Asllanin nuk barabitet, baba im ka nantë, shyqyr!
- Nuk ke pse ngutesh, – më tha duke ngritur kokën. – Në shtëpi s’ka mbetur asgjë mangut për mua. Jo, he burrë, s’kisha pasë dert me hangër darkën gjithmonë kështu, – shtoi pastaj.
Brankoja kuptoi se po stepeshim për diçka. U përpoq të dilte nga pushimi me veten dhe u ankua:
- Halim, nuk po arrijmë t’i kënaqim mysafirët sonte. Pa u bëmë edhe ceremonialë dhe harruam se aperitivi më i mirë është humori… E pra, në fshatin tim, – nisi të tregonte, – kemi patur dikur një leshko, njëfarë Dragan Gjuroviç. I hollë dhe i gjatë Dragani, thoshin se mendtë ia kishte pirë sorra. Sesi ra fjala njëherë dhe dikush pyeti në katund përse janë aq të gjatë malazezët. Atëherë u ngrit leshkoja e foli: “Gjyshi Marko thoshte gjithnjë se malazezët bëhen stërhallë duke zgjatur qafën pas maleve për të parë nëse është pjekur gruri në Fushë të Kosovës!” Ah-haaa, – ia dha një të qeshure me breshëri. – Ah, mor Gjuroviç...
- Branko! – e ndërpreva.
- Ç’është? – pyeti ai.
Ishte Dara, gjithnjë në tavolinën e kreut me atë burrin e panjohur që, s’di përse, nxirrte vazhdimisht shaminë sikur po mbytej nga djersët. Ajo na pëshëndeti si herën e parë dhe Brankoja, pasi piu një gllënjkë raki, e kujtoi të shoqen me fjalët: Gruaja ime, jeta ime dhe vdekja ime. Pastaj na u drejtua neve: – Ju lutem, e di mirë se njeriu nuk mund të kënaqet vetëm nga fjalët. Dëshironi të hamë tani?
Ai thirri kamerierin dhe porositëm darkën. Në sallën e madhe të restorantit hynin e dilnin njerëz. Ndoshta në atë orë kishin arritur nga aeroporti edhe udhëtarët e avionit të fundit. Pak më tej, në dy-tri tavolina të bashkuara, ishin ulur rresht e rresht një grup kinezësh. Kisha parë kinezë edhe nëpër rrugë. Ata ishin të veshur të gjithë njëlloj, siç visheshin dikur në Tiranë dhe ndoshta pikërisht nga uniformiteti i veshjes dhe kujtimi i distancave, të bëhej sikur në fytyrat e tyre vërehej njëfarë përvujtnie dhe lodhjeje, çka të kujtonte legjionet e vjetra që rrugëtonin nga një perandori në tjetrën. Biseda kishte ngecur në: “Ah, mor Gjuroviç…” Por a do të rifillonte Brankoja aty?
- Ku do të xhironi nesër? - pyeti ai.
- Në Gadimë, – thashë.
- Domethënë doli fjala ime, do të shihni pikërisht Romeon e Zhuljetën, – ia bëri Brankoja disi i gjallëruar. – I shihni me vëmendje, ju lutem. Keni për t’u bindur se, në llojin e vet, ato përbëjnë një kryevepër po aq tronditëse sa ajo e Shekspirit. O Zot, çfarë mrekullie! Është për t’u çuditur, por dëshmojnë pikërisht idenë e tragjedisë së Shekspirit: në këtë botë do të ketë gjithmonë ëndrra që nuk realizohen kurrë dhe njerëz që kurrë nuk mund të bashkohen.
Ai kishte folur me një ton disi pikëllues dhe heshti gjatë. Heshtëm edhe ne. Po ai dreq Halimi, përse nuk më jepte ndonjë hollësi më tepër, sepse ashtu si në “Bozhur”, nuk po kuptoja ç’ishin Romeo e Zhuljeta e Kosovës dhe ç’lidhje kishin me dashnorët e famshëm veronezë. Ç’është e vërteta, fjalët e Brankos të ngjallnin një ndjenjë dhembjeje e trishtimi për ndarjet e përjetshme dhe për shpirtrat që duhen, por që s’bëhen dot bashkë. Natyrisht, nuk kishte ndonjë lidhje, por mua më shkonte në mend se Halimin ndoshta e trishtonte afrimi i ndarjes dhe m’u kujtuan fjalët që na kishte thënë në Prizren: “Kur do të ktheheni në Tiranë, edhe sa ditë jemi bashkë? Më duket se më shumë e ndezëm, sesa e shuam mallin!”
Por në ato çaste, si ta kisha zemrën të zbrazët, më përpiu mendimi nëse mund të filmohej Romeo e Zhuljeta. Veçse më parë duhet të dija se ç’fshihej prapa këtyre emrave, ndonjë çift real apo… Në qoftë se nesër shkojmë në Gadimë, iu drejtova më në fund Brankos, a mundet që… Haxhi, më thirri Halimi. Ç’është?, ia ktheva si Brankoja pak më parë. Ishte përsëri Darinka. Atë burrin e panjohur e shihja në profil. Pjesa e dukshme e fytyrës, me lustrën e djersës, shkëlqente si parafinë. Ai njeri sikur kishte përbrenda një zjarr tretës apo diçka tjetër, munduese e sfilitëse. Ndoshta e shqetësonin edhe ndërprerjet e Darës. Por kësaj here ajo na përshëndeti fare shkurt dhe ne e përshëndetëm gjithashtu nga vendi.
Po në qoftë se nesër shkojmë në Gadimë, rifillova, a mundet që Romeon dhe Zhuljetën… Brankoja buzëqeshi dhe unë s’e mbarova pyetjen, sepse ai e kishte kuptuar dëshirën time. Natyrisht, më ndërpreu, është e mundshme, madje ju mund t’i filmoni edhe këtu. Si këtu?, u habita. Në këtë sallë, tha ai. Heshti. Një grimë herë shihja si thithte cigaren dhe si i afrohej shpuza te buzët.
- Ju me siguri nuk e dini se cili është ai njeri, – tha për burrin që shoqëronte Darën. – As ti Halim. Ai ka ardhur nga Ljubjana. Ka leuçemi dhe kurohet pa shpresë në një klinikë të specializuar. Dikur janë njohur me Darën në Akademinë e Arteve të Bukura. Atëherë ishin studentë dhe ai e dashuronte. Mirëpo Dara s’ndiente gjë dhe kështu… Kështu, ai ka ardhur nga Ljubjana me dëshirën që të hanë një darkë bashkë. Ishte diçka që nuk mund të mos i plotësohej. Nëse gënjen për atë leuçeminë, kjo është puna e tij. Sidoqoftë, për Darinkën ai ka qenë gjithnjë një i vdekur… Ah, u turbullova edhe unë këto ditë!
Tregimi i tij ra si saç në bisedë dhe duhej të prisje të ftohej ca, pa të mund të thoje diçka. Dhe ndoshta asgjë nuk do të shtohej më, sepse bashkëstudentët e dikurshëm ishin ngritur dhe, në ndarje, po këmbenin fjalët e fundit më këmbë.
- Branko Brankoviç, ju lutem, – u dëgjua papritur zëri i Halimit, – meqë na lejuat këtë intimitet, desha të përfitoja sa pa ardhur Dara. Unë e kuptoj çfarë keni parasysh kur thoni se për Darinkën ai njeri ka qenë gjithnjë një i vdekur. Po përse atëherë, në krye të bisedës, i morët për Romeo e Zhuljeta?
Brankoja më shkeli syrin dhe u mundua ta fshihte këtë gjest, duke shuar cigaren. Pastaj buzëqeshi në një mënyrë të hidhur, por edhe të përmbajtur, siç buzëqeshin zakonisht njerëzit me logjikë të fortë:
- Unë nuk i mora si Romeo e Zhuljeta, unë i deklarova të tillë. Dhe ata janë të tillë, pikërisht sepse nuk u bashkuan. Por më duket se sonte e tepruam me këtë motiv. Apo jo, Hatxhi?
- Për pasojat njeriu mund të flasë gjithnjë gjatë, – thashë.
- Po, po, – qeshi ai, – e saktë.
Nuk patëm më kohë, sepse Dara ia mbërrini. Ishte ende e prekur, vuante që tjetri po vdiste aq i ri dhe, kur u ul në tryezën tonë, iu rrëmbushën sytë.
- Ti je e mrekullueshme, Dara, – i tha Brankoja. – Unë kurrë s’kam për t’u penduar që të adhuroj. Ja, ne pikërisht për gratë po bisedonim, – u mundua t’ia ndryshonte atmosferën. – Dhe unë po thoja se ne, burrat, edhe kur detyrohemi të trillojmë diçka, të shumtën skuqemi nga turpi, kurse gratë, ngaqë janë tepër të dhembshura, dalëngadalë fillojnë t’i besojnë asaj që lozin vetë… E ti po qan me të vërtetë?! – e ngacmoi.
- Pusho, ari! Nuk ke arsye të dyshosh, – e përkëdheli e shoqja duke i hedhur dorën në qafë.
Asaj iu drodhën qepallat dhe, për shkak të syve të veçantë, unë pata përshtypjen sikur lotët do t’i shndërroheshin në qumësht. Sa e pastër dukej Dara.
- Ah, Hatxhi, – psherëtiu, – ah, miq të dashur, po darka po mbaron, kurse sonte unë nuk kam pirë ende një gotë verë me ju!
Brankoja i mbushi gotën dhe dora që mbante shishen se pse i dridhej ngadalë.

III

Na u desh të bënim ca xhirime të tjera dhe në Gadimë vajtëm pas dy ditësh. Ndërsa i vija kasetën aparatit, më dukej sikur e kisha ende në sy Fushën e Kosovës, të rrafshtë e të pamatshme, me heshtjen e shurdhët të hapësirave të mëdha. Binte dielli dhe vende-vende, ku toka ishte lëvruar, dherat e zeza e të shkrifta ndrisnin butë, si flokë të lëshuar gruaje. Një aty e një këtu shquheshin shtëpitë e kosovarëve, me gardhet e pojatat, me mullarët e barit si qeleshe në oborr. Tutje, në udhën që vazhdonte, kisha parë shtëpi të tjera të larta, me çatitë e pjerrëta dhe kapakët e grilave në pjesën e jashtme të dritareve. Në fasada u kishte rënë suvaja, por edhe qoshet anësore pak nga pak ishin kruar duke zbuluar skeletin metalik. Nuk kisha parë asnjëherë shtëpi prej hekuri. Ndoshta tamam artificialiteti i tyre të krijonte përshtypjen se ishin pa themele dhe ishin montuar drejt e mbi tabanin e fushës.
- Ta dish, – më tha Halimi, – në qoftë se do të na mbash gjithë ditën këtu, unë do të të mbaj gjithë natën në hotel… E ç’mirë, moj nanë! – iu kthye një plake që ishte afruar te makina dhe diç po e pyeste. – Hiç mirë nuk jam. I sheh këta të dy? – më veçoi mua dhe Ilirin. – Kanë ardhur dje nga Tirana dhe duan të ikin nesër.
- Jo, hé dadë, kaq shpejt! – ia bëri plaka e hutuar.
Të nesërmen vërtet do të kalonim kufirin. Kishin shkuar pesëmbëdhjetë ditë, por me sa duket koha që shkon gjithnjë është e shkurtër, dhe koha që pret gjithnjë është e gjatë. Që në mëngjes Halimi na ishte ankuar për dhimbje koke, pastaj kishte shtuar menjëherë: “Po edhe ju, dashkeni të punoni ditën e fundit, kurse ne një Zot e di kur shihemi më!”
- Bash prej Tirane je? – më pyeti plaka. Pastaj ia lëshoi litarin lopës që po kulloste aty, si për ta ndier veten më të shpenguar.
- Ai shoku tjetër është nga Tirana, – thashë.
- E ti, bash nga Shkodra?
- Jo, jam nga Durrësi, po Shkodra nuk është larg.
- E pra, e kam një nip në Shkodër, Qerim Lushën. A e njeh?
- Nuk e njoh. Durrësi nuk është dhe aq afër.
- Po edhe në Durrës e kam një fis, – më zuri ngushtë plaka. – Uh, lum dada për të, Avdi Peja i thonë. Ti e njeh, po?
- Kam ikur shpejt nga Durrësi, moj dadë, – e qetësova. – Kam vite në Tiranë.
- Hëhëë, në Tiranë, – u gëlltit gjatë plaka. – E pra, i kam do rrajë fisi edhe në Tiranë. Baba jem, rahmet pastë, shkonte dikur si me kenë tue shkue në Ulqin. A po i njeh ndopak djemtë e Sadri Demollit?
Rashë në hall dhe s’gjeta tjetër shfajësim:
- Do t’i gjej në Tiranë dhe do t’ua çoj selamin tënd, – thashë.
Ajo pati një rrëqethje. I shtriu krahët sikur deshi të më prekte dhe foli prej aty:
- U thuej se ke ndeshë dadën Sutë, Sutën e Ramadan Pejës, u thuej. Ata mandej ma çojnë selamin edhe në Shkodër, edhe në Durrës. – Ajo u gëlltit prapë e lëvizi pak. Dhe mua prapë m’u duk sikur do të vinte të më prekte. – Uh, lum dada për ty! – më zgjati duart. – Merre këtë, se nuk po më ndodhet gja tjetër. E ç’u ba, ku shkoi… – Ishte një gjysmë molle. Mishi lëngështor ishte shumë i freskët dhe dukej se molla sapo ishte ndarë me dorë.
Një fëmijë i vogël u rrëzua ndër këmbët e plakës. Ajo e ngriti dhe vështroi prapë rreth e rrotull, sikur kërkonte dikë. Por edhe mua po më thërrisnin. Halimi kishte gjetur mësuesen, që bënte punën e cicerones në shpellën e mermerit dhe Iliri kishte filluar të filmonte nga hyrja.
- Po ç’bën more, – iu shkreha, – mund të ketë gjëra më interesante në thellësi!
- Ç’thellësi! – ia bëri ai si i dëshiruar.
Kur hodha sytë në kubenë e shpellës, i dhashë të drejtë: diçka prej kristali rrëzëllues kishte shkruar tavanin. “Ti merru me detajet, – më tha Iliri. – Do të ishte mirë të vinim ndonjë projektor, po ku i dilet me kabllo. Thonë se shpella është një kilometër e gjatë.” Kalova përpara; rrugëza ishte e dystë dhe e shtruar, nga të dy anët kishte parmakë të ulët çimentoje. Mësuesja cicerone përpiqej të më shpjegonte diçka për stalaktitet e stalakmitet, ngulte këmbë se paraqisnin interes të madh ngaqë në trup të tyre kishte edhe degëzime të vogla horizontale. Kjo ishte e pashpjegueshme dhe shumë e rrallë. Fati i speleologëve, thashë. Ajo qeshi. Kurse unë e kam të vështirë t’i shoh me syrin e tyre, shtova. Po, pranoi ajo, ç’është e vërteta këtu arti e mund shkencën.
Kisha përsipër një damar në formë qemeri, mbushur me motive bimore e gjeometrike. Ngrita aparatin, por te guva ku fillonte damari, ndriçimi elektrik i shpellës mezi depërtonte dhe kuadri më vinte i mjegullt. Dalta e pandjeshme e kohës kishte gdhendur gjithfarë figurash. Herë më bëhej se shihja një tabaka përplot me grurë të qëruar, herë tjetër se pse më shfaqeshin farfuritës, si prej një xhepi të vogël galerie, ato shkëlqimet e ftohta e pikalore të xeherorëve.
- Përse nuk filmoni?
- Guva nuk ka dritë të mjaftueshme, – i thashë mësueses. – Pastaj, më duket sikur diçka të përafërt kam parë edhe gjetkë.
- Mos doni të thoni në Trepçe? – u mundua të bënte një lidhje.
- Në muzeun e kristaleve, – thashë.
- Pikërisht, – u kënaq ajo. – Është një konstatim që e kanë bërë edhe të tjerë. Të dyja llojet e kristaleve janë të bukura. Por ka që thonë se ato të Trepçes të zgjojnë idenë për t’u bërë i pasur, kurse nga kristalet e Gadimës, kushedi pse, të vjen të qash… Sidoqoftë, – tha me një afsh mallëngjimi, – kristalet e kësaj shpelle s’do t’i ndërroja me asgjë në botë, megjithëse e di mirë se ekonomia e mund artin… Ah, arti! – psherëtiu duke e shkurtuar fjalën. Dhe eci më tej, që të mos më pengonte.
“Haxhi, o Haxhi!”, më thërriste Iliri. Ai kishte mbetur prapa me Halimin e më thërriste sa herë shihte diçka, për të cilën besonte se më kishte shpëtuar. Akustika i binte zërat të përforcuar dhe, herë-herë, kapja dialogun e tyre. Hajt, pije se nuk të mbyt. Ama, një vrimë në ujë, lëpije pra, se t’u ngjit gjithë nëpër buzë… Brrr, ky qenka i pështirë për t’u pirë, pa le më ta lëpish. Brrr! Eh, i ke ojna këto, sot jemi bashkë e bën kështu, por nesër…
- Si ju duket? – më pyeti mësuesja.
- Halimi pi ilaç për dhimbje koke dhe bëjnë shaka, – thashë.
- Ju pyeta për atë këndin atje, – shenjoi ajo. – Nuk ju duket si sy? Përndryshe, është nga thesaret më të vyera të shpellës.
U afrova edhe më nga e majta. Prapa parmakut, një pellg i vogël uji ishte shumë i kaltër, sikur aty të ishte tretur gurkali. Dhe sipër, në mermerin që pikonte, ishte sajuar një sy i madh në formën e bajames, me halat e kristaleve në vend të qerpikëve dhe me bebëzën që dukej e errësuar për shkak të boshllëkut. Një sy balade, më vërshoi në mend. Ku ishte trupi i murosur i asaj gruaje, që kishte lënë përjashta vetëm syrin e djathtë?! Një sy dhe një pellg uji, si një pellg lotësh. Haxhi, o Haxhi! Të m’i çosh selam… Dikush po vinte. M’u duk sikur po vinte dada Sutë. Të m’i çosh selam… Cila ishte ajo grua?! Trupi në kalanë e Shkodrës dhe syri në mermerin e Kosovës, m’u përshkua një ndërlidhje e vetvetishme.
- Haxhi, Haxhi, more!
- Më plase, – iu shkreha Ilirit. – Çfarë dreqin ke që thërret?
- M’u mbarua filmi e po dal jashtë të marr një kasetë.
- Ani, – tha mësuesja, – e dija se do t’ju pëlqente.
- Kishit të drejtë pak më parë, – thashë.
- Po, po, – mërmëriti ajo, – këtu të zbutet shpirti dhe mua më vjen të qaj. Gjithçka unike ka pushtet të çuditshëm.
Halimi filloi të fshinte buzët prej lëngut ngjitës të ilaçit. Bënte fresk, krijoheshin korrente nga xhepat e shpellës. Xhepat ishin të zënë me argjilë, por me sa duket komunikonin nëpërmjet të çarave me katet, që ende nuk ishin eksploruar. Rreth e qark sikur ndihej një e fshehtë, që argjila ia kishte mbyllur gojën dhe nuk e linte të dëshmonte praninë e vet. U-e-uuu, gulçonte fshehtësia, u-e-uuu ngashërehej mistershëm. Të vinte të ktheje kokën majtas e djathtas dhe të hetoje nëse vërtet ishte ndonjë ngashërimë apo era ishte fryma e asaj bote, e cila nuk pajtohej me varrin dhe priste të ringjallej… Ja dhe Romeo, ja dhe Zhuljeta, dëgjova papritur. Nga dilte zëri, kush fliste?
- Romeo vjen pak më i gjatë nga Zhuljeta, – shtoi mësuesja. Ajo po fliste si për të gjallët dhe, kur u mënjanua të binte drita mirë, pashë një stalaktit që zbriste nga kubeja dhe një stalakmit që ngrihej nga trualli i shpellës. Ishin prej mermeri të lëmuar dhe të rrëshqitshëm.
U kthye Iliri e zuri të filmonte sfondin rreth e qark. Mësuesja i rrinte në krah. Skenën për vete, aktorët po ia lë atij, tha për mua duke qeshur.
Mbeta në heshtje një grimë herë. Pas asaj nate në “Grand”, e kisha pyetur Halimin dhe ai diç më kishte thënë për Romeon e Zhuljetën e Kosovës. Më kishte folur në një mënyrë të përgjithshme dhe me një ndjenjë mosdashjeje, sikur ta bezdiste ajo bisedë. Ai s’më kishte përmendur asnjë nga ato hollësi, që tani i kisha para syve dhe që më duhej t’i filmoja. “E ç’pret, – më tha, – vër kameran nëse ke për të filmuar, ose t’i vëmë kapak kësaj pune e të shkojmë. S’e kemi ndër mend ta kalojmë tërë ditën këtu.” “Ditën do ta zgjas për vete, që të shkurtoj natën për ty”, e ngacmova. “Mirë, mirë”, ia bëri ai, “por sonte s’ka gjumë, ta dish.” Nxori shishen e ilaçit, u bë gati të pinte dhe një gllënjkë, por vetëm e nuhati. Pastaj thartoi fytyrën i mërzitur:
- Ma bëre borxh ditën e fundit!
- Po ç’bëhesh qesharak, – thashë, – do të kemi kohë të rrimë herë tjetër.
- Ee, – murmëroi, – kushedi a takohemi ndonjë ditë!
- Po, – tha mësuesja, – pas një milion e pesëqind mijë vjetësh. – Ishte një keqkuptim që lidhej me profesionin e saj. E ndjemë menjëherë, sepse ajo u kthye nga ne dhe vazhdoi: – Zakonisht, të gjithë sa vijnë, i mundon kureshtja nëse Romeo e Zhuljeta do të takohen një ditë. Sipas përcaktimit të shkencëtarëve, ata do të bashkohen pas një milion e pesëqind mijë vjetësh. – Dhe shenjoi me dorë distancën mes tyre.
Stalaktiti e stalakmiti ishin nisur në drejtim të njëri-tjetrit dhe dukej sikur dëshira për t’u bashkuar ishte shpirti i fshehtë që i kishte rritur. Por s’ishin bashkuar dot. Mundimi i gjatë nëpër kohë sikur i kishte stepur. S’di pse ndieja një përhedhje nëpër muskujt e krahëve; më turbullonte dëshira t’i zija me dorë dhe hapësirën e ngushtë, si një kufi në boshllëk që i ndante, ta kaloja duke tërhequr herë… “Ah, është e pamundur të dalësh kundër Shekspirit të madh, – m’u bë se më foli dikush. – Në këtë botë gjithmonë do të ketë ëndrra që nuk realizohen dhe të dashur që s’bëhen dot bashkë.” M’u kujtua Branko Brankoviçi me atë fytyrën e madhe dhe atë shprehjen herë të pikëlluar e herë prej babaxhani. Të ketë dyshuar se Dara e ka dashur ndonjëherë atë bashkëstudentin? Ta ketë fashitur dhembjen tani?, pyesja veten. Natyrisht, do ta kishte të tmerrshme po ta humbiste njeriun e tij. Kushedi ç’do të ndiente dhe kushedi ç’do të bënte, sikur Darinkën… Më erdhi mirë që miqtë ishin bashkë dhe ndiheshin të lumtur.
Sidoqoftë, të thëna në një çast të papërshtatshëm, fjalët e mësueses sikur na rënduan. Sa kohë filmuam, Halimi foli a s’foli dy fjalë. Zinte me gishtërinj pjesën e ballit midis vetullave dhe, herë-herë, më hidhte një vështrim me atë ndjenjën e mërzisë e të mosdashjes për të qëndruar më gjatë.
Ai e ruajti këtë mërzi edhe duke vozitur makinën. Vetëm kur bëmë një copë rrugë, na tha:
- Të kishim pirë ujë, makar, kam etje.
M’u kujtua copa e mollës që kisha në xhep dhe e nxora.
- Dale, kam edhe unë një copë mollë, – tha Iliri. – Ma dha një plakë, kur dola të ndërroja kasetën. Edhe tha, ma ço selamin…
- Ah, po edhe mua dada Sutë ma dha, – thashë i habitur.
Për disa çaste, copat e mollës m’u lëkundën në shuplakë të dorës. Kushedi përse, ndjeva atë përhedhjen e mëparshme në muskujt e krahëve. Si pa dashur, zura t’i afroja dhe, kur copat u bashkuan në grusht, pashë Halimin që po më ndiqte në pasqyrë.
- Hë?- ia bëri.
- Është një mollë, – thashë, – dy pjesët përputhen. Hm, djali i mixhës Sabri, po u shihkemi prapë, – qesha.
Nuk bëzajti. Pak nga pak, shpatullat iu ngjeshën në sedilje, sikur po rehatohej për të fjetur. Pastaj i fryu nga dritarja asaj fijes së shkrepëses që mbante mes dhëmbëve dhe, si liroi gojën, ia mori me zë:

Mos e qaj me lot, moj dado
Mos e qaj me lot,
Se shkon moti i parë, moj dado
Porsi dita sot…

Makina shkonte me shpejtësi dhe, përpara, fusha dukej sikur vinte me vrull drejt nesh.

Kur u botua tregimi…

Në vjeshtën e vitit 1979, në përbërje të një delegacioni të Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, për herë të parë Zija Çela do të shkelte në Kosovë. Ky udhëtim i tij do të kurorëzohet me tregimin “Mermeri që pikon”, i cili edhe sot të habit për donkishotizmin e autorit. Tregimi u botua së pari në faqet e gazetës “Drita”, më 29 mars të vitit 1981, në vigjilje të demonstratave të studentëve në Prishtinë, të cilat do ta ndryshojnë rrjedhën e historisë në Kosovë dhe ndër shqiptarë. Ngasësi i frymëzimit të tregimit do të ngjizet nga vizita e autorit në Shpellën e Gadimës, rreth njëzet kilometra në jug të Prishtinës. Ata që e kanë vizituar shpellën, e dinë se njëra nga kthinat më të bukura është ajo që mban emrin Romeo dhe Xhulieta: stalaktiti dhe stalagmiti, duke u afruar ndër shekuj në drejtim të njëri-tjetrit (sepse rriten dalëngadalë nga pikimi), ndodhen në prag, buzë përqafimit të tyre të përjetshëm… E ja dhe titulli: “Mermeri që pikon”.
Me rastin e ribotimit pas përmbysjes së diktaturës, së bashku me tregimin e Çelës u publikua edhe shënimi Rrëfimi i autorit (Metropol, nëntor 2006). Ja një fragment: “Kur u botua atëherë ky tregim, në Tiranën zyrtare sikur ra një rrufe. U ‘padita’ për avanguardizëm, si njeri që donte të bënte politikën e madhe, të vendoste për fatet e Kosovës, etj. U mor gati-gati si provokim, pasi koha e botimit përputhej edhe me demonstratat që po nisnin në Prishtinë dhe halli i zyrtarëve të lartë, siç m’u tha, ishte: E si mund t’i përgjigjemi ne ambasadës jugosllave, nëse proteston për tregimin?!”
Kaq bukur dhe kaq qartë, refleksi i bashkimit nuk është artikuluar në asnjë vepër krijuese si kësaj here. Ishte intuita gjeniale e Zija Çelës, që e kishte kapur në eterin kosovar këtë ëndërr të magjishme ndër mote. E pra, refleksi i brendshëm i shkrimtarit, siç do dëshmohet gjatë tërë krijimtarisë së tij letrare, do të ishte më i fuqishëm se refleksi i rrezikut, fort i prekshëm në kohën kur u shkrua tregimi. Për fat të keq, autorit iu refuzua ribotimi si tekst integral në librat pasues të atëhershëm./ Ali ALIU





Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
LUPEN
Thu Mar 02 2017, 07:48pm

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264





Për jetë a vdekje në romanin, “Las Varrezas" të Zija Çelës
- nga Arbana Ajdini


Zija Çela, si shkrimtar bën pjesë në grupin e prozatorëve më të rëndësishme të letërsisë së sotme shqipe, që nëpërmjet imagjinatës dhe aftësive të tij krijuese arriti që t’i vendos në funksion idetë e tij për t’i sjell lexuesit shqiptarë hapësira të panjohura të realitetit shqiptar nëpërmjet tragjizmit shoqëror, duke trajtuar situata paradoksale jetësore nëpërmjet fantazisë letrare, duke i dhënë një pamje të re botës kuptimore e vlerësuese të kritikës sonë letrare, për vlerat artistike që ekzistojnë në letërsi.
Imagjinata, intuita, talenti si dhe mjeshtëria artistike janë pikat e referimit në të cilat mbështetet edhe vet shkrimtari, janë aq të thella sa edhe lexuesit i duhet një kohë për t’i nxjerrë që andej, që janë sa thellësia e ferrit të Dantes. Mirëpo, Zija Çela me mjeshtërinë artistike tenton që nga ai ferr të na nxjerr një fije drite, për të na treguar se pas çdo nate vjen dita, pas trishtimit vjen gëzimi, pas çdo dhimbje vjen rehabilitimi i shpirtit njerëzor, që në botën shqiptare kjo dhembje është e pakrahasueshme.

Zija Çela, me pendën e tij arriti që te lexuesi shqiptare të përcjelle vlerat më humane të një shpirti të trazuar, që në romanet e tij vërejmë një ndriçim yllor të imagjinatës së trillit të vet, duke nxjerr kështu në sipërfaqe tërë shpirtin e personazheve, si një ujëvarë që s’ka të ndalur.

Krijimtaria letrare e Zija Çelës ne vetvete përmban misteret për jetën dhe vdekjen që më së miri i hasim përmes trillimeve artistike në romanin "Las Varrezas", ku kemi të bëjmë me përkufizimet e ndërgjegjes njerëzore, sa historike aq edhe mjerane. Imagjinata e shkrimtarit shpërthen si një vullkan që nuk mund ta parashikojmë se deri ku mund te arrijë, kështu që me një rrëfim artistik mbi jetën dhe vdekjen nis rrugëtimin për të shpalosur idetë e tij për misteret e jetës dhe vdekjes, që janë të pranishme në qytetin metafore të Kukunamit në romanin "Las Varrezas".

Mendësia artistike e shkrimtarit është aq thellë e zhytur, deri në palcë, duke krijuar një atmosferë origjinale që na bën të mendojmë se vërtetë kanë ndodhur ngjarje tragjike, të cilat janë të lidhura ngushtë midis formës krijuese artistike dhe të filozofisë jetësore.

Situata paradoksale të paraqitura në një ambient ku mbretëronte qetësia, ku banorët e Kukunamit ishin zhytur në një gjumë të thellë e monoton që nuk dihej se sa do të zgjaste, ku ishin të veçuar nga pjesa tjetër e shoqërisë për shkak të jetë gjatësisë, vdekja për ta thuaj se nuk ekzistonte, të gjitha këto shkrimtari i paraqet në mënyrë simbolike, pra,duhet kuptuar në një kontekst tjetër ku shoqëria shqiptare ishte e izoluar nga pjesa tjetër e botës, për shkak të sistemit totalitar komunist që mbizotëronte në Shqipëri. Për fenomenin e jetë gjatësisë, Zyrtarët e Tiranës thoshin se vjen nga kushtet klimatike, pra, nga sistemi ideologjik që ishte i pranishëm dhe bën kontrollimin e shoqërisë shqiptare duke mos lejuar që të ngrenë kokën lartë. E pra, "Nuk mund të lejohej që për shkak të Kukunameve e gjithë Shqipëria, nga gjysme karantinë të kalonte në izolim të plotë ndërkombëtar".Në të vërtetë ky ishte realiteti i hidhur në kohën kur shqiptarët përjetonin një izolim të egërsuar gjatë sistemit komunist. Po në të vërtetë cila ishte arsyeja kryesore? Fantazia krijuese e shkrimtarit mbi enigmën dhe misteret e jetës dhe vdekjes në qytetin e Kukunamit, i quajtur ndryshe edhe si "rezervat i jetës", është një gjetje artistike që bën lexuesin të intrigohet më në thellësi të romanit për të parë fillesën e ngjizjes artistike të kësaj vepre.

Personazhi më emblematik i romanit është Dinosha, e cila me një fuqi hyjnore shpëton nga pragu i vdekjes bashkëshortin e saj Habit Habitari, me formulën magjike të jetës. Ky veprim bamirës, bëri që ajo të ngrihet në piedestalet e humanizmit duke u emërtuar si "shenjtore". Simboli i mirësisë u bë, kjo nuse e re, Dinosha, që vazhdoi të shpëtonte mrekullisht nga pragu i vdekjes edhe shumë banorë tjerë të Kukunamit. Si një shenjtore, e cila vazhdonte me bamirësit e saj, ajo fitoi një respekt të pakrahasueshëm duke u mbushur me lavdi.

Zija Çela, rrëfimin artistik nuk e vazhdon me një harmoni të tille deri në fund, pasi kjo harmoni ndërpritet në çastin kur Dinosha sëmuret. Shkrimtari shpalos zhvlerësimin e vlerave humane të njerëzimit, për arsye se askush nuk del si shpëtimtar i Dinoshës, për t’ia thënë formulën e jetës. Mirëpo, në fund Dinosha ia tregon formulën bashkëshortit të saj Habitit. Por cfare ndodh? Pse nuk mbijeton Dinosha? Duke dashur që ti qëndrojë besnik gruas së tij, Habiti, shqipton gabimisht formulën e jetës duke thënë: "Ti vdes për mua", në vend që të thotë: "Unë vdes për ty".

Shkrimtari mjeshtërisht me një rrëfim artistik jep alarmin e sirenës për fatkeqësitë që do të vijnë me vdekjen e Dinoshës, dhe kështu ndodh. Me vdekjen e shenjtores Dinoshës, në qytetin imagjinar Kukunamit të trilluar nga mendja e mbushur me plot fantazi, vdekja vjen si një rrebesh që s’ka të ndalur, duke ndëshkuar banorët e tij, për arsye të mos respektimit të vlerave humane të njerëzimit. Pra, "Një holokaust i jashtëzakonshëm, i krahasueshëm vetëm me atë të kohës së Noes".Vdekja vjen zinxhir, duke sjell një tmerr të vërtet, nuk rrëshqiste ndonjë ditë pa mos vdekur një banor, por ç’është më e çuditshme se me shqiptimin e emrit të ndonjë banori tjetër, brenda 24 orëve vdes edhe tjetri. Po, pra, ky është një absurditet i vërtet i krijuar nga imagjinata e njeriut. Ky rrëfim i krijuar me një ngjizje artistike në të vërtet të mbush me emocione drithëruese duke pasur parasysh se shkrimtari përmes personazheve paraqet vuajtjet e shoqërisë shqiptare, pasi shënjuesi para se të ikte nga kjo jetë shënjon një tjetër për ta marr me vete në botën tjetër, që në një kontekst tjetër ky rrëfim i Zija Çelës na i shpalos ligësitë e sistemit komunist, ku vuajtjet njerëzore nuk kishin të ndalur. Ku, ky zinxhir vuajtjesh vazhduan kalvarin e tyre egërsisht edhe më vonë, me kërkimin e formulës së jetës, të përcjella me plot drama të tmerrshme jetësore.

Zija Çela, në romanet e tij nuk len rast pa futur mitikën, baladën, siç është rasti me ndërfutjen e personazhit të Konstandinit, në romanin "Las Varrezas" që e hasim me përgjysmimin e emrit të personazhit Ndin Kosta, i biri i Kosta Ndinit, si dhe personazhit femëror antik të Doruntinës, duke bërë rrudhjen e emrit për personazhin Dora. Shkrimtari me një vetëbesim në vete ka ditur në mënyrë simbolike të marr gjetjet më artistike të historisë shqiptare, siç kemi Baladën e Besës, mbajtja e besës nga Konstadini për arsye se i kishte dhënë besën nenës së vet se do e kthente Doruntinën edhe i vdekur. Intertekstualiteti si forme letrare është gjithnjë i pranishmen në romanet e Zija Çelës, që e vërejmë në rastin kur e ëma e Dorës, Ubana, kërkon që nga djali i saj të mbajë premtimin dhe ta kthejë Dorën në vendin e vet. Shpirtit njerëzor, qofte edhe i vdekur, nuk është rehat, ketë më së miri e vërejmë me rastin e Ubanës: "E pra, është njësoj sikur t’i keni vënë bomba, se duket që Ubanën nuk e qetësojnë lulet, asaj i ka luajtur varri prapë. Çudi e madhe me këtë zonjë, trupi nuk po i gjen rehati në gropë, me të thënë mendja se herë kthehet djathtas, herë majtas dhe mbulesën e dheut e tërheq si jorgan". Ashtu siç fantazma e Konstantin sjell Doruntinën, ashtu edhe fantazma e Ubanës e sjell Dorën në vendin e vet.

Ky rrëfim poetik bën që të mendojmë se fantazia krijuese e Zija Çelës përbën një rast unik në krijimin e stilit të vet krijues. Veprimtaria letrare e Zija Çelës është e jashtëzakonshme nëpërmes së cilës arrijmë të shpalosim një bukuri madhështore e krijuar me vlera të larta artistike, që dal ngadalë mendojmë se jemi duke shkuar drejt përsosmërisë? Eh, sa e lehtë do të ishte të shkojmë drejt përsosmërisë por, sigurisht se nuk mundemi? Kështu që për ta përjetuar këtë përsosmëri të paarritshme, fillojmë nga e para udhëtimin që Zija Çela e bën me çdo vepër, që gjatë këtij udhëtimi bën një realizim të përsosur të jetës, e cila në vete ngërthen bukuritë, shëmtitë, dhembjen, gëzimin e shpirtit njerëzor të trazuar ndër shekuj. E gjithë kjo, në romanin e Z. Çelës vjen si rezultat i asaj se, njeriu e donë dhe e meriton jetën, dhe këto shprehin botën pasiononte ndaj qenieve njerëzore. Sa mistike kjo vepër,po aq edhe humane dhe e tejdukshme, do duhej që në jetë të shpërblehej me një të mirë pragmatike, por ndodh e kundërta te njerëzit, Zoti u shkakton vuajtje njerëzve që i donë më tepër, siç ndodh me fatin e njeriut të shenjtë Dinosha, e cila tërë botës i bënë mirë, i shpëton nga vdekja, e kur vjen koha për ndihmë, qoftë edhe nga njerëzit më të afërt,atëherë ndryshon formula e jetës dhe mbetet e pa shpëtuar.

I gjithë narracioni i kësaj vepre shtrihet në dy faqe kryesore të medaljes; dashurinë njerëzore karshi mllefit njerëzor, të mirën karshi të keqes, realen ndaj mistikes, bujarinë dhe tradhtinë, të mundshmen dhe të pamundshmen etj. Gjithë kjo shtrirje paraqitet përmes personazheve të shumtë që përfaqësojnë popullatën e qytetit Kukunam, ku bota e brendshme e Kukunamit duket, siç thotë akademik Ali Aliu, “si nga një miniere që s’ka të shterur." Për tërë këtë, gjatë realizimit artistik të romanit, narratori përdor një mori mjetesh arti, që i japin veprës fuqi shprehëse dhe një shije të përkryer artistike, e që e radhit romanin e Çelës në kreun e romanit postmodernist.

Edhe pse romani i tij na duket sa misterioz, mitik e herë – herë surrealist, ai në esencë është një botë reale me përditshmërinë që na rrethon kudo, pasi natyrshëm duket bota reale, sikur të gjithë shqiptaret janë në kukuam, e sikur të gjithë duan të dalin nga këto katrahura, të gjithë e kërkojnë formulën e jetës, por keqbërësit e kësaj shoqërie, jo se nuk e dinë por e dinë çdo kush për vetveten e jo për komunitetin në tërësi.




[ Edited Sat Mar 04 2017, 12:24am ]


Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
LUPEN
Thu Mar 02 2017, 07:56pm

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Koment nga Rudolf Marku rreth librit "Goja e botës" të Zija Çelës


Ne ishim mësuar që të shihnim ëndrra të përbashkëta ose ëndrra që kalonin nga njëri te tjetri, ose ndonjë ëndërr që ishte fort e gjatë, si filmat serialë, dhe e shihnim me vijim natë pas nate. Aty ku jeton, njeriu i shkretë jepet pas ëndrrës së vet. Mirëpo njerëzimi një ëndërr të përbashkët sheh, veçse diku shihet më herët dhe diku më vonë. Prandaj ka versione. (Fragment nga libri)



Ky roman i Zija Çelës është vepra e fundit i atij triptikut, që filloi me "Las Varrezas" dhe vazhdoi me "SOS, një buzëqeshje". Një lexues i vëmendshëm do ta ndjente ekzistencën e tij që në leximin e dy të parëve, po ashtu siç e ndien një astrolog mungesën e një ylli të pazbuluar ende, thjesht nga tërheqja e forcës së gravitacionit përreth yjeve tashmë të zbuluar.

Të tre romanet kanë pavarësinë si vepra më vete, por ato i ndërlidh atmosfera dhe magjia e njëjtë krijuese, vartësia e të shkruarit nga një autor kokëkrisur që, duke thyer konvencat letrare, ka guximin për t'i thënë gjërat deri në fund. Për të thënë mizerabilitetin e jetës sonë, për të shpartalluar iluzionet e rreme që ne vetë i krijojmë, për të shpallur kotësinë qesharake të ëndrrave e të miteve tona.

Në këtë kuptim, romani "Goja e Botës" sqaron më tej dy romanet e mëparshme, po aq sa ato këtë të fundit. Ajo që i bashkon nuk është as tema, as karakteret, as gjetjet e jashtëzakonshme: është unikaliteti i autorit të përbashkët.

Si të thuash, triptiku përbën "Komedinë Hyjnore" të autorit, veçse "Goja e Botës" përmbys rendin: "Ferri" është lënë për t'u shkruar në fund! Koment nga Mehmet Kraja Lexuesi shqiptar, i cili tani mund të lexojë Markesin, Sabaton, Kunderën, Buzatin, Kalvinon, Grasin, njësoj si Xhojsin, Prustin, Sartrin, Kamynë, mund të lexojë më me ëndje edhe Zija Çelën, sepse, nga njëra anë, ai sublimon arritjet e mëdha të prozës së shekullit XX në ndërtimin e fakturës tekstore dhe të prosedeut, ndërsa, nga ana tjetër, me tematikën e veprave të tij qëndron afër preokupimeve të botës shqiptare, duke u bërë jehonë pësimeve dhe dilemave të saj.

Romanin e ri "Goja e Botës" është një vepër e shkëlqyer. Është një gjetje e jashtëzakonshme dhe unë jam mrekulluar jo vetëm me gjetjen, por edhe me mënyrën se si autori e ka trajtuar e shtjelluar. Vendi dhe ambienti metaforik-simbolik funksionon për mrekulli.

Tashmë Zija Çela dëshmohet një mjeshtër i pashoq në ndërtimin e konfiguracioneve të këtilla metaforike. Fifara është projeksion i një Shqipërie, i një Kosove, i shumë qyteteve të ngjashme në botë. Për më tepër, ky ambient ka interferenca edhe me situatat dramaturgjike të "Hamletit", ca marrëdhënie shpesh intertekstuale, por që funksionojnë vetishëm.

Njësoj si heroi i Shekspirit, me bëmat dhe pasionin e tij Juli Jusi e çon situatën drejt përfundimit të pashmangshëm, veçse një përfundim ku tragjikja dhe grotesku, përdorur me aq elegancë nga autori, fuqizojnë njëra-tjetrën e shkrihen së bashku.

Është një tekst që nuk mund të preket në asnjë detaj të tij, sepse kështu ndodh në fazën e lartë të mjeshtërisë së prozës. Në të vërtetë, sado që secili nga romanet qëndron më vete, "Las Varrezas", "SOS, një buzëqeshje" dhe "Goja e Botës" përbëjnë një trilogji. Janë tre romane të mëdha të letërsisë shqipe.




Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
LUPEN
Fri Mar 03 2017, 11:37pm

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Zija Çela: “Princi i Buzëqeshjes”, që të kujtohesh për rrugën nga ke ardhur...


Shkrimtari i njohur shkodran Zija Çela në 70-vjetorin e lindjes erdhi për lexuesit me librin me tregime “Princi i Buzëqeshjes”. Për autorin e njohur i cili sot është nga më të vlerësuarit në letërsinë shqipe, ka shumë për të folur për këtë libër. Janë 33 tregime, 15 të shkruara deri në vitin 1997 dhe pjesa tjetër deri në vitin 2014. Në intervistën e tij, shkrimtari i njohur Zija Çela vjen me një rrëfim ku tregon jo vetëm shtysën, që e çoi drejt këtij libri, por flet dhe për botën e tij. Shkrimtari pohon se nuk dëshiron të pohojë se ka futur elemente autobiografikë, por sipas tij çdo gjë që kalon nga dora e shkrimtarit ka një ngjashmëri. Zija Çela është një nga shkrimtarët më të njohur të letërsisë se sotme shqiptare. Dallohet për romane, novela, por ka shkruar edhe shumë tregime e ese letrare.

Në këtë përvjetor tuajin ju promovoni librin tuaj më të ri. Pse pikërisht në 70 -vjetor ju e prezantoni për lexuesit, e kishit menduar në këtë formë apo erdhi në mënyrë spontane?

Unë e kam shkruar në librat e mi dhe në një parathënie dhe me lexuesit e mi me teleshikuesit dua ta them hapur, që ky libër i drejtohet sidomos adoleshentëve, dhe të bën vetvetiu të kujtohesh për rrugën nga ke ardhur, pra për fëmijërinë tënde. Edhe në një pasthënie në një nga librat e mi, kam thënë që unë kam lindur në Shkodër, në një shtëpi me shumë fëmijë, me pak bukë dhe pa libra. Kur u sëmura njëherë i kërkova nënës, që kur dilte në mëhallë të më gjente libër, dhe kur u kthye në mënyrën më të çuditshme, nga dy librat njëri ishte “Princi i lumtur” i Oscar Ëilde dhe nuk e di se si në moshën 70 vjeç siç ishte e taksur unë do të shkruaja një libër për princin. Por kur vjen një libër tjetër se ka libër të famshëm me titullin e princit, ai libër duhet të vijë ndryshe. Ja për shembull, Ekzyperisë me “Princin e vogël” ka një fantazi të pasur, sepse e dërgon në një planet tjetër, Mark Tëain e ka “Princi dhe i varfëri”, por në mënyrë anektodike etj, unë doja që të ishte i besueshëm, ashtu siç është realiteti ynë, por realiteti është i pakufishëm. Ai gjithmonë e mbyt, e tejkalon artin, edhe megjithatë shkrimtari ka nevojë që të krijojë një realitet të dytë, i cili nuk është si ai, por që mund t’i përngjajë atij. Dhe ky është princi.

Ky botim përmban 33 tregime?

Ky libër është shkruar me dy faza. Janë shkruar 15 tregime më 1997 nga të cilët kanë mbajtur 14 dhe në vitin 2014 janë shkruar tregimet e tjera. Kam pasur një shtysë nga vetë jeta. Një herë një vajzë e vogël më tha: xhaxhi unë e di se si e quajnë vajzën e Tanit, pra të tim biri. Unë e pyes si e quajnë? E quajnë Livia tha. Ku e di ti, e pyes. E di tha se unë e kam nënën mësuese dhe kur lexonte librin tënd “Për dashuritë shkruhet pas vdekjes” ajo më thërriste nganjëherë dhe mi lexonte me zë pjesët. Dhe në atë çast pashë që xhamat e syzeve të saj, sikur plasën, ajo kishte lot nga brenda. Si të quajnë, e pyes. Më quajnë Jola. Më mbeti në grykë si një bërthamë dhe nuk po rrija dot sa të shkarkohesha. Atëherë e bëra bashkë Jolën dhe Livian në një situatë të atillë. Në një tregim flitet dhe për hipokrizinë “Lotët e qepës”, por këto i kanë lot për së vërteti. Dhe me mesazhin, që unë e di ku krijohen ato kokrrat e perlës, që i duhen aq shumë zonjë apo zonjushë, ato krijohen thellë nëpër dete, në një trysni të llahtarshme që peshon mbi to. Por nuk mund të thuash se nganjëherë edhe loti i njerëzor kthehet në një perlë, ndaj tregimit ia vura titullin “Shi me diell”.

Edhe vetë jeta jonë ka shi me diell?

Gjithmonë e kam thënë, po harroi të qajë apo të qeshi njeriu nuk është më njeri.

Janë 33 tregime, por përmban elemente autobiografikë nga fëmijëria juaj?

Nuk dua të them se kam futur elemente autobiografikë. Por çdo gjë që kalon nga dora e shkrimtarit, ka një ngjashmëri, edhe nëse si ka ngjarë, dihet ose ka pasur dëshirën që t’i ngjajë.

Jeni një nga emrat më të njohur në letërsinë shqipe. Ju ka ndodhur që të shkruani edhe për ëndrrat tuaja?

Sigurisht, por unë shikoj ëndrra me sy çelur. Në një nga tregimet e mia, plaku ja kishte mbushur mendjen plakës, se muri kishte lagështirë. Ja kishte mbushur mendjen se shihnin kinema, film. Ndërsa plaka i thotë: Po në teatër, në teatrin me hije dhe me kukulla, a nuk do të më çosh ndonjëherë? E rëndësishme është përmbajtja në kuptimin e personazhit që kam sjellë me Princin. Ky nuk është ndonjë Princ që kam sjellë nga ndonjë derë mbretërore, nuk është Princ, që trashëgon kurorë, por është djali i shtatëmbëdhjetëvjeçar, që e shikojmë përditë. Është Jari Kaçinari, që jeton në një qytet ku ka rënë zjarri, të gjithë nuk shkojnë atje ku ka rënë zjarri, që ka pak ujë, por shkojnë edhe hedhin ujë në çatinë e vetë, edhe e gjitha lagjja digjet. Ka viktima dhe qyteti lind në stres, në brerje të ndërgjegjes. Përse nuk e përdorëm atje ku ra zjarri, por e përdorëm këtu? Jari Kaçinari në një mënyrë mistike fiton një veti. Dërgonte mesazhe në telefon, por sa i arrinte dikujt mesazhi vinte buzën në gaz. Pra, ç’bëri ai? Shpiku një gjë. Buzëqeshjen në distancë. Kishte një veçori që, telefoni nuk punonte me baterinë e vet. Jo, punonte me të kuqen, me baterinë e zemrës, që harxhohej sa herë buzëqeshte. Ky është Jari Kaçinari në konceptin tim, prandaj e kam zgjedhur këtë figurë, sepse donte që të fluturonte. Në fund e vrasin. Aksidentalisht, por e vrasin, sepse ne nuk tregohemi të kujdesshëm ndaj bukurisë, sepse ose duam ta degradojmë, ose ta zhdukim. Në një nga tregimet e mia, një njeri po kalonte me pushkë në krah në një shteg dhe sheh një lloj që kishte mbetur atje. Për të arritur ai nuk e arrinte dot, prandaj heq pushkën nga krahu dhe thotë: “Po nuk hëngra unë, askush të mos hajë. Dhe e vret gjahun e bën copë”.

Kur botohet një libër i ri, duket sikur harron ata që janë. Por a ka mbetur te ju një libër, që është botuar më parë?

Janë shumë vite, edhe kur del një libër më gjen ndryshe. Është e vështirë që të besohet, por unë as librin që sapo ka dalë nuk e kam shfletuar ende, sepse gjithmonë sa botoj një libër jam duke shkruar librin tjetër. I gjithë shpirti im investohet atje, ato letra që i lë në studio të pashkruara më presin. Unë jam lexuesi i parë i librave të mi, sepse unë nuk mund që të shkruaj një roman nëse i di fundin. Kureshtja është pjesë e imja. Jam lexuesi i parë, sepse e lexoj atë kur i kam vënë fundit. Jo, sepse profesionalisht ka koncepte për fundin. Letërsia klasike i është përmbajtur fundit të mbyllur, kurse fundet e mia janë të hapura.

Keni vite që ju shkruani libra, por sa e vështirë është të shkruash për një moshë të caktuar?

Nuk është se e kam përcaktuar me veten time moshën. Më shumë i kam besuar instinktit, sesa një parapërcaktimi. Përmenda argjendarët, që dikur në Shkodër për një unazë nuk i kishin veglat që kanë sot, por kam menduar me vete edhe kam thënë: Se ata mesa duket, zotërojnë me vete një instrument plus. Njohin shijet që lë ari. Kjo shije ka qenë udhëheqëse për këto kategori moshash. Por ka edhe një gjë, që kam ndryshuar krejt mentaliteti i breznive të sotme. Unë jam rritur pa libra, ndërsa fëmijët e sotëm rriten me gjëra dixhitale nëpër duar. Prandaj duhet të kapësh kohën, të jesh bashkëkohor në një farë kuptimi. Jo rastësisht, edhe unë te Princi i Buzëqeshjes kam shfrytëzuar kohën, telefonin, për të transmetuar buzëqeshjen. Shkrimtari këtë punë duhet të bëjë, moderniteti këtë ka, një reformim të letërsisë që është shkruar para teje, ose mos hy në këtë fushë.

Jeni në 70-vjetorin tuaj, por si ka qenë roli i bashkëshortes suaj deri tani në jetën dhe aktivitetin tuaj?

Miqtë e mi, prej meje, bashkëshorten time e thërrasin mamë. Kemi qenë bashkë studentë. Kemi mbaruar në vitin 1968, në vit të tretë i kam kapur dorën dhe kur ishim mbledhur te salla e madhe në Fakultetin Filologjik, në orën e ndikimeve të huaja, një nga shokët e kursit u ngrit dhe tha: “ E kam parë Zijan me Aliqin andej nga Kinema “Partizani” dhe i kishte hedhur dorën”. Jam ngritur në këmbë, i hodha dorën edhe thashë: Mos doni që ta puth tani. Ne si Romeo dhe Zhuljeta bëmë celebrimet. Unë kisha shumë shanse që të më emëronin këtu, sepse vija nga një klasë punëtore dhe kisha spikatur, si një student gjysmë rebel, por me nota të mira, sepse i lija për ditën e fundit provimet. Përpos kësaj kisha biografi shumë të mirë, klasë punëtore. Gruaja ime është nga Himara dhe kishte një gamë politike, por na kanë caktuar; jo në Tiranë, Shkodër, por në Kukës, jo në Kukës, por në Helshan (fshati që ndante Kuksin nga Tropoja). Nuk kishte as dritë elektrike, kemi blerë dy kandila dhe aty kam shkruar librin e parë “Mekanik”. Unë jam shkrimtari që kam shkruar librin “Mekanik”. Ime shoqe ka qenë krahu im i djathtë, sepse ka mbajtur gjithçka që mund të mbajë një zonjë shtëpie. Por ndërkohë edhe unë nuk kam qenë kurrë shpërdorues, por kam qenë burri që është duke punuar. Ndoshta nga kjo marrëdhënie kemi kaluar edhe pesëdhjetë vjet bashkë. Njëherë Lazër Stani ka thënë: “E mo, Zija Çela nuk është shkrimtar i madh. Shkrimtar i madh është ai që jeton gjithë jetën me një grua?! Bënte shaka”. (qesh)

Po a është Tani edhe në librin e fundit? A është ai Princi?

Tani është Princi i Buzëqeshjes, nën shenjën e tij e kam shkruar tregimin, sepse kam pasur një fragment që e kam bërë si tregim. Tani është Jari Kaçinari i romanit “Sos një buzëqeshje”.

sot.com.al trokit ketu





Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
LUPEN
Fri Mar 03 2017, 11:50pm

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264





Pjesë nga libri me tregime "Princi i buzëqeshjes" të Zija Çelës


... Kur salla u errësua dhe nisi projektimi në ekran, flokët bjond të Stelës morën në kundërdritë atë breroren që kanë yjet në netët e vjeshtës. Nuk di si dreqin ndodhi, por më zuri njëfarë frike e befasishme. Filmi fliste për jashtëtokësorët dhe, ndonëse e kisha fare pranë, më dukej sikur nga çasti në çast Stela do të degdisej diku larg. Dhe ishte vetë ajo që, me atë prarimin yjor, po i provokonte alienët. Madje, pas pak, m’u bë se dëgjova edhe pëshpërimën e saj. “Më rrëmbeni, më rrëmbeni, dua të vij me ju atje lart!” Ç’tërheqje ndjellëse ishte, ç’mister e shtynte të na braktiste ne për një botë tjetër, të panjohur e të pakufishme?! S’i vinte gjynah për globthin tonë?!.. Kjo thirrje, afërmendsh, s’mund të ishte e vërtetë. Por mua ashtu më gjasmonte.
Kur u kthye babai nga instituti, më gjeti në tryezë me fletoret e detyrave. Atëherë m’u kujtua pastrimi dhe ngrita duart për ndjesë. Ndoshta atij s’i erdhi mirë, se ca thërrime i kërcitën nën këpucë. Por gjithsesi u pajtua, duke ma shtyrë afatin për të nesërmen. Patjetër, thashë, do t’i hyjë mbarë shtëpisë me fshesë e me leckë.
Të nesërmen nuk mund t’ia fshihja Stelës. I fola për breroren e flokëve, joshjen ndaj alienëve dhe atë frikën time të çuditshme se mos ajo degdisej larg. Por aq larg, sa pastaj s’më mbetej tjetër, veçse ta shihja si një yll mes yjeve.
“Të shkon mendja se çfarë paske ndier?”, pyeti ajo.
“E çfarë?”, përfitova për ta sqaruar sa më shpejt vetveten.
“Në atë çast ke përjetuar mungesën time. Dhe tronditja tregon se çfarë jam unë për ty, domethënë, sa miq të ngushtë jemi.”
Ç’të thoshte më tepër, ishte një shpjegim që ta hiqte trurin.
Në atë gjendje turbullimi shkova në shtëpi. Si hëngra drekë me nënën dhe hoqa qafe detyrat me shkrim, dëgjova muzikë në dhomën time. Me ca çuna të klasës e kishim lënë të takoheshim prapa godinës së bibliotekës, ku bënim numra me skejt-bord në parmakët e shkallëve. Por vendosa të mos shkoja, nuk më dilte koha edhe për pastrimin, edhe për mësimet e reja në tri lëndë. Siç isha shtrirë i veshur mbi rrobat e krevatit, dalëngadalë m’u rikthye ai përfytyrimi i djeshëm për yllin midis yjeve. “Po Stela çfarë qielli sheh?”, pyeta veten. “Jam unë diku atje? Dhe kryesorja, e ndien ajo mungesën time?” Bashkë me këto më vinin edhe pyetje të tjera, por i gëlltisja pa i lënë të ngjizeshin mirë.
E kisha tretur vështrimin nëpër dhomë, kur m’u ndalën sytë sipër raftit, ku babai kishte lënë një valixhe si të braktisur. E dija çfarë mbante, disa harta, dy-tri busulla dhe një Fjalor astronomie. Në vitet më të vështira, kur punonte në minierë dhe hynte në galeri, inxhinierit të nëntokës i qe zgjuar pasioni për qiellin. Habisë sime nëna i përgjigjej “Errësira e kërkon dritën dhe drita errësirën ngaqë janë binjake.”
Në atë valixhe zgjodha një hartë dhe e vara në mur. Ishte hartë kozmike, plot e përplot galaktika të mëdha e të vogla, që unë as i njihja dhe as i ndaja dot. Në një sfond blu mbizotëronin pikëlime të verdha e portokalli, ca shtjella të bardhëlleme dhe prapë ngjyrime të kuqe, të blerta e vjollcë. Dhe ishte vetëm një fragment qiellor, ndoshta pamje me teleskop special, ndoshta fotografim nga anijet hapësinore. Shkallën e zvogëlimit harta as që e shënonte ndopak, pasi me gjasë ishte e pamundur të shprehej. Vazhdimin e kozmosit, me pafundësinë nga të katër anët, mbetej vetëm ta merrje me mend.
E ku do të ishte Stela atje, nëse këtu do të mungonte vërtet? Kjo mëdyshje, përveç kureshetjes, ma nxiti edhe zellin për ndonjë provë.
Mora një letër të ngjyrosur (kuptohet ç’ngjyrë kishte) dhe preva një shenjë me pesë cepa. Pasi shkrova aty emrin e Stelës, po vëzhgoja hartën për ta ngjitur diku. Unë s’mund ta vendosja atje lart, në largësitë e paarritshme, sepse nuk doja që ajo të merrte arratinë. Prandaj më duhej të hamendësoja ndonjë kordinatë fqinjësie me ne. Po sa i saktë do të isha? U mata sa u mata dhe, më në fund, e ngjita shenjën diku poshtë. Pastaj nisa ta kundroja herë nga një krah, herë nga tjetri.
Babai më gjeti duke e kundruar ballë për ballë. Ia dëgjova hapat në korridor, madje edhe atë kërcitjen e pluhurit. Ndryshe nga dje, po kthehej ca më herët. Mendova se ose do t’i hynte pastrimit vetë, ose bashkë me mua. M’u duk e padenjë të shtiresha, të mblidhja hartën tub, të mbyllja valixhen dhe të merrja në dorë ndonjë tekst shkollor. Ai bisedoi me nënën një grimë herë, pastaj erdhi tek unë. E pashë si iu ngritën vetullat prej befasisë dhe si i shkrepi përbrenda xixa e pasionit të vjetër. Mbasi përfshiu me sy tërë hartën, tregoi me gisht pesëkëndorin, duke lexuar edhe fjalën që kisha shkruar aty.
“Për këtë yllin tënd paske parapëlqyer italishten”, tha. “Veçse shkruhet me dy ll, Stella.”
“Sidoqoftë, shqiptohet Stela”, u mbrojta unë.
“Po, mor bir, njësoj si bella”. Dhe menjëherë përsëriti “Stella, star, étoile... Jam kureshtar të di si i thonë yllit në mongolisht. Njerëzimi i sotëm flet shtatë mijë gjuhë.”
“Dhe shtatë mijë herë kuptimi mbetet i njëjtë Stela”, më buftoi prej qejfit mua.
Megjithatë nuk doja të hallakatesha më tej, por të sigurohesha për çfarë më interesonte më shumë. Pakëz i ndrojtur (Mos qoftë e thënë të jem gabuar rëndë, i uroja vetes.), pyeta astrologun amator
“Po planeti ynë ku mund të ndodhet në këtë kaos?”
“Kozmosi nuk është kaos, por harmoni e përkryer. Ndërsa Toka... Hm!”, u frenua babai.
Nga pamja m’u duk se edhe ai nuk e kishte të lehtë ta përcaktonte vendndodhjen e Tokës. Madje më paralajmëroi se do të ishte vetëm e përafërt. Kështu, duke u nisur nga lart, ai nisi të bënte ca matje në tri nivele, të cilat i cilësoi adresa, derisa u ndal diku poshtë.
“Më sill një kokërr bizele”, tha. “Jo, jo, bizelja është e madhe, më sill një kokërr oriz”, më prapësoi. Dhe sërish më ndali në çast “Jo, jo, edhe kokrra e orizit është e madhe.”
Si ta kishte pikasur vetë atë që i duhej, u përkul dhe mori një thërrime rëre. Sa për zamkën, e kishte pranë atë që kisha përdorur unë.
“E pra”, foli duke e ngjitur thërrimen në hartë, “ky është planeti ynë, oazi ku shkelim përditë.” Pastaj, duke tërhequr nga pandofla shputën e djathtë dhe duke e ngritur këmbën, si të ishte i gatshëm për ta hedhur hapin, m’u drejtua “Ta shtrij hartën në dysheme? Të shkel unë, apo do të shkelësh ti i pari?”
Aty ku e përcaktoi babai, Toka ishte aq pranë me Stelën, sa dukej sikur mjaft të shtrija dorën dhe e arrija. Por fjalët e tij të fundit sikur më futën drithmat. Vërtet më kishte ndihur fati për afërsinë, por në atë pozicion ishte e pamundur të shkelje njërën, pa shkelur edhe tjetrën...




Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
LUPEN
Fri Mar 03 2017, 11:59pm

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264





Nga pasthënia e librit me novela dhe tregime "Pika drite në eklips" të Zija Çelës


Me të hyrë në pjacën e qytetit, sikur ndjemë diçka magnetike. Çuditërisht, disa nisën të na përshëndesnin: “Mirëmbrama! Urime!”. Për këtë fjalën e dytë, këtë enigmën turbulluese, mua dhe time shoqeje po na bënin veshët, apo çfarë? Aq më tepër që sapo ishim kthyer nga Hasi, ku ishim emëruar. U bindëm se nuk na bënin veshët, mirëpo s’po bindeshim që nuk ishte ndonjë keqkuptim. Tekefundit, përse më uronin? Më shihnin me një grua përkrahu dhe vetëm tashti, mbas dy vjetësh, po e merrnin vesh se ai letrari i ri (termi tipik i kohës), që kishte bërë një proçkë në Tiranë dhe për këtë e kishin dëbuar dyfish, nga kryeqyteti dhe nga vendlindja, na qenkësh martuar?!… Po kalonim Kafen e Madhe, kur shohim përballë një shokun e fakultetit, që s’priti të takoheshim, por na uroi në distancë. “E përse?”, e pyeta me ngërçin që na kishte ngecur në grykë. “Si përse?! Për tregimet, pra”, tha i çuditur ai.
Çfarë kishte ndodhur? Shtëpia botuese ishte përgjigjur me kohë pozitivisht. Mirëpo në shtëpi, pasi e kishin hapur zarfin, njëri nga vëllezërit i kishte thënë nënës pa lexuar asgjë: “Më duket se Zijai ka dashtë me botue ndonjë libër, por ia kanë kthye. Fshihe në arkën tande dhe mos i kallëzoni atij, se boll e ka që asht atje larg”.
I sigurt se tashmë e kisha marrë përgjigjen, redaktori kishte krijuar përshtypjen se, përderisa nuk po ndihej pas atyre vlerësimeve, autori duhej të ishte ose ndonjë kokërr mendjemadhi, ose ndonjë mizantrop që kishte hequr dorë befasisht nga libri i parë. Pastaj mësoi se autori nuk jetonte në Shkodër, por diku në Dibër, në Kukës a Tropojë. Për të tërhequr vëmendjen, kishte botuar tregime të miat në “Drita”, me shpresën se do t’u dilja për zot. Por as në Helshan, as në Krumë nuk e shihnim kund këtë gazetë. Çfarë pamë me sytë tanë, me t’u kthyer nga pjaca, ishte zarfi që nëna e nxori nga arka. E kështu, si ta them, isha bërë apo isha njohur si shkrimtar, pa ditur gjë vetë...




Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
LUPEN
Sat Mar 04 2017, 12:10am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264





Përshkrim i romanit "Apokqlipsi i Shën Tiranës" të Zija Çelës
- nga Juli Qineti


Për çdo teolog është e qartë se, në kuptimin metaforik, përgjigjja që Zoti i jep lutjes njerëzore është: Po, Jo ose Prit pak. Por për herë të parë kjo eksperiencë aq gjithëpërfshirëse vjen në faqet e një vepre, monumentale për nga përmbajtja dhe vlerat, si pasqyrim i një marrëdhënieje të tillë transhendente. Çdo lexues që deri më sot ka kërkuar një thellësi më të madhe vendimore nga Zoti, si dhe çdo lexues që me zell ka pritur veprën, e cila do t’i rikthente besimin te proza shqiptare, në këtë roman kanë rastin të shohin të përmbushur jo vetëm dëshirën e tyre, por njëkohësisht edhe vetveten. Po pohoj atë që shumëkush e fsheh, sepse me mua kështu ka ndodhur. Nga Zija Çela kam zbuluar së pari “Las Varrezas”, pastaj “SOS, një buzëqeshje” dhe vitin e kaluar “Goja e Botës”. Janë romane që ma kthyen besimin te letërsia dhe nisa t’i shkruaja letra shkrimtarit.

“Apokalipsi sipas Shën Tiranës” është zëri i shpirtit kërkues të autorit, por njëkohësisht një “J’accuse” dhe “Mea culpa” e tërë asaj që ka ndodhur e ndodh me shoqërinë dhe qenien njerëzore. Secili prej nesh mund t’i qaset pa frikë këtij romani, ndër më të sofistikuarit e autorit, duke ruajtur njëkohësisht deri në fund respektin e mesazhit që mbart. Për çdo lexues romani mbart një kuptim “ad hoc” dhe secilit do t’i shërbejë në një fushë të caktuar të jetës. Në njëfarë mënyre, mund të them se përmes tij lexuesit i garantohet marrja e një fryme mistike që do ta shoqërojë atë edhe shumë kohë pas leximit, apo në raste të caktuara edhe përjetimi suprem i një realiteti paralel. Por më së shumti, ajo çka për mua mund të quhet si përfitimi më i madh i lexuesit, është vetë subjekti, fshikullimi i fortë i egoizmit dhe hipokrizisë së njeriut, si dhe prekja e thellë emocionale që ngjall.

Struktura e romanit është një labirint i lëvizshëm, të cilin gjithkush mund ta eksplorojë në bazë të përvojave vetjake. Personazhet, ndonëse fiktivë, janë aq të përshtatur në realitetin ku jetojmë dhe lexuesi i kujdesshëm mund të arrijë të shohë, madje edhe të ndiejë, dy aureolat që i rrethojnë. Aureola e parë është në formë trekëndore dhe rrethon të gjallët. E dyta është ajo e vdekagjallëve, ose e barbarëve siç cilësohen ndryshe ata që janë ngritur së vdekurish. Kjo ka formën e një spiraleje dhe mbështjell qenien e secilit prej tyre. Unë mendoj se kjo aureolë përfaqëson njëkohësisht spiralen e pafund të tërë përjetimit human, kufirin ndarës mes dy botëve, si dhe atë ftohtësi që mbartin misteret e mistikës. Por megjithatë ekziston një urë lidhëse, një njeri që qëndron mes dy botëve si një çelës magjik. Nëpërmjet këtij personazhi, nëpërmjet kuptimit unik të tij, autori u ka përgatitur lexuesve një mundësi për t’u bërë bashkëkrijues, bashkëpërjetues dhe bashkudhëtarë në një rrëfenjë të tillë madhështore, në një kulm të ri të këtij shkrimtari. Kjo vepër, e denjë për t’u konsideruar si një hap përfaqësues i letërsisë sonë drejt letërsisë së përbotshme bashkëkohore, është po ashtu një sfidë e intelektit shumë dimensional kundrejt dogmës së intelektit të njëkahshëm dhe përbën një tjetër gur shënjimi në udhëtimin epik të letërsisë. Kjo vepër është dëshmi e përqasjes së një letërsie të re, pa kufij, pa pengesa dhe me një mision mbinjerëzor. “Apokalipsi” i Zija Çelës është një dëshmi e kthimit të letërsisë në frymëzimin burimor, zanafillor, hyjnor dhe, në kuptimin e simbolit, përbën një historik të të gjithë ekzistencës njerëzore.

Gjithë sa thashë buron nga vepra, ndërsa komponentët e saj shërbejnë si dëshmi të shumanëshme, dëshmi e frymëzimit, e talentit të autorit, e përkatësisë unike në teknikat e të shkruarit, dëshmi e erudicionit, etj. Shkurt, ky roman është i të gjithë neve. Aftësia autoriale e përcjelljes së veprës mjeshtërisht, shenjtërisht dhe lumturisht për tek lexuesi i stërmunduar i realitetit tonë, përbën një prej risive më të rëndësishme që Zija Çela sjell. Kjo e ka çuar atë, po guxoj të them, në një rinovim të vetë zhanrit. Rrallë ndeshim në një roman një shkrirje të autorit me veprën në më shumë se një dimension. Ca më rrallë ndeshim një proces të tillë alkimik, ku autori të ndërthuret me elementët e veprës dhe, ç’është më e rëndësishmja, ta shndërrojë veten në frymë, në ide, në energji që e përcjellin lexuesin edhe pasi e ka mbyllur librin dhe është duke injektuar në qenien e vet pjesë nga gjenialiteti dhe bukuritë tronditëse të veprës. E ca më tepër të rritet admirimi kur vëren se ky dorëzim, ky vetëflijim i autorit nëpër tekst, mbart në vetvete një proces mistik, që magjishëm arrin të shndërrojë në njerëz realë e të prekshëm shumë personazhe. Nuk është një ndërrim vendesh mes autorit, veprës dhe personazheve, por ma do mendja një shembull i kuptimit të misionit, arsyes dhe profesionit që më në fund, më në fund, kemi fatin që ta shohim të ndodhë në letërsinë shqipe.




Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
LUPEN
Sat Mar 04 2017, 12:42am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264
Projekti letrar i Zija Çelës

Grupimi më vete, që shquhen për sarkazmën, dekonstruktimin e tekstit, praninë e lojës dhe të paranojës si dhe të një vizioni universal që përdor emra dhe një kronotopi lokale ( Fifara, Kukunami, Barabia, Babaria etj.), si për të përligjur në mënyrë paradoksale vetë autorin qortues kur shprehet se mund të hysh në historinë e letërsisë dhe mund të mos mbetesh në letërsi.

Ajo që e bën të dallueshme krijimtarinë e këtij autori, vështruar në tërësi dhe nga një distancë, janë disa tipare të shfaqura herët dhe që i ndeshim ende në krijimtarinë së tij, të tilla si: qasjet origjinale ndaj tematikave reale dhe të përditshme (Mali Magjik); mjete të rafinuara shprehëse, me prirje të qarta metaforike dhe simbolike (Goja e Botës); trajtimit të karaktereve në qerthullin e një proze lirike të krijuar herë falë situatave, herë nga regjistri gjuhësor (Sos, një buzëqeshje); krijimi i aluzionit dhe nënkuptimësisë përmes hipertekstit (Goja e Botës, Apokalipsi sipas Shën Tiranës); përdorimi i elementeve të racionales, ndërthurur me elementet onirikë dhe mistikë të psikës vetjake dhe kolektive (thuajse në të gjitha romanet e këtij autori); prirja drejt shndërrim- it në universale të tematikës locale (Apokalipsi sipas Shën Tiranës, Goja e Botës); sublimimi i ndjesive të personazheve realistë e utopikë njëherazi në filozofinë e tyre (Jari Kacinari te “Sos, një Buzëqeshje”); gortekstu dhe humori i hidhur (Arkipelagu Spiritus); përdorimin e gjuhës me funksion të lartë artistik; përdorimi i dialogut minimalist, si mjet distancues mes autorit, që ‘ vdes’ për të lindur personazhin dhe lexuesin e vet; maksimalizimi i instrumentarit rrëfimor me elemente dhe të modernes dhe të postmodernes në narracion, të tilla si ironia, realizmi magjik, intertekstualiteti, metafiction, humori i zi, fragmentarizimi si teknikë etj.

E shtrirë në kohë, pavarësisht kufizimeve të metodës nën të cilën u shkruan një pjesë e veprave të Zija Çelës, krijimtaria e këtij autori mund të ribotohet pa qenë nevoja e prekjeve e përmirësimeve stilistikore apo ideologjike, siç më së fundi në rastin e botimit të dy vëllimeve me tregime “Pika drite në Eklips” dhe “Buza e kuqe dhe Gjaku i errët”.

Është i njohur fakti se letërsia mes viteve ’60 dhe ’70 solli ndryshim, pasi siç shprehet Prof. Shaban Sinani, “në kufijtë e viteve 19601970, në mjedisin letrar shqiptar u shfaqën dyshime serioze për zhvillimin e letërsisë në mënyrë tradicionale” dhe “një brez i ri krijuesish, përfaqësues kryesorë të të cilit ishin I. Kadare, D. Agolli, Dh. Qiriazi dhe të tjerë, ndryshuan cilësisht mjetet, teknikat dhe format e ligjërimit letrar.” Disa vepra për- faqësojnë një kthesë për letërsinë shqiptare, e cila filloi t’i largohet jo vetëm modelimit të realizmit socialist sovjetik, por edhe të shfaqë kundërvënie ndaj traditës – konceptuar si “e vjetra”, përballë “novatores” në letërsi. E gjitha kjo solli për pasojë kërkesën për zgjerim zhanri, tematike dhe pasurim stilistikor. Ishte zgjeruar disi korniza brenda së cilës shkrimtari shqiptar mund të shprehte më shumë origjinalitet. Në mos kundërshti apo elemente të hapur disidence ndaj metodës, në ato vite ndeshim shfaqje jokonformiste tek disa autorë. Në këtë hark kohor, me disa modele të shënuara prej Kadaresë, Agollit dhe Arapit, zë fill pikërisht në vitin 1971 edhe krijimtaria e Zija Çelës.

Me bashkëkohësit (V. Koreshi, T. Laço, N. Lera, K. Kosta, K. Blushi) sidomos për pjesën e parë të krijimtarisë – kam parasysh këtu tregimet dhe romanet e shkruar gjatë viteve 1971 / 1989 – Zija Çelën e lidh metoda krijuese – norma letrare e detyruar. Por ajo që asokohe konsiderohej si ‘ thembra e Akilit” për prozatorët shqiptarë ishte tregimi. Pikërisht në këtë gjini e gjejmë të shprehet më së miri shkrimtarin Zija Çela. Ishte çështje intuite apo mënyrë për t’iu shmangur ideologjizimit dhe propagandës që pritej prej romanit dhe “temave të mëdha”, ajo që e çoi këtë autor drejt tregimit, kësaj forme të vogël ikonike, ku autori mbrojti talentin, por edhe personazhet e tij?

Tek tregimi si “topos letrar” i këtij autori, tërheq vëmendjen edhe fakti se vendin qendror e zë periferia, jo qendrat e mëdha apo temat e ngjarjet në vëmendje të publikut, siç vërehet rëndom në veprat e kohës. Ndaj nuk na duket e rastit që klimaksi, si gjetje e kulmit narrativ të teknikave letrare, nuk shfaqet si element bazë vetëm në narrativën romanore, por edhe në fabulën më të thjeshtë të tregimeve të tij, të tillë si “Frau Riva”, “Kinema verore, lozhë”, “Letër Biankës”, “Gjurmë lotësh në avion”, “Mit grek, me shishe të mëdha”, “Harrove këpucët, njeri” apo “Formula e jetës”.

*****

Nëse do të duhej që ndonjëherë, shkrimtarit Zija Çela, për çështje të përkushtimit ndaj letërsisë apo në pritje të 50- të vjetorit të botimit të tij te parë t’i kërkohej hartimi i një florilegiumi vetjak, tregimi “Formula e jetës” do të ishte gjithmonë një fillim i mirë. Ky sugjerim vjen jo vetëm për cilësitë dhe veçantinë e fabulës që mbart, jo thjesht për mënyrën e rrëfimit dhe paradoksin sublim, por për faktin sete ky tregim na shfaq një tipar, të cilin e gjejmë si prirje në krijimtarinë e këtij autori. Është fjala për rimarrjen, trajtimin e zgjeruar të një teme në disa variacione narrative. Konkretisht, këtë tregim e ndeshim në dy shfaqje dhe dy funksione: një herë si tregim më vete, botuar fillimisht si pre- tekst dhe pjesë e vëllimit me tregime “Oborri i një tirani të fshehtë” ( Onufri, Tiranë, 2000) dhe një herë tjetër si syth fillestar, variant i zgjeruar i të njëjtit tekst, i cili ofrohet tanimë si prolog ngjizës për romanin “Las Varrezas” ( Ideart, 2005). Por kjo “lojë” postmoderne “minimalizëm - maksimalizëm” me tekstin nuk përfundon aty. Kjo pasi vetë fabula një linjëshe zgjerohet si një gjeratoreje e njeri- njerëzimit të hutuar, që ngutet të përgjigjet për çdo gjë. Humori i hidhur i kryepersonazhit të tregimit në fjalë ( Dinosha), shndërrohet në një karakter të plotë në roman, duke u bërë gjenerues që vë në lëvizje një shoqëri të dënuar nga humbja e kujtesës apo dhënia e përgjigjes së gabuar.

Nga ana tjetër, tregimi “Formula e jetës” si i mëvetëm, shkëputur nga konteksti romanor, bëhet bartës i prirjeve më të qenësishme të prozës së shkurtër të Zija Çelës, ku veç lirizmit rrëfimor është edhe qasja ndaj tematikës sublime. Me këtë tregim Zija Çela na ofron jo vetëm një rekord vetiak në shkrimin e prozës së shkurtër, por edhe një kampion të zotërimit të cilësive të zhanrit, veçanërisht të fjalës jo thjesht në funksion kumtues, por fjalës si objekt arti. Në këtë tregim, Zija Çela u jep kar- akter të gjithë atyre që fton si personazhe. Dinosha e hirshme dhe mrekullibërëse, punonjësi i përkorë i postës, Harap Habitari, dueti kapadaji Bert Miluka e Afrim Prati, grupi i qytetarëve të nderuar, fëmijët, mjekët apo komisioni ndihen të cilësuar, mbresëlënës, pavarësisht se në cilin vend, në skaj apo në qendër të tryezës narrative ndodhen. Edhe toposi, po ajo periferi e humbur dhe e gjithkundshme te Zija Çela, qyteti i vogëlkryeqendër mes maleve, paraqitet si një rezervát jete në regjistrat e padukshëm të një vendi ku shkrimtari mban shënime dhe hollësi të imta.

Në këtë tregim Zija Çela i kap personazhet e tij në moment rënieje – siç paraqitet rënia e një engjëlli mbrojtës, Dinosha, e cila bie për shkak të mosvëmendjes, hipokrizisë, trashamanisë, shëmtisë dhe brutalitetit njerëzor. Një ndryshim, në dukje formal, i “Formulës së jetës”, nga “Unë vdes për ty”, në “Ti vdes për mua”, sjell prishjen e euilibrave mes jetës dhe vdekjes, motive që ky autor i kthen në prani thuajse në të gjithë pjesën tjetër të krijimtarisë.

Cilido lexues del i kënaqur nga procesi, pasi aty ai gjen me siguri një tekst të parë. Po ky lexues, në përputhje me një fabul të tillë gjen edhe tingëllimin e strukturave të përrallës dhe ironisë mbi besnikërinë trashamane dhe psikozat kolektive. Ndërkaq, më sqimatarët nxjerrin kënaqësi si prej përdorimit të gjuhës në funksione të zgjeruara intertekstuale ashtu edhe prej aventurës së përjetimit të të gjithë prozës si një vizion i vetëm metaforik.

Por nëse nga distanca prej nga e shohim tani veprën nuk do ndalemi thjesht mbi elementet e çudisë, të tilla si galeria e pashoqe e personazheve apo fabulat e rralla, por do e lexojmë krijimtarinë e Zija Çelës si një projekt të konstruktuar, por ende të hapur, mund ta dallojmë qartë se kemi të bëjmë jo me cilësi të befta, por me ngulmim shumëvjeçar dhe veçanti të natyrës krijuese të autorit me kultin e fjalës dhe të imagjinatës, që “dëshmohet një mjeshtër i vërtetë në prozën bashkëkohore shqiptare”, siç shprehet Profesor Ali Aliu.

Gazeta Shqiptare/27 mars 2016




Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
LUPEN
Sat Mar 04 2017, 12:57am

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56am

Posts: 10264





Rreth librit "Për dashurinë shkruhet pas vdekjes" të Zija Çelës
- nga Shpendi Topollaj


  • Dhimbja e Zija Çelës midis qenies baba dhe shkrimtar



U lehtësova nga gulçi që më kishte zënë për fyti kur e përfundova së lexuari librin - britmë të shpirtit që mbante aq dhimbje, të zemrës së plagosur dhe trupit të sfilitur, të një babai - shkrimtar, për humbjen e birit të tij të shtrenjtë.

E kam fjalën për librin, as roman, as ditar, as traktat filozofik, por të gjitha këto së bashku, “Për dashurinë shkruhet pas vdekjes” të autorit të mirënjohur dhe aq të dashur për këdo Zija Çela, që ashtu si padashje të rizgjon atë pyetjen e Shilerit: “Kush është më i thellë? Uji i oqeanit apo mjerimi im.”

Rrallë, shumë rrallë mund të më ketë ndodhur që të provoj kaq ankth dhe emocione apo të vajtoj nga faqja në faqe për fatin e personazhit. Sikurse nuk mbaj mend që të jem përlotur dhe tronditur deri në vuajtje për vdekjen e tij dhe të kem pritur me padurim mbarimin e leximit të librit edhe pse në të ka aq mjeshtëri artistike, kulturë dhe ndjenjë.

Por edhe si e përfundon atë, nuk ke kuptuar se për kë je trishtuar më shumë; për protagonistin jetëshkurtër, për babanë gëzimvrarë që sinqerisht në subkonshiencë lutet të mos e ngushëllojnë apo për të dy së bashku. Po ashtu, mbetesh i paqartë se për kë shkruan kësaj radhe babai - shkrimtar. Për birin e tij që mbylli sytë atje në një spital të Parmës në Itali, për atë që vetë ai përjetoi gjatë ditëshekujve të lëngatës së tij, apo për të tjerët, pra për ata që presin, sikurse shprehet ai, se kujt do t`i bjerë shorti në atë lotarinë e përbotshme, ku ata dhe të afërmit e tyre janë lojtarë.

Gjithë filozofia e jetës dhe e largimit prej saj është fare e thjeshtë dhe plot trille e të papritura: në lindje ka radhë, në vdekje jo. Dhe për të mos ju larguar dramaturgut gjerman që edhe vetë vdiq në moshën 45 vjeçare, kujtoj se ai e quante jetën një pikë vese të mjerë që përpihet nga një ëndërr.

Kush nuk e njeh hidhërimin e mbretit të Trojës Priamit, kur Akili i vrau të birin, Hektorin apo kur i fshehur pas altarit pa Neoptolemin t`i vriste dhe djalin e vogël Politin. Por mos harroni se ai kishte plot pesëdhjetë djem dhe ishte kohë lufte. Ndërsa Zijai ynë e kishte djalë të vetëm Tanin që nga ana e tij ishte dhe ai baba i dy engjëjve të vegjël.

Por dhe unë nga ana ime, nuk e di në bëra mirë, kur duke i folur një mikut tim për këtë libër, i thashë të mos e lexonte. Dhe kur ai më pyeti pse? iu përgjigja se është i rëndë.

Më vonë u pendova, pasi u kujtova se jo shumë kohë më parë i kisha dhënë pikërisht atij “Vepra të zgjedhura” të Lukianit, duke ngulmuar që të lexonte me vëmendje traktatin e tij “Mbi pikëllimin”, ku ai, vajin, trishtimin dhe ulërimat për humbjen e të birit i quante shfaqje të babait për të tjerët, pasi “…e di që ky nuk dëgjon, edhe sikur të thërresë më fort se Stentori, dhe, natyrisht, as për veten e vet, sepse do të ishte e mjaftueshme që të mendonte e të arsyetonte për këtë pa thirrur fare; në fakt kush ka nevojë t`i thërresë vetvetes?” Thua, kjo të jetë dhe arsyeja që një baba i ditur si Zijai, ka zgjedhur të mos bërtasë, por të arsyetojë? Dhe çfarë arsyetimi prej mendimtari që nuk synon vetëm të zbrazë atë që e mundon, pasi e di mirë se kjo s`ka për të ndodhur kurrë, por për ta përjetësuar Dritanin e tij të virtytshëm dhe plot vlera intelektuale, për ta mbajtur gjallë atë sa të mundë dhe sidomos për të kuvenduar me ata njerëzit që ashtu si pakuptuar presin atë shortin e famshëm.

Do ishte e padrejtë që ai që ka shkruar aq shumë për të tjerët, ai që romanin e vitit 1979 e pati quajtur “Një verë pa lamtumirë”, të mos shkruante për djalin e tij që gjithashtu nuk ja la lamtumirën atë fillim pranvere të vitit 2006, pasi edhe kur kishte qenë plot forca e kishte pasur kohë, nuk e kishte zakon të linte porosi e jo më amanete. Sido që një herë kish artikuluar dëshirën që po të vdes ndonjëherë në ndonjë aksident, dëshiroj që organet e mia të dhurohen. Veç kur po jepte shpirt, babai dhe Mammi i pikasën dy pika të shndritëshme loti, që më shumë se për vete, ishin një merak i madh për ta, për plagën që po u hapte prindërve me ikjen e tij drejt qiellit, për t`u shndërruar në yll.

Po ashtu, Zijai nuk kërkon që ta paraqesë djalin e tij si një shenjt. Ja sesi shprehet diku ai: “Dikur, në tablonë e vet “Shkolla e Athinës”, duke dashur të lëvizte kohën, Rafaeli i pati dhënë Platonit fytyrën e Leonardos, kurse Heraklitit tiparet e Mikelanxhelos. Po t`i jepja Tanit fytyrën e një shenjtori, kisha frikë se Zoti do të ma merrte patjetër.” Pra, shkrimtari pa synuar të lëvizë kohën, ka zgjedhur të na japë jo vetëm vdekjen e djalit, por edhe jetën e tij qysh atëherë kur në Krumën e Kuksit të largët, atë, fare të vogël, e mbanin në një dhomë brenda shkollës, ku ai dhe e shoqja jepnin mësim dhe ku sa herë fëmija qante, pastruesja apo nxënësit e merrnin në krahë dhe duke thirrur “O mësuese! Po qan voci, o mësuese!” ia shpinin së ëmës për t`i dhënë gji.

Dhe më tej lodrat, rritja, shkollimi, motra, shokët, gruaja Eliona, puna e tij plot pasion e talent të spikatur si përkthyes e kështu me radhë. Kishte halle e vështirësi, por sidoqoftë siç do thosh më vonë i biri, Kevini (nga irlandishtja: lindje e bukur) “ishte bukur” që duhej kuptuar “ishte mirë”. Pra ishte… se “Njerëzit kanë dy gjuhë familjarizimi me vdekjen, racionalen dhe irracionalen. Prindërit, qysh në të gjallë, mund të mësohen pak nga pak me vdekjen e tyre, dhe kjo është racionale, por ata nuk guxojnë as ta çojnë nëpër mend atë që duket e pangjashme, prandaj dhe irracionale, vdekjen e fëmijëve.”

Se tani edhe vetë ai e kishte ndarë mendjen gjersa gjatë të vetmes intervistë që dha, s`harroi të thosh se “Nuk di çfarë fati më pret…” Dhe fati s`vonoi. E rrëmbeu pa pyetur në ishte apo jo shenjtor. E mbylli ashtu të zverdhur dyllë e të ftohtë në një arkivol dhe e mbarti brenda barkut të një avioni AZ 530 (çfarë koinçidence: dy germa me të cilat u fillonin emrat prindërve të tij). Dhe pastaj, miqtë e shumtë që e prisnin me lule në duar, me sy të mjegulluar dhe trishtim të thellë për Tanushin, miqtë që nuk ju ndanë babait dhe nënës së pangushëlluar si për të vërtetuar atë thënien e Shopenhauerit se “Prova më e mirë për të njohur miqësinë e vërtetë është mënyra me anë të së cilës miku e pret lajmin e fatkeqësisë që të ka pllakosur ty.” Miqtë besnikë që jo vetëm e përcollën atë në qytetin e çuditshëm LAS VARREZAS, jo vetëm shkruan me aq ndjenjë për të, por dhe ia lehtësuan punën babait - shkrimtar që të na dhurojë këtë libër të mrekullueshëm, të shkuar mes vuajtjesh të mëdha, por me një mendje mjaft të kthjellët.

Tepër kuptimplotë paraqitet në libër karakteri i shqiptarit, ku në çdo rrethanë, sado e vështirë që të jetë ajo, spikat mirënjohja. Mjaftoi një interesim i Presidentit apo një telegram i ministrit që Zijai të lehtësohej dhe të ndiehej krenar para personelit të spitalit që i kishte shërbyer me aq përkushtim djalit të sëmurë. Edhe ata ndihen të lumtur për këtë vëmendje.

Nuk e di pse m`u krijua bindja se ky libër, ku ka aq shumë prozë poetike, i shkruar nga një shkodran i madh, as më shumë dhe as më pak, por është një roman filozofik. Një roman që i përmbush të gjitha kërkesat që teoria e letërsisë ka për këtë gjini. Një roman ku mbisundon jo dhimbja siç gabimisht mund të mendohet, por dashuria e cila ashtu sikurse thotë Turgenievi “... është më e fortë se vdekja dhe se frika e vdekjes. Vetëm me të, vetëm me dashurinë mbahet dhe lëviz jeta.” Pra, ky libër që aty për aty m`u duk i rëndë është një himn që i këndon me notat dhe ngjyrat më të bukura vetë mrekullisë së jetës. Një libër që ka si qëllim ta bëjë botën edhe më të mirë (gjë që aq qartë del te letra drejtuar ekzistencialistit shqiptaro-argjentinas Ernesto Sabato), por që edhe Dritanin e mban përherë të gjallë mes nesh. Ja dhe kryefjala e tij: “E keni një lutje prej meje, sivëllezër të dhembjes, askënd nuk do të doja ta shihja të përlotur, ma lini mua lotin dhe të jeni të sigurt se, kur qaj Tanin tim, qaj dhe djemtë e botës.”

Por tani që e kreu kaq mirë detyrën si baba, edhe ne kemi dëshirë që ta shohim këtë shkrimtar të shquar dhe aq të thjeshtë, duke qeshur. Filmi i F. Felinit, me emrin banal “Kllouni” ka vlera universale. Afrimi vullnetar nga dhimbja, i të gjallëve me vdekjen, bëri që Apoloni ta shndërronte në dru, Qiparisin, mikun e tij nga ishulli Keos në Egje. Bernard Shou e quante jetën një flakë që shuhet vazhdimisht, por që merr zjarr përsëri sa herë që lind një fëmijë. Dhe Dritan Çela, la dy të tillë, Kevinin dhe Livian që duke mos u besuar kambanave të kishës së Castelnovos, do të çmallen me të atin, duke vështruar yjet andej sipër malit të Dajtit.




Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top
 

Jump:     Back to top

Syndicate this thread: rss 0.92 Syndicate this thread: rss 2.0 Syndicate this thread: RDF
Powered by e107 Forum System
Kerko ne Google dhe ShkodraOnline.Com
Custom Search
Mire se Vini
Emri i Identifikimit:

Fjalkalimi:




Me Kujto

[ ]
[ ]
Muzik Shkodrane - Sagllam


 
Chat Box
You must be logged in to post comments on this site - please either log in or if you are not registered click here to signup

Shkodra ne Youtube
Any use of the name and content of this website without the explicit written consent of the owners is strictly prohibited and it is protected under law. Email:webmaster@shkodraonline.com Per cdo ankese ju lutem mos hezitoni te na shkruani Flm. info@shkodraonline.com
Theme created by Free-Source.net
Render time: 0.3804 sec, 0.0793 of that for queries. DB queries: 46. Memory Usage: 3,252kB